Adhyaya 22

द्वाविंशो ऽध्यायः पुत्रावूचतुः ततः काले वहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम्

dvāviṃśo 'dhyāyaḥ putrāvūcatuḥ tataḥ kāle vahutithe gate rājā punaḥ sutam / prāha gacchāśu viprāṇāṃ trāṇāya cara medinīm

22.1

अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने । अबाधा द्विजमुख्यानामन्वेष्टव्या सदैव हि

aśvamenaṃ samāruhya prātaḥ prātardine dine / abādhā dvijamukhyānāmanveṣṭavyā sadaiva hi

22.2

दुर्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्याद्यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु

durvṛttāḥ santi śataśo dānavāḥ pāpayonayaḥ / tebhyo na syādyathā bādhā munīnāṃ tvaṃ tathā kuru

22.3

स यथोक्तस्ततः पित्रा तथा चक्रे नृपात्मजः । परिक्रम्य महीं सर्वां ववन्दे चरणौ पितुः

sa yathoktastataḥ pitrā tathā cakre nṛpātmajaḥ / parikramya mahīṃ sarvāṃ vavande caraṇau pituḥ

22.4

अहन्यहन्यनुप्राप्ते पूर्वाह्ने नृपनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया

ahanyahanyanuprāpte pūrvāhne nṛpanandanaḥ / tataśca śeṣaṃ divasaṃ tayā reme sumadhyayā

22.5

एकदा तु चारन् सो ऽथ ददर्श यमुनातटे । पातालकेतोरनुजं तालकेतुं कृताश्रमम्

ekadā tu cāran so 'tha dadarśa yamunātaṭe / pātālaketoranujaṃ tālaketuṃ kṛtāśramam

22.6

मायावी दानवः सो ऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स प्राह राजपुत्रं तं पूर्ववैरमनुस्मरन्

māyāvī dānavaḥ so 'tha munirūpaṃ samāsthitaḥ / sa prāha rājaputraṃ taṃ pūrvavairamanusmaran

22.7

राजपुत्र ब्रीवीमि त्वां तत् कुरुष्व यदीच्छसि । न च ते प्रार्थनाभङ्गः कार्यः सत्यप्रतिश्रव

rājaputra brīvīmi tvāṃ tat kuruṣva yadīcchasi / na ca te prārthanābhaṅgaḥ kāryaḥ satyapratiśrava

22.8

यक्ष्ये यज्ञेन धर्माय कर्तव्याश्च तथेष्टयः । चितयस्तत्र कर्तव्या नास्ति मे दक्षैणा यतः

yakṣye yajñena dharmāya kartavyāśca tatheṣṭayaḥ / citayastatra kartavyā nāsti me dakṣaiṇā yataḥ

22.9

अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् । यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम्

ataḥ prayaccha me vīra hiraṇyārthaṃ svabhūṣaṇam / yadetat kaṇṭhalagnaṃ te rakṣa cemaṃ māśramam

22.10

यावदन्तर्जले देवं वरुणं यादसां पतिम् । वैदिकैर्वारुणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः

yāvadantarjale devaṃ varuṇaṃ yādasāṃ patim / vaidikairvāruṇairmantraiḥ prajānāṃ puṣṭihetukaiḥ

22.11

अभिष्टूय त्वरायुक्तः समभ्येमीति वादिनम् । तं प्रणम्य ततः प्रादात् स तस्मै कण्ठभूषणम्

abhiṣṭūya tvarāyuktaḥ samabhyemīti vādinam / taṃ praṇamya tataḥ prādāt sa tasmai kaṇṭhabhūṣaṇam

22.12

प्राह यैनं भवान् यातु निर्व्यलीकेन चेतसा । स्थास्यामि तावदत्रैव तवाश्रमसमीपतः

prāha yainaṃ bhavān yātu nirvyalīkena cetasā / sthāsyāmi tāvadatraiva tavāśramasamīpataḥ

