Adhyaya 29

ऊनत्रिंशो ऽध्यायः अलर्क उवाच यत् कार्यं पुरुषाणाञ्च गार्हस्थ्यमनुवर्तताम् । बन्धश्च स्यादकरणे क्रियाया यस्य चोच्छ्रितिः

ūnatriṃśo 'dhyāyaḥ alarka uvāca yat kāryaṃ puruṣāṇāñca gārhasthyamanuvartatām / bandhaśca syādakaraṇe kriyāyā yasya cocchritiḥ

29.1

उपकाराय यन्नृणां यच्च वर्ज्यं गृहे सता । यथा च क्रियते तन्मे यथावत् पृच्छतो वद

upakārāya yannṛṇāṃ yacca varjyaṃ gṛhe satā / yathā ca kriyate tanme yathāvat pṛcchato vada

29.2

मदालसोवाच वत्स ! गार्हस्थ्यमादाय नरः सर्वमिदं जगत् । पुष्णाति तेन लोकांश्च स जयत्यभिवाञ्छितान्

madālasovāca vatsa ! gārhasthyamādāya naraḥ sarvamidaṃ jagat / puṣṇāti tena lokāṃśca sa jayatyabhivāñchitān

29.3

पितरो मुनयो देवा भूतानि मनुजास्तथा । कृमिकीटपतङ्गाश्च वयांसि पशवो ऽसुराः

pitaro munayo devā bhūtāni manujāstathā / kṛmikīṭapataṅgāśca vayāṃsi paśavo 'surāḥ

29.4

गृहस्थमुपजीवन्ति ततस्तृप्तिं प्रयान्ति च । मुखं चास्य निरीक्षन्ते अपि नो दास्यतीति वै

gṛhasthamupajīvanti tatastṛptiṃ prayānti ca / mukhaṃ cāsya nirīkṣante api no dāsyatīti vai

29.5

सर्वस्याधारभूतेयं वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी । यस्यां प्रतिष्ठितं विश्वं विश्वहेतुश्च या मता

sarvasyādhārabhūteyaṃ vatsa ! dhenustrayīmayī / yasyāṃ pratiṣṭhitaṃ viśvaṃ viśvahetuśca yā matā

29.6

ऋक्पृष्ठासौ यजुर्मध्या सामवक्त्रशिरोधरा । इष्टापूर्तविषाणा च साधुसूक्ततनूरुहा

ṛkpṛṣṭhāsau yajurmadhyā sāmavaktraśirodharā / iṣṭāpūrtaviṣāṇā ca sādhusūktatanūruhā

29.7

शान्तिपुष्टिशकृन्मूत्रा वर्णपादप्रतिष्ठिता । आजीव्यमाना जगतां साक्षया नापचीयते

śāntipuṣṭiśakṛnmūtrā varṇapādapratiṣṭhitā / ājīvyamānā jagatāṃ sākṣayā nāpacīyate

29.8

स्वाहाकारस्वधाकारौ वषट्कारश्च पुत्रक ! । हन्तकारस्तथा चान्यस्तस्याःस्तनचतुष्टयम्

svāhākārasvadhākārau vaṣaṭkāraśca putraka ! / hantakārastathā cānyastasyāḥstanacatuṣṭayam

29.9

स्वाहाकारं स्तनं देवाः पितरश्च स्वधामयम् । मुनयश्च वषट्कारं देवभूतसुरेतराः

svāhākāraṃ stanaṃ devāḥ pitaraśca svadhāmayam / munayaśca vaṣaṭkāraṃ devabhūtasuretarāḥ

29.10

हन्तकारं मनुष्याश्च पिबन्ति सततं स्तनम् । एवमाप्याययत्येषा वत्स ! धेनुस्त्रयीमयी

hantakāraṃ manuṣyāśca pibanti satataṃ stanam / evamāpyāyayatyeṣā vatsa ! dhenustrayīmayī

