Adhyaya 23

त्रयोविंशो ऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोर्ववन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम्

trayoviṃśo 'dhyāyaḥ putrāvūcatuḥ sa rājaputraḥ saṃprāpya vegādātmapuraṃ tataḥ / pitrorvavandiṣuḥ pādau didṛkṣuśca madālasām

23.1

ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः

dadarśa janamudvignamaprahṛṣṭamukhaṃ puraḥ / punaśca vismitākāraṃ prahṛṣṭavadanaṃ tataḥ

23.2

अन्यमुत्फुल्लनयनं दिष्ट्या दिष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम्

anyamutphullanayanaṃ diṣṭyā diṣṭyetivādinam / pariṣvajantamanyonyamatikautūhalānvitam

23.3

चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम्

ciraṃ jīvorukalyāṇa ! hatāste paripanthinaḥ / pitroḥ prahlādaya manastathāsmākamakaṇṭakam

23.4

पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम्

putrāvūcatuḥ ityevaṃ vādibhiḥ pauraiḥ puraḥ pṛṣṭhe ca saṃvṛtaḥ / tatkṣaṇaprabhavānandaḥ praviveśa piturgṛham

23.5

पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेति कल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः

pitā ca taṃ pariṣvajya mātā cānye ca bāndhavāḥ / ciraṃ jīveti kalyāṇīrdadustasmai tadāśiṣaḥ

23.6

प्रणिपत्य ततः सो ऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सो ऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान्

praṇipatya tataḥ so 'tha kimetaditi vismitaḥ / papraccha pitaraṃ tāta ! so 'smai samyak taduktavān

23.7

स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः

sa bhāryāṃ tāṃ mṛtāṃ śrutvā hṛdayeṣṭāṃ madālasām / pitarau ca puro dṛṣṭvā lajjāśokābdhimadhyagaḥ

23.8

चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम्

cintayāmāsa sā bālā māṃ śrutvā nidhanaṃ gatam / tatyāja jīvitaṃ sādhvī dhiṅmāṃ niṣṭhuramānasam

23.9

नृशंसो ऽहमनार्यो ऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः

nṛśaṃso 'hamanāryo 'haṃ vinā tāṃ mṛgalocanām / matkṛte nidhanaṃ prāptāṃ yajjīvāmyatinirghṛṇaḥ

23.10

पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निः श्वस्योच्छवस्य चातरः

punaḥ sa cintayāmāsa parisaṃstabhya mānasam / mohodgamamapāsyāśu niḥ śvasyocchavasya cātaraḥ

23.11

मृतेति सा मन्नमित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम्

mṛteti sā mannamittaṃ tyajāmi yadi jīvitam / kiṃ mayopakṛtaṃ tasyāḥ ślāghyametattu yoṣitām

23.12

यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल

yadi rodimi vā dīno hā priyeti ! vadanmuhuḥ / tathāpyaślāghyametanno vayaṃ hi puruṣāḥ kila

23.13

अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम्

atha śokajaḍo dīno strajā hīno malānvitaḥ / vipakṣasya bhaviṣyāmi tataḥ paribhavāspadam

23.14

मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रुषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया

mayāriśātanaṃ kāryaṃ rājñaḥ śuśruṣaṇaṃ pituḥ / jīvitaṃ tasya cāyattaṃ santyājyaṃ tatkathaṃ mayā

23.15

किन्त्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा

kintvatra manye kartavyastyāgo bhāgasya yoṣitaḥ / sa cāpi nopakārāya tanvaṅgyāḥ kintu sarvathā

23.16

मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे ऽत्यजत् प्राणांस्तदर्थे ऽल्पमिदं मम

mayā nṛśaṃsyaṃ kartavyaṃ nopakāryapakāri ca / yā madarthe 'tyajat prāṇāṃstadarthe 'lpamidaṃ mama

23.17

पुत्रावूचतुः क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः

putrāvūcatuḥ kriyāścānantaraṃ kṛtvā pratyuvāca ṛtadhvajaḥ

23.18

ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी

ṛtadhvaja uvāca yadi sā mama tanvaṅgī na syādbhāryā madālasā / asmin janmani nānyā me bhavitrī sahacāriṇī