22.13

तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव । न ते ऽत्र कश्चिदाबाधां करिष्यति मयि स्थिते । विश्रब्धश्चात्वरन् ब्रह्मन् कुरुष्व त्वं मनोगतम्

tavādeśānmahābhāga yāvadāgamanaṃ tava / na te 'tra kaścidābādhāṃ kariṣyati mayi sthite / viśrabdhaścātvaran brahman kuruṣva tvaṃ manogatam

22.14

पुत्रावूचतुः एकमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले । ररक्ष सो ऽपि तस्यैव मायाविहितमाश्रमम्

putrāvūcatuḥ ekamuktastatastena sa mamajja nadījale / rarakṣa so 'pi tasyaiva māyāvihitamāśramam

22.15

गत्वा जलाशयात् तस्मात् तालकेतुश्च तत्परम् । मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येषाञ्चैतदुक्तवान्

gatvā jalāśayāt tasmāt tālaketuśca tatparam / madālasāyāḥ pratyakṣamanyeṣāñcaitaduktavān

22.16

तालकेतुरुवाच वीरः कुवलयाश्वो ऽसौ ममाश्रमसमीपतः । केनापि दुष्टदैत्येन कुर्वन् रक्षां तपस्विनाम्

tālaketuruvāca vīraḥ kuvalayāśvo 'sau mamāśramasamīpataḥ / kenāpi duṣṭadaityena kurvan rakṣāṃ tapasvinām

22.17

युध्यमानो यथाशक्ति निघ्नन् ब्रह्मद्विषो युधि । मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूलेन वक्षसी

yudhyamāno yathāśakti nighnan brahmadviṣo yudhi / māyāmāśritya pāpena bhinnaḥ śūlena vakṣasī

22.18

म्रियमाणेन तेनेदं दत्तं मे कण्ठभूषणम् । प्रापितश्चाग्निसंयोगं स वने शूद्रतापसैः

mriyamāṇena tenedaṃ dattaṃ me kaṇṭhabhūṣaṇam / prāpitaścāgnisaṃyogaṃ sa vane śūdratāpasaiḥ

22.19

कृतार्तह्रेषाशब्दो वै त्रस्तः साश्रुविलोचनः । नीतः सो ऽश्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्मना

kṛtārtahreṣāśabdo vai trastaḥ sāśruvilocanaḥ / nītaḥ so 'śvaśca tenaiva dānavena durātmanā

22.20

एतन्मया नृशंसेन दृष्टं दुष्कृतकारिणा । यदत्रानन्तरं कृत्यं क्रियतां तदकालिकम्

etanmayā nṛśaṃsena dṛṣṭaṃ duṣkṛtakāriṇā / yadatrānantaraṃ kṛtyaṃ kriyatāṃ tadakālikam

22.21

हृदयाश्वासनञ्चैतद् गृह्यतां कण्ठभूषणम् । नास्माकं हि सुवर्णेन कृत्यमस्ति तपस्विनाम्

hṛdayāśvāsanañcaitad gṛhyatāṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / nāsmākaṃ hi suvarṇena kṛtyamasti tapasvinām

22.22

पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वोत्सृज्य दत्भूमौ स जगाम यथागतम् । निपपात जनः सो ऽथ शोकार्तो मूर्च्छयाऽतुरः

putrāvūcatuḥ ityuktvotsṛjya datbhūmau sa jagāma yathāgatam / nipapāta janaḥ so 'tha śokārto mūrcchayā'turaḥ

22.23

तत्क्षणात् चेतनां प्राप्य सर्वास्ता नृपयोषितः । राजपत्न्यश्च राजा च विलेपुरतिदुः खिताः

tatkṣaṇāt cetanāṃ prāpya sarvāstā nṛpayoṣitaḥ / rājapatnyaśca rājā ca vilepuratiduḥ khitāḥ

22.24

मदालसा तु द् दृष्ट्वा तदीयं कण्ठभूषणम् । तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहन्त पतिम्

madālasā tu d dṛṣṭvā tadīyaṃ kaṇṭhabhūṣaṇam / tatyājāśu priyān prāṇān śrutvā ca nihanta patim

