Adhyaya 12

द्वादशो ऽध्यायः पितोवाच साधु वत्स ! त्वयाख्यातं संसारगहनं परम् । ज्ञानप्रदानसम्भूतं समाश्रित्य महाफलम्

dvādaśo 'dhyāyaḥ pitovāca sādhu vatsa ! tvayākhyātaṃ saṃsāragahanaṃ param / jñānapradānasambhūtaṃ samāśritya mahāphalam

12.1

तत्र ते नरकाः सर्वे यथा वै रौरवस्तथा । वर्णितास्तान् समाचक्ष्व विस्तरेण महामते

tatra te narakāḥ sarve yathā vai rauravastathā / varṇitāstān samācakṣva vistareṇa mahāmate

12.2

पुत्र उवाच रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमं नरको मया । महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं पितः

putra uvāca rauravaste samākhyātaḥ prathamaṃ narako mayā / mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ pitaḥ

12.3

योजनानां सहस्राणि सप्त पञ्च समन्ततः । तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्य हुताशनः

yojanānāṃ sahasrāṇi sapta pañca samantataḥ / tatra tāmramayī bhūmiradhastasya hutāśanaḥ

12.4

तत्तापतप्ता सर्वाशा प्रोद्यदिन्दुसमप्रभा । विभात्यतिमहारौद्रा दर्शनस्पर्शनादिषु

tattāpataptā sarvāśā prodyadindusamaprabhā / vibhātyatimahāraudrā darśanasparśanādiṣu

12.5

तस्यां बद्धः कराभ्याञ्च पद्भ्याञ्चैव यमानुगैः । मुच्यते पापकृन्मध्ये लुठमानः स गच्छति

tasyāṃ baddhaḥ karābhyāñca padbhyāñcaiva yamānugaiḥ / mucyate pāpakṛnmadhye luṭhamānaḥ sa gacchati

12.6

काकैर्वकैर्वृकोलूकैर्वृश्चिकैर्मशकैस्तथा । भक्ष्यमाणस्तथा गृध्रैर्द्रुतं मार्गे विकृष्यते

kākairvakairvṛkolūkairvṛścikairmaśakaistathā / bhakṣyamāṇastathā gṛdhrairdrutaṃ mārge vikṛṣyate

12.7

दह्यमानः पितर्मातर्भ्रातस्तातेति चाकुलः । वदत्यसकृदुद्विग्नो न शान्तिमधिगच्छति

dahyamānaḥ pitarmātarbhrātastāteti cākulaḥ / vadatyasakṛdudvigno na śāntimadhigacchati

12.8

एवं तस्मान्नरैमर्मोक्षो ह्यतिक्रान्तैरवाप्यते । वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः

evaṃ tasmānnaraimarmokṣo hyatikrāntairavāpyate / varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ

12.9

तथान्यस्तु तमो नाम सो ऽतिशीतः स्वभावतः । महारौरववद् दीर्घस्तथा स तमसा वृतः

tathānyastu tamo nāma so 'tiśītaḥ svabhāvataḥ / mahārauravavad dīrghastathā sa tamasā vṛtaḥ

12.10

शीतार्तास्तत्र धावन्तो नरास्तमसि दारुणे । परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति च

śītārtāstatra dhāvanto narāstamasi dāruṇe / parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti ca

12.11

दन्तास्तेषाञ्च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः । क्षुत्तृष्णाप्रबलास्तत्र तथैवान्ये ऽप्युपद्रवाः

dantāsteṣāñca bhajyante śītārtiparikampitāḥ / kṣuttṛṣṇāprabalāstatra tathaivānye 'pyupadravāḥ

12.12

हिमखण्डवहो वायुर्भिनत्त्यस्थीनि दारुणः । मज्जासृग्गलितं तस्मादश्नुवन्ति क्षुधान्विताः

himakhaṇḍavaho vāyurbhinattyasthīni dāruṇaḥ / majjāsṛggalitaṃ tasmādaśnuvanti kṣudhānvitāḥ

12.13

लेलिह्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे । एवं तत्रापि सुमहान् क्लेशस्तमसि मानवैः

lelihyamānā bhrāmyante parasparasamāgame / evaṃ tatrāpi sumahān kleśastamasi mānavaiḥ

12.14

प्राप्यते ब्राह्मणश्रेष्ठ यावद्दुष्कृतसंक्षयः । निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ऽन्यो नरकोत्तमः

prāpyate brāhmaṇaśreṣṭha yāvadduṣkṛtasaṃkṣayaḥ / nikṛntana iti khyātastato 'nyo narakottamaḥ

12.15

तस्मिन् कुलालचक्राणि भ्राम्यन्त्यविरतं पितः । तेष्वारोप्य निकृत्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः

tasmin kulālacakrāṇi bhrāmyantyavirataṃ pitaḥ / teṣvāropya nikṛtyante kālasūtreṇa mānavāḥ

12.16

यमानुगाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् । न चैषां जीवितभ्रंशो जायते द्विजसत्तम

yamānugāṅgulisthena āpādatalamastakam / na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate dvijasattama

12.17

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति च । एवं वर्षसहस्राणि छिद्यन्ते पापकर्मिणः

chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti ca / evaṃ varṣasahasrāṇi chidyante pāpakarmiṇaḥ