23.19

तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम्

tāmṛte mṛgaśāvākṣīṃ gandharvatanayāmaham / na bhokṣye yoṣitaṃ kāñciditi satyaṃ mayoditam

23.20

सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम्,। काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम्

saddharmacāriṇīṃ patnīṃ tāṃ muktvā gajagāminīm,/ kāñcinnāṅgīkariṣyāmītyetat satyaṃ mayoditam

23.21

पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात ! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा

putrāvūcatuḥ parityajya ca strībhogān tāta ! sarvaṃstayā vinā / krīḍannāste samaṃ tulyairvayasyaiḥ śīlasampadā

23.22

एतत्तस्य परं कार्यं तात ! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः

etattasya paraṃ kāryaṃ tāta ! tat kena śakyate / kartumatyarthaduṣprāpyamīśvaraiḥ kimutetaraiḥ

23.23

जड उवाच विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव

jaḍa uvāca vimṛśya cāha tau putrau nāgarāṭ prahasanniva

23.24

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहान्या हानिस्ततः परम्

nāgarāḍaśvatara uvāca yadyaśakyamiti jñātvā na kariṣyanti mānavāḥ / karmaṇyudyamamudyogahānyā hānistataḥ param

23.25

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवसथिता

ārabheta naraḥ karma svapauruṣamahāpayan / niṣpattiḥ karmaṇo daive pauruṣe ca vyavasathitā

23.26

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यते ऽचिरात्

tasmādahaṃ tathā yatnaṃ kariṣye putrakāvitaḥ / tapaścaryāṃ samāsthāya yathaitat sādhyate 'cirāt

23.27

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम्

jaḍa uvāca evamuktvā sa nāgendraḥ plakṣāvataraṇaṃ gireḥ / tīrthaṃ himavato gatvā tapastepe suduścaram

23.28

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीं सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः

tuṣṭāva gīrbhiśca tatastatra devīṃ sarasvatīm / tanmanā niyatāhāro bhūtvā triṣavaṇāplutaḥ

23.29

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिं सरस्वतीम्

aśvatara uvāca jagaddhātrīmahaṃ devīmārirādhayiṣuḥ śubhām / stoṣye praṇamya śirasā brahmayoniṃ sarasvatīm

23.30

सदसद्देवि ! सय् किञ्चिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि ! संस्थितम्

sadasaddevi ! say kiñcinmokṣavaccārthavat padam / tatsarvaṃ tvayyasaṃyogaṃ yogavaddevi ! saṃsthitam

23.31

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत्

tvamakṣaraṃ paraṃ devi ! yatra sarvaṃ pratiṣṭhitam / akṣaraṃ paramaṃ devi ! saṃsthitaṃ paramāṇuvat

23.32

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः

akṣaraṃ paramaṃ brahma viśvañcaitat kṣarātmakam / dāruṇyavasthito vahnirbhaumāśca paramāṇavaḥ

23.33

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम्

tathā tvayi sthitaṃ brahma jagaccedamaśeṣataḥ / oṅkārākṣarasaṃsthānaṃ yattu devi ! sthirāsthiram

23.34

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम्

tatra mātrātrayaṃ sarvamasti yaddevi nāsti ca / trayo lokāstrayo vedāstraividyaṃ pāvakatrayam

23.35

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः

trīṇi jyotīṃṣi varṇāśca trayo dharmāgamāstathā / trayo guṇāstrayaḥ śabdastrayo vedāstathāśramāḥ

23.36

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरो ऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति

trayaḥ kālāstathāvasthāḥ pitaro 'harniśādayaḥ / etanmātrātrayaṃ devi ! tava rūpaṃ sarasvati

23.37

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः

vibhinnadarśināmādyā brahmaṇo hi sanātanāḥ / somasaṃsthā haviḥ saṃsthāḥ pākasaṃsthāśca sapta yāḥ