22.25

ततस्तथा महाक्रन्दः पौराणां भवनेष्वभूत् । यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्तत

tatastathā mahākrandaḥ paurāṇāṃ bhavaneṣvabhūt / yathaiva tasya nṛpateḥ svagehe samavartata

22.26

राजा च तां मृतां दृष्ट्वा विना भर्त्रा मदालसाम् । प्रत्युवाच जनं सर्वं विमृश्य सुस्थमानसः

rājā ca tāṃ mṛtāṃ dṛṣṭvā vinā bhartrā madālasām / pratyuvāca janaṃ sarvaṃ vimṛśya susthamānasaḥ

22.27

न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्तथा । सर्वेषामेव संचिन्त्य सम्बन्धानामनित्यताम्

na roditavyaṃ paśyāmi bhavatāmātmanastathā / sarveṣāmeva saṃcintya sambandhānāmanityatām

22.28

किन्नु शोचामि तनयं किन्नु शोचाम्यहं स्नुषाम् । विमृश्य कृतकृत्यत्वाम्नम्ये ऽशोच्यावुभावपि

kinnu śocāmi tanayaṃ kinnu śocāmyahaṃ snuṣām / vimṛśya kṛtakṛtyatvāmnamye 'śocyāvubhāvapi

22.29

मच्छ्रु श्रुपुर्मद्वचनाद्द्विजरक्षणतत्परः । प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमताम्

macchru śrupurmadvacanāddvijarakṣaṇatatparaḥ / prāpto me yaḥ suto mṛtyuṃ kathaṃ śocyaḥ sa dhīmatām

22.30

अवश्यं याति यद्देहं तद्द्विजानां कृते यदि । मम पुत्रेण संत्यक्तं नन्वभ्युदयकारि तत्

avaśyaṃ yāti yaddehaṃ taddvijānāṃ kṛte yadi / mama putreṇa saṃtyaktaṃ nanvabhyudayakāri tat

22.31

इयञ्च सत्कुलोत्पन्ना भर्तर्येवमनुव्रतां । कथन्नु शोच्या नारीणां भर्तुरन्यन्न दैवतम्

iyañca satkulotpannā bhartaryevamanuvratāṃ / kathannu śocyā nārīṇāṃ bharturanyanna daivatam

22.32

अस्माकं बान्धवानाञ्च तथान्येषां दयावताम् । शोच्या ह्येषा भवेदेवं यदि भर्त्रा वियोगिनी

asmākaṃ bāndhavānāñca tathānyeṣāṃ dayāvatām / śocyā hyeṣā bhavedevaṃ yadi bhartrā viyoginī

22.33

या तु भर्तुर्वधं श्रुत्वा तत्क्षणादेव भामिनी । भर्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चिताम्

yā tu bharturvadhaṃ śrutvā tatkṣaṇādeva bhāminī / bhartāramanuyāteyaṃ na śocyāto vipaścitām

22.34

ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या मृताः सह । भर्त्रा वियोगस्त्वनया नानुभूतः कृतज्ञया

tāḥ śocyā yā viyoginyo na śocyā yā mṛtāḥ saha / bhartrā viyogastvanayā nānubhūtaḥ kṛtajñayā

22.35

दातारं सर्वसौख्यानामिह चामुत्र चोभयोः । लोकयोः का हि भर्तारं नारी मन्येत मानुषम्

dātāraṃ sarvasaukhyānāmiha cāmutra cobhayoḥ / lokayoḥ kā hi bhartāraṃ nārī manyeta mānuṣam

22.36

नासौ शोच्यो न चैवेयं नाहं तज्जननी न च । त्यजता ब्राह्मणार्थाय प्राणान् सर्वे स्म तारिताः

nāsau śocyo na caiveyaṃ nāhaṃ tajjananī na ca / tyajatā brāhmaṇārthāya prāṇān sarve sma tāritāḥ

22.37

विप्राणं मम धर्मस्य गतः स हि महामतिः । आनृण्यमर्धभुक्तस्य त्यागाद् देहस्य मे सुतः

viprāṇaṃ mama dharmasya gataḥ sa hi mahāmatiḥ / ānṛṇyamardhabhuktasya tyāgād dehasya me sutaḥ

