Adhyaya 26

षड्विंशो ऽध्यायः जड उवाच वर्धमानं सुतं सा तु राजपत्नी दिने दिने । तमुल्लापादिना बोधमनयन्निर्ममात्मकम्

ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca vardhamānaṃ sutaṃ sā tu rājapatnī dine dine / tamullāpādinā bodhamanayannirmamātmakam

26.1

यथायथं बलं लेभे यथा लेभे मतिं पितुः । तथा तथात्मबोधञ्च सो ऽवापन्मातृभाषितैः

yathāyathaṃ balaṃ lebhe yathā lebhe matiṃ pituḥ / tathā tathātmabodhañca so 'vāpanmātṛbhāṣitaiḥ

26.2

इत्थं तया स तनयो जन्मप्रभृति बोधितः । चकार न मतिं प्राज्ञो गार्हस्थ्यं प्रति निर्ममः

itthaṃ tayā sa tanayo janmaprabhṛti bodhitaḥ / cakāra na matiṃ prājño gārhasthyaṃ prati nirmamaḥ

26.3

द्वितीयो ऽस्याः सुतो जज्ञे तस्य नामाकरोत्पिता । सुबाहुरयमित्युक्ते सा जाहस मदालसा

dvitīyo 'syāḥ suto jajñe tasya nāmākarotpitā / subāhurayamityukte sā jāhasa madālasā

26.4

तमप्येवं यथापूर्वं बालमुल्लापनादिना । प्राह बाल्यात् स च प्राप तथा बोधं माहमतिः

tamapyevaṃ yathāpūrvaṃ bālamullāpanādinā / prāha bālyāt sa ca prāpa tathā bodhaṃ māhamatiḥ

26.5

तृतीयं तनयं जातं स राजा शत्रुमर्दनम् । यदाह तेन सा सुभ्रुर्जहासातिचिरं पुनः

tṛtīyaṃ tanayaṃ jātaṃ sa rājā śatrumardanam / yadāha tena sā subhrurjahāsāticiraṃ punaḥ

26.6

तथैव सो ऽपि तन्वङ्ग्या बालत्वादवबोधितः । क्रियाश्चकार निष्कामो न किञ्चिदुपकारकम्

tathaiva so 'pi tanvaṅgyā bālatvādavabodhitaḥ / kriyāścakāra niṣkāmo na kiñcidupakārakam

26.7

चतुर्थस्य सुतस्याथ चिकीर्षुर्नाम भूमिपः । ददर्श तां शुभाचारामीषद्धासां मदालसाम् । तामाह राजा हसतीं किञ्चित् कौतूहलान्वितः

caturthasya sutasyātha cikīrṣurnāma bhūmipaḥ / dadarśa tāṃ śubhācārāmīṣaddhāsāṃ madālasām / tāmāha rājā hasatīṃ kiñcit kautūhalānvitaḥ

26.8

राजोवाच क्रियमाणे ऽसकृन्नाम्नि कथ्यतां हास्यकारणम् । विक्रान्तश्च सुबाहुश्च तथान्यः शत्रुमर्दनः

rājovāca kriyamāṇe 'sakṛnnāmni kathyatāṃ hāsyakāraṇam / vikrāntaśca subāhuśca tathānyaḥ śatrumardanaḥ

26.9

शोभनानीति नामानि मया मन्ये कृतानि वै । योग्यानि क्षत्रबन्धूनां शौर्याटोपयुतानि च

śobhanānīti nāmāni mayā manye kṛtāni vai / yogyāni kṣatrabandhūnāṃ śauryāṭopayutāni ca

26.10

असन्त्येतानि चेद्भद्रे ! यदि ते मनसि स्थितम् । तदस्य क्रियतां नाम चतुर्थस्य सुतस्य मे

asantyetāni cedbhadre ! yadi te manasi sthitam / tadasya kriyatāṃ nāma caturthasya sutasya me

26.11

मदालसौवाच मयाज्ञा भवतः कार्या महाराज ! यथात्थ माम् । तथा नाम करिष्यामि चतुर्थस्य सुतस्य ते

madālasauvāca mayājñā bhavataḥ kāryā mahārāja ! yathāttha mām / tathā nāma kariṣyāmi caturthasya sutasya te

26.12

अलर्क इति धर्मज्ञः ख्यातिं लोके प्रयास्यति । कनीयानेष ते पुत्रो मतिमांश्च भविष्यति

alarka iti dharmajñaḥ khyātiṃ loke prayāsyati / kanīyāneṣa te putro matimāṃśca bhaviṣyati

26.13

तच्छ्रुत्वा नाम पुत्रस्य कृतं मात्रा महीपतिः । अलर्क इत्यसम्बद्धं प्रहस्येदमथाब्रवीत्

tacchrutvā nāma putrasya kṛtaṃ mātrā mahīpatiḥ / alarka ityasambaddhaṃ prahasyedamathābravīt