23.38

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम्

tāstvaduccāraṇāddevi ! kriyante brahmavādibhiḥ / anirdeśyaṃ tathā cānyadardhamātrānvitaṃ param

23.39

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैतत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम्

avikāryakṣayaṃ divyaṃ pariṇāmavivarjitam / tavaitatparamaṃ rūpaṃ yanna śakyaṃ mayoditum

23.40

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रो ऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्राकौ ज्योतिरेव च

na cāsye na ca tajjihvā tāmroṣṭhādibhirucyate / indro 'pi vasavo brahmā candrākau jyotireva ca

23.41

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम्

viśvāvāsaṃ viśvarūpaṃ viśveśaṃ parameśvaram / sāṃkhyavedāntavādoktaṃ bahuśākhāsthirīkṛtam

23.42

अनादिमध्यनिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकन्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रैतम्

anādimadhyanidhanaṃ sadasanna sadeva yat / ekantvanekaṃ nāpyekaṃ bhavabhedasamāśraitam

23.43

अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम्

anākhyaṃ ṣaḍguṇākhyañca vargākhyaṃ triguṇāśrayam / nānāśaktimatāmekaṃ śaktivaibhavikaṃ param

23.44

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम्

sukhāsukhaṃ mahāsaukhyarūpaṃ tvayi vibhāvyate / evaṃ devi ! tvayā vyāptaṃ sakalaṃ niṣkalañca yat / advaitāvasthitaṃ brahma yacca dvaite vyavasthitam

23.45

येर्ऽथा नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ ये ऽन्तरीक्षे ऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः

yer'thā nityā ye vinaśyanti cānye ye vā sthūlā ye ca sūkṣmātisūkṣmāḥ / ye vā bhūmau ye 'ntarīkṣe 'nyato vā teṣāṃ teṣāṃ tvatta evopalabdhiḥ

23.46

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खे ऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च

yaccāmūrtaṃ yacca mūrtaṃ samastaṃ yadvā bhūteṣvekamekañca kiñcit / yaddivyasti kṣmātale khe 'nyato vā tvatsambaddhaṃ tvatsvarairvyañjanaiśca

23.47

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः

jaḍa uvāca evaṃ stutā tadā devī viṣṇorjihvā sarasvatī / pratyuvāca mahātmānaṃ nāgamaśvataraṃ tataḥ

23.48

सरस्वत्युवाच वरं ते कम्बलभ्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप ! । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते

sarasvatyuvāca varaṃ te kambalabhrātaḥ prayacchāmyuragādhipa ! / taducyatāṃ pradāsyāmi yatte manasi vartate

23.49

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कम्बलमेव मे । समस्तस्वरसम्बन्धमुभयोः संप्रयच्छ च

aśvatara uvāca sahāyaṃ dehi devi ! tvaṃ pūrvaṃ kambalameva me / samastasvarasambandhamubhayoḥ saṃprayaccha ca

23.50

सरस्वत्युवाच सप्त स्वरा ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! । कीतकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः

sarasvatyuvāca sapta svarā grāmarāgāḥ sapta pannagasattama ! / kītakāni ca saptaiva tāvatīścāpi mūrcchanāḥ

23.51

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयञ्च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कम्बलश्च तथानघ !

tālāścaikonapañcāśattathā grāmatrayañca yat / etatsarvaṃ bhavān gātā kambalaśca tathānagha !

23.52

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम्

jñāsyase matprasādena bhujagendrāparaṃ tathā / caturvidhaṃ padaṃ tālaṃ triḥ prakāraṃ layatrayam

23.53

यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरञ्च यत्

yaditrayaṃ tathā'todyaṃ mayā dattaṃ caturvidham / etadbhavān matprasādāt pannagendrāparañca yat

23.54

अस्यान्तर्गतमायत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कम्बलस्य च

asyāntargatamāyattaṃ svaravyañjanasaṃmitam / tadaśeṣaṃ mayā dattaṃ bhavataḥ kambalasya ca

23.55

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेतारौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ

tathā nānyasya bhūrloke pātāle cāpi pannaga / praṇetārau bhavantau ca sarvasyāsya bhaviṣyataḥ / pātāle devaloke ca bhūrloke caiva pannagau