29.11

तेषामुच्छेदकर्ता च यो नरो ऽत्यन्तपापकृत् । स तमस्यान्धतामिस्त्रे तामिस्त्रे च निमज्जति

teṣāmucchedakartā ca yo naro 'tyantapāpakṛt / sa tamasyāndhatāmistre tāmistre ca nimajjati

29.12

यश्चेमां मानवो धेनुं स्वैर्वत्सैरमरादिभिः । पाययत्युचिते काले स स्वर्गायोपपद्यते

yaścemāṃ mānavo dhenuṃ svairvatsairamarādibhiḥ / pāyayatyucite kāle sa svargāyopapadyate

29.13

तस्मात् पुत्र ! मनुष्येण देवर्षिपितृमानवाः । भूतानि चानुदिवसं पोष्याणि स्वतनुर्यथा

tasmāt putra ! manuṣyeṇa devarṣipitṛmānavāḥ / bhūtāni cānudivasaṃ poṣyāṇi svatanuryathā

29.14

तस्मात् स्त्रातः शुचिर्भूत्वा देवर्षिपितृतर्पणम् । प्रजापतेस्तथैवादिभः काले कुर्यात् समाहितः

tasmāt strātaḥ śucirbhūtvā devarṣipitṛtarpaṇam / prajāpatestathaivādibhaḥ kāle kuryāt samāhitaḥ

29.15

सुमनोगन्धपुष्पैश्च देवानभ्यर्च्य मानवः । ततो ऽग्नेस्तर्पणं कुर्याद्देयाश्च बलयस्तथा

sumanogandhapuṣpaiśca devānabhyarcya mānavaḥ / tato 'gnestarpaṇaṃ kuryāddeyāśca balayastathā

29.16

ब्रह्मणे गृहमध्ये तु विश्वेदेवेभ्य एव च । धन्वन्तरिं समुद्दिश्य प्रागुदीच्यां बलिं क्षिपेत्

brahmaṇe gṛhamadhye tu viśvedevebhya eva ca / dhanvantariṃ samuddiśya prāgudīcyāṃ baliṃ kṣipet

29.17

प्राच्यां शक्राय याम्यायां यमाय बलिमाहरेत् । प्रतीच्यां वरुणायाथ सोमायोत्तरतो बलिम्

prācyāṃ śakrāya yāmyāyāṃ yamāya balimāharet / pratīcyāṃ varuṇāyātha somāyottarato balim

29.18

दद्याद्धात्रे विधात्रे बलिं द्वारे गृहस्य तु । अर्यम्णे ऽथ बहिर्दद्याद् गृहेभ्यश्च समन्ततः

dadyāddhātre vidhātre baliṃ dvāre gṛhasya tu / aryamṇe 'tha bahirdadyād gṛhebhyaśca samantataḥ

29.19

नक्तञ्चरेभ्यो भूतेभ्यो बलिमाकाशतो हरेत् । पितॄणां निर्वपेच्चैव दक्षिणाभिमुखस्थितः

naktañcarebhyo bhūtebhyo balimākāśato haret / pitṝṇāṃ nirvapeccaiva dakṣiṇābhimukhasthitaḥ

29.20

गृहस्थस्तत्परो भूत्वा सुसमाहितमानसः । ततस्तोयमुपादाय तेष्वेवाचमनाय वै

gṛhasthastatparo bhūtvā susamāhitamānasaḥ / tatastoyamupādāya teṣvevācamanāya vai

29.21

स्थानेषु निक्षिपेत् प्राज्ञस्तास्ता उद्दिश्य देवताः । एवं गृहबलिं कृत्वा गृहे हृहपतिः शुचिः

sthāneṣu nikṣipet prājñastāstā uddiśya devatāḥ / evaṃ gṛhabaliṃ kṛtvā gṛhe hṛhapatiḥ śuciḥ

29.22

आप्यायनाय भूतानां कुर्यादुत्सर्गमादरात् । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि

