Adhyaya 37

सप्तत्रिंशो ऽध्यायः जड उवाच सो ऽप्यलर्को यथान्यायं पुत्रवन्मुदिताः प्रजाः । पालयामास धर्मात्मा स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः

saptatriṃśo 'dhyāyaḥ jaḍa uvāca so 'pyalarko yathānyāyaṃ putravanmuditāḥ prajāḥ / pālayāmāsa dharmātmā sve sve karmaṇyavasthitāḥ

37.1

दुष्टैषु दण्डं शिष्टेषु सम्यक् च परिपालनम् । कुर्वन् परां मुदं लेभे इयाज च महामखैः

duṣṭaiṣu daṇḍaṃ śiṣṭeṣu samyak ca paripālanam / kurvan parāṃ mudaṃ lebhe iyāja ca mahāmakhaiḥ

37.2

अजायन्त सुताश्चास्य महाबलपराक्रमाः । धर्मात्मानो माहत्मानो विमार्गपरिपन्थिनः

ajāyanta sutāścāsya mahābalaparākramāḥ / dharmātmāno māhatmāno vimārgaparipanthinaḥ

37.3

चकार सोर्ऽथं धर्मेण धर्ममर्थेन वा पुनः । तयोश्चैवाविरोधेन बुभुजे विषयानपि

cakāra sor'thaṃ dharmeṇa dharmamarthena vā punaḥ / tayoścaivāvirodhena bubhuje viṣayānapi

37.4

एवं बहूनि वर्षाणि तस्य पालयतो महीम् । धर्मार्थकामसक्तस्य जग्मुरेकमहर्यथा

evaṃ bahūni varṣāṇi tasya pālayato mahīm / dharmārthakāmasaktasya jagmurekamaharyathā

37.5

वैराग्यं नास्य सञ्जज्ञे भुञ्जतो विषयान् प्रियान् । न चाप्यलमभूत्तस्य धर्मार्थोपार्जनं प्रति

vairāgyaṃ nāsya sañjajñe bhuñjato viṣayān priyān / na cāpyalamabhūttasya dharmārthopārjanaṃ prati

37.6

तं तथा भोगसंसर्ग-प्रमत्तमजितेन्द्रियम् । सुबाहुर्नाम शुश्राव भ्राता तस्य वनेचरः

taṃ tathā bhogasaṃsarga-pramattamajitendriyam / subāhurnāma śuśrāva bhrātā tasya vanecaraḥ

37.7

तं बुबोधयिषुः सो ऽथ चिरं ध्यात्वा महीपतिः । तद्वैरिसंश्रयं तस्य श्रेयो ऽमन्यत भूपतेः

taṃ bubodhayiṣuḥ so 'tha ciraṃ dhyātvā mahīpatiḥ / tadvairisaṃśrayaṃ tasya śreyo 'manyata bhūpateḥ

37.8

ततः स काशिभूपालमुदीर्णबलवाहनम् । स्वराज्यं प्राप्तुमागच्छद् बहुशः शरणं कृती

tataḥ sa kāśibhūpālamudīrṇabalavāhanam / svarājyaṃ prāptumāgacchad bahuśaḥ śaraṇaṃ kṛtī

37.9

सो ऽपि चक्रे बलोद्योगमलर्कं प्रति पार्थिवः । दूतञ्च प्रेषयामास राज्यमस्मै प्रदीयताम्

so 'pi cakre balodyogamalarkaṃ prati pārthivaḥ / dūtañca preṣayāmāsa rājyamasmai pradīyatām

37.10

सो ऽपि नैच्छत्तदा दातुमाज्ञापूर्वं स्वधर्मवित् । प्रत्युवाच च तं दूतमलर्कः काशिभूभृतः

so 'pi naicchattadā dātumājñāpūrvaṃ svadharmavit / pratyuvāca ca taṃ dūtamalarkaḥ kāśibhūbhṛtaḥ

37.11

मामेवाभ्येत्य हार्देन याचतां राज्यमग्रजः । नाक्रान्त्या संप्रदास्यामि भयेनाल्पामपि क्षितिम्

māmevābhyetya hārdena yācatāṃ rājyamagrajaḥ / nākrāntyā saṃpradāsyāmi bhayenālpāmapi kṣitim

37.12

सुबाहुरपि नो याञ्चां चकार मतिमांस्तदा । न धर्मः क्षत्रियस्येति याञ्चा वीर्यधनो हि सः

subāhurapi no yāñcāṃ cakāra matimāṃstadā / na dharmaḥ kṣatriyasyeti yāñcā vīryadhano hi saḥ

37.13

ततः समस्तसैन्येन काशीशः परिवारितः । आक्रान्तुमभ्यगाद्राष्ट्रमलर्कस्य महीपतेः

tataḥ samastasainyena kāśīśaḥ parivāritaḥ / ākrāntumabhyagādrāṣṭramalarkasya mahīpateḥ