23.56

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा

jaḍa uvāca ityuktvā sā tadā devī sarvajihvā sarasvatī / jagāmādarśanaṃ sadyo nāgasya kamalekṣaṇā

23.57

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोरग्र्यं पदतालस्वरादिकम्

tayośca tadyathāvṛttaṃ bhrātroḥ sarvamajāyata / vijñānamubhayoragryaṃ padatālasvarādikam

23.58

ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः स्प्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ

tataḥ kailāsaśailendra-śikharasthitamīśvaram / gītakaiḥ sptabhirnāgau tantrīlayasamanvitau

23.59

आरिराधयिषू देवमनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ

ārirādhayiṣū devamanaṅgāṅgaharaṃ haram / pracakratuḥ paraṃ yatnamubhau saṃhatavākkalau

23.60

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः

prātarniśāyāṃ madhyāhne sandhyayoścāpi tatparau / tayoḥ kālena mahatā stūyamāno vṛṣadhvajaḥ

23.61

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कम्बलेन समं तदा

tutoṣa gītakaistau ca prāheśo gṛhyatāṃ varaḥ / tataḥ praṇamyāśvataraḥ kambalena samaṃ tadā

23.62

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान् प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः

vyajñāpayanmahādevaṃ śitikaṇṭhamumāpatim / yadi nau bhagavān prīto devadevastrilocanaḥ

23.63

ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा

tato yathābhilaṣitaṃ varamenaṃ prayaccha nau / mṛtā kuvalayāśvasya patnī deva ! madālasā

23.64

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव

tenaiva vayasā sadyo duhitṛtvaṃ prayātu me / jātismarā yathā pūrvaṃ tadvatkāntisamanvitā / yoginī yogamātā ca madgehe jāyatāṃ bhava

23.65

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वेमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं श्रुणु चेदं भुजङ्गम

mahādeva uvāca yathoktaṃ pannagaśreṣṭha ! sarvemetadbhaviṣyati / matprasādādasandigdhaṃ śruṇu cedaṃ bhujaṅgama

23.66

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमानसः

śrāddhe tu samanuprāpte madhyamaṃ piṇḍamātmanā / bhakṣayethāḥ phaṇiśreṣṭha ! śuciḥ prayatamānasaḥ

23.67

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात् फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता

bhakṣite tu tatastasmin bhavato madhyamāt phaṇāt / samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā

23.68

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात् फणात्

kāmañcemamabhidhyāya kuru tvaṃ pitṛtarpaṇam / tatkṣaṇādeva sā subhrūḥ śvasato madhyamāt phaṇāt

23.69

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम्

samutpatsyati kalyāṇī tathārūpā yathāmṛtā / etacchrutvā tatastau tu praṇipatya maheśvaram

23.70

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कम्बलानुजः

rasātalaṃ punaḥ prāptau paritoṣasamanvitau / tathā ca kṛtavān śrāddhaṃ sa nāgaḥ kambalānujaḥ

23.71

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमा

piṇḍañca madhyamaṃ tadvadyathāvadupabhuktavān / tañcāpi dhyāyaḥ kāmaṃ tataḥ sā tanumadhyamā

23.72

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः

jajñe niśvasataḥ sadyastadrūpā madhyamāt phaṇāt / na cāpi kathayāmāsa kaṃsyacit sa bhujaṅgamaḥ

23.73

अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम्

antargṛhe tāṃ sudatīṃ strībhirguptāmadhārayat / tau cānudinamāgamya putrau nāgapateḥ sukham

23.74

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्रीडाते ऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः

ṛtadhvajena sahitau cikrīḍāte 'marāviva / ekadā tu sutau prāha nāgarājau mudānvitaḥ

23.75

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम्

yanmayā pūrvamuktantu kriyate kiṃ na tattathā / sa rājaputro yuvayorupakārī mamāntikam

23.76

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ

kasmānnānīyate vatsāvupakārāya mānadaḥ / evamuktau tatastena pitrā snehavatā tu tau