26.14

राजोवाच भवत्या यदिदं नाम मत्पुत्रस्य कृतं शुभे । किमीदृशमसम्बद्धमर्थः को ऽस्य मदालसे

rājovāca bhavatyā yadidaṃ nāma matputrasya kṛtaṃ śubhe / kimīdṛśamasambaddhamarthaḥ ko 'sya madālase

26.15

मदालसोवाच कल्पनेयं महाराज ! कृता सा व्यावहारिको । त्वत्कृतानां तथा नाम्नां शृणु भूप ! निरर्थताम्

madālasovāca kalpaneyaṃ mahārāja ! kṛtā sā vyāvahāriko / tvatkṛtānāṃ tathā nāmnāṃ śṛṇu bhūpa ! nirarthatām

26.16

वदन्ति पुरुषाः प्राज्ञा व्यापिनं पुरुषं यतः । क्रान्तिश्च गतिरुद्दिष्टा देशाद्देशान्तरन्तु या

vadanti puruṣāḥ prājñā vyāpinaṃ puruṣaṃ yataḥ / krāntiśca gatiruddiṣṭā deśāddeśāntarantu yā

26.17

सर्वगो न प्रयातीति व्यापी देहेश्वरो यतः । ततो विक्रान्तसंज्ञेयं मता मम निरर्थिका

sarvago na prayātīti vyāpī deheśvaro yataḥ / tato vikrāntasaṃjñeyaṃ matā mama nirarthikā

26.18

सुबाहुरिति या संज्ञा कृतान्यस्य सुतस्य ते । निरर्था साप्यमूर्तत्वात् पुरुषस्य महीपते

subāhuriti yā saṃjñā kṛtānyasya sutasya te / nirarthā sāpyamūrtatvāt puruṣasya mahīpate

26.19

पुत्रस्य यद् कृतं नाम तृतीयस्यारिमर्दनः । मन्ये तदप्यसम्बद्धं शृणु चाप्यत्र कारणम्

putrasya yad kṛtaṃ nāma tṛtīyasyārimardanaḥ / manye tadapyasambaddhaṃ śṛṇu cāpyatra kāraṇam

26.20

एक एव शरीरेषु सर्वेषु पुरुषो यदा । तदास्य राजन् ! क शत्रुः को वा मित्रमिहेष्यते

eka eva śarīreṣu sarveṣu puruṣo yadā / tadāsya rājan ! ka śatruḥ ko vā mitramiheṣyate

26.21

भूतैर्भूतानि मृद्यन्ते अमूर्तो मृद्यते कथम् । क्रोधादीनां पृथग्भावात् कल्पनेयं निरर्थिका

bhūtairbhūtāni mṛdyante amūrto mṛdyate katham / krodhādīnāṃ pṛthagbhāvāt kalpaneyaṃ nirarthikā

26.22

यदि संव्यवहारार्थमसन्नाम प्रकल्प्यते । नाम्नि कस्मादलर्काख्ये नैरर्थ्यं भवतो मतम्

yadi saṃvyavahārārthamasannāma prakalpyate / nāmni kasmādalarkākhye nairarthyaṃ bhavato matam

26.23

जड उवाच एवमुक्तस्तया साधु महीष्या स महीपतिः । तथेत्याह महाबुद्धिर्दयितां तथ्यवादिनीम्

jaḍa uvāca evamuktastayā sādhu mahīṣyā sa mahīpatiḥ / tathetyāha mahābuddhirdayitāṃ tathyavādinīm

26.24

तञ्चापि सा सुतं सुभ्रूर्यथा पूर्वसुतांस्तथा । प्रोवाच बोधजननं तामुवाच स पार्थिवः

tañcāpi sā sutaṃ subhrūryathā pūrvasutāṃstathā / provāca bodhajananaṃ tāmuvāca sa pārthivaḥ

26.25

करोषि किमिदं मूढे ! ममाभावाय सन्ततेः । दुष्टावबोधदानेन यथापूर्वं सुतेषु मे

karoṣi kimidaṃ mūḍhe ! mamābhāvāya santateḥ / duṣṭāvabodhadānena yathāpūrvaṃ suteṣu me

26.26

यदि ते मत्प्रियं कार्यं यदि ग्राह्यं वचो मम । तदेनं तनयं मार्गे प्रवृत्तेः सन्नियोजय

yadi te matpriyaṃ kāryaṃ yadi grāhyaṃ vaco mama / tadenaṃ tanayaṃ mārge pravṛtteḥ sanniyojaya

26.27

कर्ममार्गः समुच्छेदं नैवं देवि ! गमिष्यति । पितृपिण्डनिवृत्तिश्च नैवं साध्वि ! भविष्यति

karmamārgaḥ samucchedaṃ naivaṃ devi ! gamiṣyati / pitṛpiṇḍanivṛttiśca naivaṃ sādhvi ! bhaviṣyati