12.18

तावद् यावदशेषं वै तत्पापं हि क्षयं गतम् । अप्रतिष्ठञ्च नरकं शृणुष्व गदतो मम

tāvad yāvadaśeṣaṃ vai tatpāpaṃ hi kṣayaṃ gatam / apratiṣṭhañca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama

12.19

अत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते । तान्येव यत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः

atrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate / tānyeva yatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ

12.20

दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् । चक्रेष्वारोपिताः केचिद् भ्राम्यन्ते तत्र मानवाः

duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām / cakreṣvāropitāḥ kecid bhrāmyante tatra mānavāḥ

12.21

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा । घटीयन्त्रेषु चैवान्यो बद्धस्तोये यथा घटी

yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā / ghaṭīyantreṣu caivānyo baddhastoye yathā ghaṭī

12.22

भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुदिगरन्तः पुनः पुनः । अस्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैः नेत्रैरश्रुविलम्बिभिः

bhrāmyante mānavā raktamudigarantaḥ punaḥ punaḥ / astrairmukhaviniṣkrāntaiḥ netrairaśruvilambibhiḥ

12.23

दुः खानि ते प्राप्नुवन्ति यान्यसह्यानि जन्तुभिः । असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम्

duḥ khāni te prāpnuvanti yānyasahyāni jantubhiḥ / asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam

12.24

योजनानां सहस्रं यो ज्वलदग्न्यास्तृतावनिः । तप्ताः सूर्यकरैश्चण्डैर्यत्रातीव सुदारुणैः

yojanānāṃ sahasraṃ yo jvaladagnyāstṛtāvaniḥ / taptāḥ sūryakaraiścaṇḍairyatrātīva sudāruṇaiḥ

12.25

प्रपतन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः । तन्मध्ये च वनं रम्यं स्निग्धपत्रं विभाव्यते

prapatanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ / tanmadhye ca vanaṃ ramyaṃ snigdhapatraṃ vibhāvyate

12.26

पत्राणि तत्र खङ्गानां फलानि द्विजसत्तमम् । श्वानश्च तत्र सबलाः स्वनन्त्ययुतशोभिताः

patrāṇi tatra khaṅgānāṃ phalāni dvijasattamam / śvānaśca tatra sabalāḥ svanantyayutaśobhitāḥ

12.27

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव भयानकाः । ततस्तद्वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः

mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva bhayānakāḥ / tatastadvanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ

12.28

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र तीव्रतृट्परिपीडिताः । हा मातर्हा तात ! इति क्रान्दन्तो ऽतीव दुः खिता

prayānti prāṇinastatra tīvratṛṭparipīḍitāḥ / hā mātarhā tāta ! iti krāndanto 'tīva duḥ khitā

12.29

दह्यमानाङ्घ्रयुगला धरणीस्थेन वह्निना । तेषां गतानां तत्रासिपत्रपाती समीरणः

dahyamānāṅghrayugalā dharaṇīsthena vahninā / teṣāṃ gatānāṃ tatrāsipatrapātī samīraṇaḥ

12.30

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गान्यथोपरि । ततः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पवकसञ्चये

pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgānyathopari / tataḥ patanti te bhūmau jvalatpavakasañcaye

12.31

लेलिह्यमाने चान्यत्र व्याप्ताशेषमहीतले । सारमेयास्ततः शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः

lelihyamāne cānyatra vyāptāśeṣamahītale / sārameyāstataḥ śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ

12.32

तेषामङ्गानि रुदतामनेकान्यतिभीषणाः । असिपत्रवनं तात ! मयैतत् कीर्तितं तव

teṣāmaṅgāni rudatāmanekānyatibhīṣaṇāḥ / asipatravanaṃ tāta ! mayaitat kīrtitaṃ tava

12.33

अतः परं भीमतरं तप्तकुम्भं निबोध मे । समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमावृताः

ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakumbhaṃ nibodha me / samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamāvṛtāḥ

12.34

ज्वलदग्निचयोद्वृत्ततैलायश्चूर्णपूरिताः । तेषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः

jvaladagnicayodvṛttatailāyaścūrṇapūritāḥ / teṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ

12.35

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्र-गलन्मज्जजलाविलाः । स्फुरत्कपालनेत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः

kvāthyante visphuṭadgātra-galanmajjajalāvilāḥ / sphuratkapālanetrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ

12.36

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः । पुनः सिमसिमायन्ते तैलेनैक्यं व्रजन्ति च

gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ / punaḥ simasimāyante tailenaikyaṃ vrajanti ca

12.37

द्रवीभूतैः शिरोगात्र-स्नायु-मांस-त्वगस्थिभिः । ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्या घट्टनघट्टिताः

dravībhūtaiḥ śirogātra-snāyu-māṃsa-tvagasthibhiḥ / tato yāmyairnarairāśu darvyā ghaṭṭanaghaṭṭitāḥ

12.38

कृतावर्ते महातैले मथ्यन्ते पापकर्मिणः । एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया पितः

kṛtāvarte mahātaile mathyante pāpakarmiṇaḥ / eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā pitaḥ

12.39