23.77

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम्

gatvā tasya puraṃ sakhyū remāte tena dhīmatā / tataḥ kuvalayāśvaṃ tau kṛtvā kiñcitkathāntaram

23.78

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रो ऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम्

abrūtāṃ praṇayopetaṃ svagehagamanaṃ prati / tāvāha nṛpaputro 'sau nanvidaṃ bhavatorgṛham

23.79

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा

dhanavāhanavastrādi yanmadīyaṃ tadeva vām / yattu vāṃ vāñchitaṃ dātuṃ dhanaṃ ratnamathāpi vā

23.80

तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावताहं दैवेन वञ्चितो ऽस्मि दुरात्मना

taddoyatāṃ dvijasutau yadi vāṃ praṇayo mayi / etāvatāhaṃ daivena vañcito 'smi durātmanā

23.81

यद्भवद्भ्यां ममत्वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्यो ऽस्मि वां यदि

yadbhavadbhyāṃ mamatvaṃ no madīye kriyate gṛhe / yadi vāṃ matpriyaṃ kāryamanugrāhyo 'smi vāṃ yadi

23.82

तद्धने मम गेहे च ममत्वमनुकल्प्यताम् । युवयोर्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम्

taddhane mama gehe ca mamatvamanukalpyatām / yuvayoryanmadīyaṃ tanmāmakaṃ yuvayoḥ svakam

23.83

एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ

etat satyaṃ vijānītaṃ yuvāṃ prāṇā bahiścarāḥ / punarnaivaṃ vibhinnārthaṃ vaktavyaṃ dvijasattamau

23.84

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ

matprasādaparau prītyā śāpitau hṛdayena me / tataḥ snehārdravadanau tāvubhau nāganandanau

23.85

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम्

ūcaturnṛpateḥ putraṃ kiñcit praṇayakopitau / ṛtadhvaja ! na sandeho yathaivāha bhavānidam

23.86

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतो ऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना

tathaiva cāsmanmanasi nātra cintyamato 'nyathā / kintvāvayoḥ svayaṃ pitrā proktametanmahātmanā

23.87

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वो ऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि

draṣṭuṃ kuvalayāśvaṃ tamicchāmīti punaḥ punaḥ / tataḥ kuvalayāśvo 'sau samutthāya varāsanāt / yathāha tāteti vadan praṇāmamakarodbhuvi

23.88

कुवलयाश्व उवाच धन्यो ऽहमतिपुण्यो ऽहं को ऽन्यो ऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः

kuvalayāśva uvāca dhanyo 'hamatipuṇyo 'haṃ ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā / yattāto māmabhidraṣṭuṃ karoti pravaṇaṃ manaḥ

23.89

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम्

taduttiṣṭhata gacchāmastātājñāṃ kṣaṇamapyaham / nātikrāntumihecchāmi padebhyāṃ tasya śapāmyaham

23.90

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सो ऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः

jaḍa uvāca evamuktvā yayau so 'tha saha tābhyāṃ nṛpātmajaḥ / prāptaśca gomatīṃ puṇyāṃ nirgamya nagarādvahiḥ

23.91

तन्मध्येन ययुस्ते वे नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रो ऽसौ पारे तस्यास्तयोर्गृहम्

tanmadhyena yayuste ve nāgendranṛpanandanāḥ / mene ca rājaputro 'sau pāre tasyāstayorgṛham

23.92

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ

tataścākṛṣya pātālaṃ tābhyāṃ nīto nṛpātmajaḥ / pātāle dadṛśe cobhau sa pannagakumārakau

23.93

फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः

phaṇāmaṇikṛtodyotau vyaktasvastikalakṣaṇau / vilokya tau surūpāṅgau vismayotphullalocanaḥ

23.94

विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस्तौ च पितरं पन्नगेश्वरम्

vihasya cābravīt premṇā sādhu bho dvijasattamau / kathayāmāsatustau ca pitaraṃ pannageśvaram

23.95

शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततो ऽपस्यत् पातालं स नृपात्मजः