āpyāyanāya bhūtānāṃ kuryādutsargamādarāt / śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi

29.23

वैश्वदेवं हि नामैतत् सायं प्रातरुदाहृतम् । आचम्य च ततः कुर्यात् प्राज्ञो द्वारावलोकनम्

vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃ prātarudāhṛtam / ācamya ca tataḥ kuryāt prājño dvārāvalokanam

29.24

मुहूर्तस्याष्टमं भागमुदीक्ष्यो ऽप्यतिथिर्भवेत् । अतिथिं तत्र सम्प्राप्तमन्नाद्येनोदकेन च

muhūrtasyāṣṭamaṃ bhāgamudīkṣyo 'pyatithirbhavet / atithiṃ tatra samprāptamannādyenodakena ca

29.25

सम्पूजयेद्यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिस्तथा । न मित्रमतिथिं कुर्यान्नैकग्रामनिवासिनम्

sampūjayedyathāśakti gandhapuṣpādibhistathā / na mitramatithiṃ kuryānnaikagrāmanivāsinam

29.26

अज्ञातकुलनामानं तत्कालसमुपस्थितम् । बुभुक्षुमागतं श्रान्तं याचमानमकिञ्चनम्

ajñātakulanāmānaṃ tatkālasamupasthitam / bubhukṣumāgataṃ śrāntaṃ yācamānamakiñcanam

29.27

ब्राह्मणं प्राहुरतिथिं स पूज्यः शक्तितो बुधैः । न पृच्छेद् गोत्रचरणं स्वाध्यायञ्चापि पण्डितः

brāhmaṇaṃ prāhuratithiṃ sa pūjyaḥ śaktito budhaiḥ / na pṛcched gotracaraṇaṃ svādhyāyañcāpi paṇḍitaḥ

29.28

शोभनाशोभनाकारं तं मन्येत प्रजापतिम् । अनित्यं हि स्थितो यस्मात् तस्मादतिथिरुच्यते

śobhanāśobhanākāraṃ taṃ manyeta prajāpatim / anityaṃ hi sthito yasmāt tasmādatithirucyate

29.29

तस्मिंस्तृप्ते नृयज्ञोत्थादृणान्मुच्येद् गृहाश्रमी । तस्माद् अदत्त्वा यो भुङ्क्ते स्वयं किल्विषभुङ्नरः

tasmiṃstṛpte nṛyajñotthādṛṇānmucyed gṛhāśramī / tasmād adattvā yo bhuṅkte svayaṃ kilviṣabhuṅnaraḥ

29.30

स पापं केवलं भुङ्क्ते पुरीषञ्चान्यजन्मनि । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात् प्रतिनिवर्तते

sa pāpaṃ kevalaṃ bhuṅkte purīṣañcānyajanmani / atithiryasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate

29.31

स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति । अप्यम्बुशाकदानेन यद्वाप्यश्नाति स स्वयम्

sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati / apyambuśākadānena yadvāpyaśnāti sa svayam

29.32

पूजयेत् तु नरः शक्त्या तेनैवातिथिमादरात् । कुर्याच्चाहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदकेन च

pūjayet tu naraḥ śaktyā tenaivātithimādarāt / kuryāccāharahaḥ śrāddhamannādyenodakena ca

29.33

पितॄनुद्दिश्य विप्रांश्च भोजयेद्विप्रमेव वा । अन्नस्याग्रं तदुद्धृत्य ब्राह्मणायोपपादयेत्

pitṝnuddiśya viprāṃśca bhojayedviprameva vā / annasyāgraṃ taduddhṛtya brāhmaṇāyopapādayet

29.34

भिक्षाञ्च याचतां दद्यात् परिव्राड्ब्रह्मचारिणाम् । ग्रासप्रमाणा भिक्षा स्यादग्रं ग्रासचतुष्टयम्

bhikṣāñca yācatāṃ dadyāt parivrāḍbrahmacāriṇām / grāsapramāṇā bhikṣā syādagraṃ grāsacatuṣṭayam