37.14

अनन्तरैश्च संश्लेषमभ्येत्य तदनन्तरम् । तेषामन्यतमैर्भृत्यैः समाक्रम्यानयद्वशम्

anantaraiśca saṃśleṣamabhyetya tadanantaram / teṣāmanyatamairbhṛtyaiḥ samākramyānayadvaśam

37.15

अपीडयंश्च सामान्तांस्तस्य राष्ट्रोपरोधनैः । तथा दुर्गानुपालांश्च चक्रे चाटविकान् वशे

apīḍayaṃśca sāmāntāṃstasya rāṣṭroparodhanaiḥ / tathā durgānupālāṃśca cakre cāṭavikān vaśe

37.16

कांश्चिच्चोपप्रदानेन कांश्चिद् भेदेन पार्थिवान् । साम्नैवान्यान् वशं निन्ये निभृतास्तस्य ये ऽभवन्

kāṃściccopapradānena kāṃścid bhedena pārthivān / sāmnaivānyān vaśaṃ ninye nibhṛtāstasya ye 'bhavan

37.17

ततः सो ऽल्पबलो राजा परचक्रावपीजितः । कोषक्षयमवापोच्चैः पुरञ्चारुध्यतारिणा

tataḥ so 'lpabalo rājā paracakrāvapījitaḥ / koṣakṣayamavāpoccaiḥ purañcārudhyatāriṇā

37.18

इत्थं सम्पीड्यमानस्तु क्षीणकोषो दिने दिने । विषादमागात्परमं व्याकुलत्वञ्च चेतसः

itthaṃ sampīḍyamānastu kṣīṇakoṣo dine dine / viṣādamāgātparamaṃ vyākulatvañca cetasaḥ

37.19

आर्ति स परमां प्राप्य तत् सस्माराङ्गुलीयकम् । यदुद्दिश्य पुरा प्राह माता तस्य मदालसा

ārti sa paramāṃ prāpya tat sasmārāṅgulīyakam / yaduddiśya purā prāha mātā tasya madālasā

37.20

ततः स्त्रातः शुचिर्भूत्वा वाचयित्वा द्विजोत्तमान् । निष्कृष्य शासनं तस्माद्ददृशे प्रस्फुटाक्षरम्

tataḥ strātaḥ śucirbhūtvā vācayitvā dvijottamān / niṣkṛṣya śāsanaṃ tasmāddadṛśe prasphuṭākṣaram

37.21

तत्रैव लिखितं मात्रा वाचयामास पार्थिवः । प्रकाशपुलकाङ्गो ऽसौ प्रहर्षोत्फुल्ललोचनः

tatraiva likhitaṃ mātrā vācayāmāsa pārthivaḥ / prakāśapulakāṅgo 'sau praharṣotphullalocanaḥ

37.22

सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत्त्यक्तुं न शक्यते । स सदिभः सह कर्तव्यः सतां सङ्गो हि भेषजम्

saṅgaḥ sarvātmanā tyājyaḥ sa cettyaktuṃ na śakyate / sa sadibhaḥ saha kartavyaḥ satāṃ saṅgo hi bheṣajam

37.23

कामः सर्वात्मना हेयो हातुञ्चेच्छक्यते न सः । मुमुक्षां प्रति तत्कार्यं सैव तस्यापि भेषजम्

kāmaḥ sarvātmanā heyo hātuñcecchakyate na saḥ / mumukṣāṃ prati tatkāryaṃ saiva tasyāpi bheṣajam

37.24

वाचयित्वा तु बहुशो नृणां श्रेयः कथं त्विति । मुमुक्षयेति निश्चित्य सा च तत्सङ्गतो यतः

vācayitvā tu bahuśo nṛṇāṃ śreyaḥ kathaṃ tviti / mumukṣayeti niścitya sā ca tatsaṅgato yataḥ

37.25

ततः स साधुसम्पर्कं चिन्तयन् पृथिवीपतिः । दत्तात्रेयं महाभागमगच्छत् परमार्तिमान्

tataḥ sa sādhusamparkaṃ cintayan pṛthivīpatiḥ / dattātreyaṃ mahābhāgamagacchat paramārtimān

37.26

तं समेत्य महात्मानमकल्पषमसङ्गिनम् । प्रणिपत्याभिसम्पूज्य यथान्यायमभाषत

taṃ sametya mahātmānamakalpaṣamasaṅginam / praṇipatyābhisampūjya yathānyāyamabhāṣata

37.27

ब्रह्मन् ! कुरु प्रसादं मे शरणं शरणार्थिनाम् । दुः खापहारं कुरु मे दुः खार्तस्यातिकामिनः

brahman ! kuru prasādaṃ me śaraṇaṃ śaraṇārthinām / duḥ khāpahāraṃ kuru me duḥ khārtasyātikāminaḥ

37.28

दुः खापहारमद्यैव करोमि तव पार्थिव ! । सत्यं ब्रूहि किमर्थं ते दुः खं तत् पृथिवीपते

duḥ khāpahāramadyaiva karomi tava pārthiva ! / satyaṃ brūhi kimarthaṃ te duḥ khaṃ tat pṛthivīpate