śāntamaśvataraṃ nāma mānanīyaṃ divaukasām / ramaṇīyaṃ tato 'pasyat pātālaṃ sa nṛpātmajaḥ

23.96

कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः

kumāraistaruṇairvṛddhairuragairupaśobhitam / tathaiva nāgakanyābhiḥ krīḍantībhiritastataḥ

23.97

चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः

cārukuṇḍalahārābhistārābhirgaganaṃ yathā / gītaśabdaistathānyatra vīṇāveṇusvanānugaiḥ

23.98

मृदङ्गपणवातोद्यं हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः

mṛdaṅgapaṇavātodyaṃ hāriveśmaśatākulam / vīkṣamāṇaḥ sa pātālaṃ yayau śatrujitaḥ sutaḥ

23.99

सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम्

saha tābhyāmabhīṣṭābhyāṃ pannagābhyāmarindamaḥ / tataḥ praviśya te sarve nāgarājaniveśanam

23.100

ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम्

dadṛśuste mahātmānamuragādhipatiṃ sthitam / divyamālyāmbaradharaṃ maṇikuṇḍalabhūṣaṇam

23.101

स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने

svacchamuktāphalalatāhārihāropaśobhitam / keyūriṇaṃ mahābhāgamāsane sarvakāñcane

23.102

मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातो ऽस्माकमसाविति

maṇividrumavaidūrya-jālāntaritarūpake / sa tābhyāṃ darśitastasya tāto 'smākamasāviti

23.103

वीरः कुवलयाश्वो ऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः

vīraḥ kuvalayāśvo 'yaṃ pitre cāsau niveditaḥ / tato nanāma caraṇau nāgendrasya ṛtadhvajaḥ

23.104

तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परीषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः

tamutthāpya balādgāḍhaṃ nāgendraḥ parīṣasvaje / mūrdhni cainamupāghrāya ciraṃ jīvetyuvāca saḥ

23.105

निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः

nihatāmitravargaśca pitroḥ suśrūṣaṇaṃ kuru / vatsa ! dhanyasya kathyante parokṣasyāpi te guṇāḥ

23.106

भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः

bhavato mama putrābhyāmasāmānyā niveditāḥ / tvamevānena vardhethā manovākkāyaceṣṭitaiḥ

23.107

जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवन्नेव मृतो ऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रुणां हृदयज्वरम्

jīvitaṃ guṇinaḥ ślāghyaṃ jīvanneva mṛto 'guṇaḥ / guṇavān nirvṛtiṃ pitroḥ śatruṇāṃ hṛdayajvaram

23.108

करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः

karotyātmahitaṃ kurvan viśvāsañca mahājane / devatāḥ pitaro viprā mitrārthivikalādayaḥ

23.109

बान्धवाश्च तथेच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः

bāndhavāśca tathecchanti jīvitaṃ guṇinaściram / parivādanivṛttānāṃ durgateṣu dayāvatām / guṇināṃ saphalaṃ janma saṃśritānāṃ vipadgataiḥ

23.110

जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः

jaḍa uvāca evamuktvā sa taṃ vīraṃ putrāvidamathābravīt / pūjāṃ kuvalayāśvasya kartukāmo bhujaṅgamaḥ

23.111

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम्

snānādikakramaṃ kṛtvā sarvameva yathākramam / madhupānādisambhogamāhārañca yathepsitam

23.112

ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः

tataḥ kuvalayāśvena hṛdayotsavabhūtayā / kathayā svalpakaṃ kālaṃ sthāsyāmo hṛṣṭacetasaḥ

23.113

अनुमेन च तन्मौनो वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः

anumena ca tanmauno vacaḥ śatrujitaḥ sutaḥ / tathā cakāra nṛpatiḥ pannagānāmudāradhīḥ

23.114

समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर् महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितो ऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक्

sametya tairātmajabhūpanandanair mahoragāṇāmadhipaḥ sa satyavāk / mudānvito 'nnāni madhūni cātmavān yathopayogaṃ bubhuje sa bhogabhuk

23.115