29.35

अग्रं चतुर्गुणं प्राहुर्हन्तकारं द्विजोत्तमाः । भोजनं हन्तकारं वा अग्रं भिक्षामथापि वा

agraṃ caturguṇaṃ prāhurhantakāraṃ dvijottamāḥ / bhojanaṃ hantakāraṃ vā agraṃ bhikṣāmathāpi vā

29.36

अदत्त्वा तु न भोक्तव्यं यथाविभवमात्मनः । पूजयित्वातिथीनिष्टान् ज्ञातीन् बन्धूंस्तथार्थिनः

adattvā tu na bhoktavyaṃ yathāvibhavamātmanaḥ / pūjayitvātithīniṣṭān jñātīn bandhūṃstathārthinaḥ

29.37

विकलान् बालवृद्धांश्च भोजयेच्चातुरांस्तथा । वाञ्छते क्षुत्परीतात्मा यच्चान्यो ऽन्नमकिञ्चनः

vikalān bālavṛddhāṃśca bhojayeccāturāṃstathā / vāñchate kṣutparītātmā yaccānyo 'nnamakiñcanaḥ

29.38

कुटुम्बिना भोजनीयः समर्थे विभवे सति । श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति

kuṭumbinā bhojanīyaḥ samarthe vibhave sati / śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati

29.39

सीदता यद् कृतं तेन तत् पापं स समश्नुते । सायं चैव विधिः कार्यः सूर्योढं तत्र चातिथिम्

sīdatā yad kṛtaṃ tena tat pāpaṃ sa samaśnute / sāyaṃ caiva vidhiḥ kāryaḥ sūryoḍhaṃ tatra cātithim

29.40

पूजयीत यथाशक्ति शयनासनभोजनैः । एवमुद्दवहतस्तात ! गार्हस्थ्यं भारमाहितम्

pūjayīta yathāśakti śayanāsanabhojanaiḥ / evamuddavahatastāta ! gārhasthyaṃ bhāramāhitam

29.41

स्कन्धे विधाता देवाश्च पितरश्च महर्षयः । श्रेयो ऽभिवर्षिणः सर्वे तथैवातिथिबान्धवाः

skandhe vidhātā devāśca pitaraśca maharṣayaḥ / śreyo 'bhivarṣiṇaḥ sarve tathaivātithibāndhavāḥ

29.42

पशुपक्षिगणास्तृप्ता ये चान्ये सूक्ष्मकीटकाः । गाथाश्चात्र महाभाग ! स्वयमत्रिरगायत

paśupakṣigaṇāstṛptā ye cānye sūkṣmakīṭakāḥ / gāthāścātra mahābhāga ! svayamatriragāyata

29.43

ता शृणुष्व महाभाग ! गृहस्थाश्रमसंस्थिताः । देवान् पितॄंश्चातिथींश्च तद्वत् सम्पूज्य बान्धवान्

tā śṛṇuṣva mahābhāga ! gṛhasthāśramasaṃsthitāḥ / devān pitṝṃścātithīṃśca tadvat sampūjya bāndhavān

29.44

जामयश्च गुरुञ्चैव गृहस्थो विभवे सति । श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद् भुवि

jāmayaśca guruñcaiva gṛhastho vibhave sati / śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvaped bhuvi

29.45

वैश्वदेवं हि नामैतत् कुर्यात् सायं तथा दिने । मांसमन्नं तथा शाकं गृहे यच्चोपसाधितम् । न च तत् स्वयमश्नीयाद्विधिवद्यन्न निर्वपेत्

vaiśvadevaṃ hi nāmaitat kuryāt sāyaṃ tathā dine / māṃsamannaṃ tathā śākaṃ gṛhe yaccopasādhitam / na ca tat svayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet

29.46