26.28

पितरो देवलोकस्थास्तथा तिर्यक्त्वमागताः । तद्वन्मनुष्यतां याता भूतवर्गे च संस्थिताः

pitaro devalokasthāstathā tiryaktvamāgatāḥ / tadvanmanuṣyatāṃ yātā bhūtavarge ca saṃsthitāḥ

26.29

सपुण्यानसपुण्यांश्च क्षुत्क्षामान् तृट्परिप्लुतान् । पिण्डोदकप्रदानेन नरः कर्मण्यवस्थितः

sapuṇyānasapuṇyāṃśca kṣutkṣāmān tṛṭpariplutān / piṇḍodakapradānena naraḥ karmaṇyavasthitaḥ

26.30

सदाप्यायते सुभ्रु ! तद्वद्देवातिथोनपि । देवैर्मनुष्यैः पितृभिः प्रेतैर्भूतैः सगुह्यकैः

sadāpyāyate subhru ! tadvaddevātithonapi / devairmanuṣyaiḥ pitṛbhiḥ pretairbhūtaiḥ saguhyakaiḥ

26.31

वयोभिः कृमिकीटैश्च नर एवोपजीव्यते । तस्मात् तन्वड्गि ! पुत्रं यत्कार्यं क्षत्रयोनिभिः

vayobhiḥ kṛmikīṭaiśca nara evopajīvyate / tasmāt tanvaḍgi ! putraṃ yatkāryaṃ kṣatrayonibhiḥ

26.32

ऐहिकामुष्मिकफलं तत् सम्यक् प्रतिपादय

aihikāmuṣmikaphalaṃ tat samyak pratipādaya

26.33

जड उवाच तेनैवमुक्ता सा भर्त्रा वरनारी मदालसा । अलर्कं नाम तनयमुवाचोल्लापवादिनी

jaḍa uvāca tenaivamuktā sā bhartrā varanārī madālasā / alarkaṃ nāma tanayamuvācollāpavādinī

26.34

पुत्र वर्धस्व मद्भर्तुर्मनो नन्दय कर्मभिः । मित्राणामुपकाराय दुर्हृदां नाशनाय च

putra vardhasva madbharturmano nandaya karmabhiḥ / mitrāṇāmupakārāya durhṛdāṃ nāśanāya ca

26.35

धन्यो ऽसि रे यो वसुधामशत्रुर् एकश्चिरं पालयितासि पुत्र । तत्पालनादस्तु सुखोपभोगो धर्मात् फलं प्राप्स्यसि चामरत्वम्

dhanyo 'si re yo vasudhāmaśatrur ekaściraṃ pālayitāsi putra / tatpālanādastu sukhopabhogo dharmāt phalaṃ prāpsyasi cāmaratvam

26.36

धरामरान् पर्वसु तर्पयेथाः समीहितं बन्धुषु पूरयेथाः । हितं परस्मै हृदि चिन्तयेथाः मनः परस्त्रीषु निवर्तयेथाः

dharāmarān parvasu tarpayethāḥ samīhitaṃ bandhuṣu pūrayethāḥ / hitaṃ parasmai hṛdi cintayethāḥ manaḥ parastrīṣu nivartayethāḥ

26.37

यज्ञौरनेकैर्विबुधानजस्त्रम् अर्थैर्द्विजान् प्रीणय संश्रितांश्च । स्त्रियश्च कामैरतुलैश्चिराय युद्धैश्चारींस्तोषयितासि वीर

yajñauranekairvibudhānajastram arthairdvijān prīṇaya saṃśritāṃśca / striyaśca kāmairatulaiścirāya yuddhaiścārīṃstoṣayitāsi vīra

26.38

बालो मनो नन्दय बान्धवानां गुरोस्तथाज्ञानकरणैः कुमारः । स्त्रीणां युवा सत्कुलभूषणानां वृद्धो वने वत्स ! वनेचराणाम्

bālo mano nandaya bāndhavānāṃ gurostathājñānakaraṇaiḥ kumāraḥ / strīṇāṃ yuvā satkulabhūṣaṇānāṃ vṛddho vane vatsa ! vanecarāṇām

26.39

राज्यं कुर्वन् सुहृदो नन्दयेथाः साधून् रक्षंस्तात ! यज्ञैर्यजेथाः । दुष्टान्निघ्रन् वैरिणश्चाजिमध्ये गोविप्रार्थे वत्स ! मृत्युं व्रजेथाः

rājyaṃ kurvan suhṛdo nandayethāḥ sādhūn rakṣaṃstāta ! yajñairyajethāḥ / duṣṭānnighran vairiṇaścājimadhye goviprārthe vatsa ! mṛtyuṃ vrajethāḥ

26.40