37.29

जड उवाच इत्युक्तश्चिन्तयामास स राजा तेन धीमता । त्रिविधस्यापि दुः खस्य स्थानमात्मानमेव च

jaḍa uvāca ityuktaścintayāmāsa sa rājā tena dhīmatā / trividhasyāpi duḥ khasya sthānamātmānameva ca

37.30

स विमृष्य चिरं राजा पुनः पुनरुदारधीः । आत्मानमात्मना धीरः प्रहस्येदमथाब्रावीत्

sa vimṛṣya ciraṃ rājā punaḥ punarudāradhīḥ / ātmānamātmanā dhīraḥ prahasyedamathābrāvīt

37.31

नाहमुर्वो न सलिलं न ज्योतिरनिलो न च । नाकाशं किन्तु शारीरं समेत्य सुखमिष्यते

nāhamurvo na salilaṃ na jyotiranilo na ca / nākāśaṃ kintu śārīraṃ sametya sukhamiṣyate

37.32

न्यूनातिरिक्ततां याति पञ्चके ऽस्मिन् सुखासुखम् । यदि स्यान्म किन्न स्यादन्यस्थे ऽपि हि तन्मयि

nyūnātiriktatāṃ yāti pañcake 'smin sukhāsukham / yadi syānma kinna syādanyasthe 'pi hi tanmayi

37.33

नित्यप्रभूतसद्भावे न्यूनाधिक्यान्नतोन्नते । तथा च ममतात्यक्ते विशेषो नोपलभ्यते

nityaprabhūtasadbhāve nyūnādhikyānnatonnate / tathā ca mamatātyakte viśeṣo nopalabhyate

37.34

तन्मात्रावस्थिते सूक्ष्मे तृतीयांशे च पश्यतः । तथैव भूतसद्भावं शरीरं किं सुखासुखम्

tanmātrāvasthite sūkṣme tṛtīyāṃśe ca paśyataḥ / tathaiva bhūtasadbhāvaṃ śarīraṃ kiṃ sukhāsukham

37.35

मनस्यवस्थितं दुःखं सुखं वा मानसञ्च यत् । यतस्ततो न मे दुः खं सुखं वा नह्यहं मनः

manasyavasthitaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ vā mānasañca yat / yatastato na me duḥ khaṃ sukhaṃ vā nahyahaṃ manaḥ

37.36

नाहङ्कारो न च मनो बुद्धिर्नाहं यतस्ततः । अन्तः करणजं दुः खं पारख्यं मम तत्कथम्

nāhaṅkāro na ca mano buddhirnāhaṃ yatastataḥ / antaḥ karaṇajaṃ duḥ khaṃ pārakhyaṃ mama tatkatham

37.37

नाहं शरीरं न मनो यतो ऽहं पृथक् शरीरान्मनसस्तथाहम् । तत् सन्तु चेतस्यथवापि देहे सुखानि दुः खानि च किं ममात्र

nāhaṃ śarīraṃ na mano yato 'haṃ pṛthak śarīrānmanasastathāham / tat santu cetasyathavāpi dehe sukhāni duḥ khāni ca kiṃ mamātra

37.38

राज्यस्य वाञ्छां सुरुते ऽग्रजो ऽस्य देहस्य चेत् पञ्चमयः स राशिः । गुणप्रवृत्त्या मम किन्नु तत्र तत्स्थः स चाहञ्च शरीरतो ऽन्यः

rājyasya vāñchāṃ surute 'grajo 'sya dehasya cet pañcamayaḥ sa rāśiḥ / guṇapravṛttyā mama kinnu tatra tatsthaḥ sa cāhañca śarīrato 'nyaḥ

37.39

न यस्य हस्तादिकमप्यशेषं मांसं न चास्थीनि खिराविभागः । कस्तस्य नागाश्वरथादिकोषैः स्वल्पो ऽपि सम्बन्ध इहास्ति पुंसः

na yasya hastādikamapyaśeṣaṃ māṃsaṃ na cāsthīni khirāvibhāgaḥ / kastasya nāgāśvarathādikoṣaiḥ svalpo 'pi sambandha ihāsti puṃsaḥ

37.40

तस्मान्न मे ऽरिर्न च मे ऽस्ति दुः खं न मे सुखं नापि पुरं न कोषम् । न चाश्वनागादि बलं न तस्य नान्यस्य वा कस्यचिद्वा ममास्ति

tasmānna me 'rirna ca me 'sti duḥ khaṃ na me sukhaṃ nāpi puraṃ na koṣam / na cāśvanāgādi balaṃ na tasya nānyasya vā kasyacidvā mamāsti

37.41

यथा घटीकुम्भकमण्डलुस्थम् आकाशमेकं बहुधा हि दृष्टम् । तथा सुबाहुः स च काशिपो ऽहं मल्ये च देहेषु शरीरभेदैः

yathā ghaṭīkumbhakamaṇḍalustham ākāśamekaṃ bahudhā hi dṛṣṭam / tathā subāhuḥ sa ca kāśipo 'haṃ malye ca deheṣu śarīrabhedaiḥ

37.42