22.38

मातुः सतीत्वं मद्वंशवैमल्यं शौर्यमात्मनः । संग्रामे संत्यजन् प्राणान् नात्यजद् द्विजरक्षणम्

mātuḥ satītvaṃ madvaṃśavaimalyaṃ śauryamātmanaḥ / saṃgrāme saṃtyajan prāṇān nātyajad dvijarakṣaṇam

22.39

पुत्रावूचतुः ततः कुवलयाश्वस्य माता भर्तुरनन्तरम् । श्रुत्वा पुत्रवधं तादृक् प्राह दृष्ट्वा तु तं पतिम्

putrāvūcatuḥ tataḥ kuvalayāśvasya mātā bharturanantaram / śrutvā putravadhaṃ tādṛk prāha dṛṣṭvā tu taṃ patim

22.40

मातोवाच न मे मात्रा न मे स्वस्त्रा प्राप्ता प्रीतिर्नृपेदृशी । श्रुत्वा मुनिपरित्राणे हतं पुत्रं यथा मया

mātovāca na me mātrā na me svastrā prāptā prītirnṛpedṛśī / śrutvā muniparitrāṇe hataṃ putraṃ yathā mayā

22.41

शोचतां बान्धवानां ये निः श्वसन्तो ऽतिदुः खिताः । म्रियन्ते व्याधिना क्लिष्टास्तेषां माता वृथाप्रजा

śocatāṃ bāndhavānāṃ ye niḥ śvasanto 'tiduḥ khitāḥ / mriyante vyādhinā kliṣṭāsteṣāṃ mātā vṛthāprajā

22.42

संग्रामे युध्यमाना ये ऽभीता गोद्विजरक्षणे । क्षुण्णाः शस्त्रैर्विपद्यन्ते त एव भुवि मानवाः

saṃgrāme yudhyamānā ye 'bhītā godvijarakṣaṇe / kṣuṇṇāḥ śastrairvipadyante ta eva bhuvi mānavāḥ

22.43

अर्थिनां मित्रवर्गस्य विद्विषाञ्च पराङ्मुखः । यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः

arthināṃ mitravargasya vidviṣāñca parāṅmukhaḥ / yo na yāti pitā tena putrī mātā ca vīrasūḥ

22.44

गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा । यदारिविजयी वा स्यात् संग्रामे वा हतः सुतः

garbhakleśaḥ striyo manye sāphalyaṃ bhajate tadā / yadārivijayī vā syāt saṃgrāme vā hataḥ sutaḥ

22.45

पुत्रावूचतुः ततः स राजा संस्कारं पुत्रपत्नीमलम्भयत् । निर्गम्य च बहिः स्नातो ददौ पुत्राय चोदकम्

putrāvūcatuḥ tataḥ sa rājā saṃskāraṃ putrapatnīmalambhayat / nirgamya ca bahiḥ snāto dadau putrāya codakam

22.46

तालकेतुश्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात् । राजपुत्रमुवाचेदं प्रणयान्मधुरं वचः

tālaketuśca nirgamya tathaiva yamunājalāt / rājaputramuvācedaṃ praṇayānmadhuraṃ vacaḥ

22.47

गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थो ऽहं कृतस्त्वया । कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते

gaccha bhūpālaputra ! tvaṃ kṛtārtho 'haṃ kṛtastvayā / kāryaṃ cirābhilaṣitaṃ tvayyatrāvicale sthite

22.48

वारुणं यज्ञकार्यञ्च जलेशस्य महात्मनः । तन्मया साधितं सर्वं यन्ममासीदभीप्सितम्

vāruṇaṃ yajñakāryañca jaleśasya mahātmanaḥ / tanmayā sādhitaṃ sarvaṃ yanmamāsīdabhīpsitam

22.49

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः । समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम्

praṇipatya sa taṃ prāyādrājaputraḥ puraṃ pituḥ / samāruhya tamevāśvaṃ suparṇānilavikramam

22.50