Adhyaya 41

एकचत्वारिशो ऽध्यायः अलर्क उवाच भगवन् ! योगिनश्चर्यां श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । ब्रह्मवर्त्मन्यनुसरन् यथा योगी न सीदति

ekacatvāriśo 'dhyāyaḥ alarka uvāca bhagavan ! yoginaścaryāṃ śrotumicchāmi tattvataḥ / brahmavartmanyanusaran yathā yogī na sīdati

41.1

दत्तात्रेय उवाच मानापमानौ यावेतौ प्रत्युद्वेगकरौ नृणाम् । तावेव विपरीतार्थौ योगिनः सिद्धिकारकौ

dattātreya uvāca mānāpamānau yāvetau pratyudvegakarau nṛṇām / tāveva viparītārthau yoginaḥ siddhikārakau

41.2

मानापमानौ यावेतौ तावेवाहुर्विषामृते । अपमानो ऽमृतं तत्र मानस्तु विषमं विषम्

mānāpamānau yāvetau tāvevāhurviṣāmṛte / apamāno 'mṛtaṃ tatra mānastu viṣamaṃ viṣam

41.3

चक्षुः पूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् । सत्यपूतां वदेद्वाणीं बुद्धिपूतञ्च चिन्तयेत्

cakṣuḥ pūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ jalaṃ pibet / satyapūtāṃ vadedvāṇīṃ buddhipūtañca cintayet

41.4

आतिथ्यश्राद्धयज्ञेषु देवयात्रोत्सवेषु च । महाजनञ्च सिद्ध्यर्थं न गच्छेद्योगवित् क्वचित्

ātithyaśrāddhayajñeṣu devayātrotsaveṣu ca / mahājanañca siddhyarthaṃ na gacchedyogavit kvacit

41.5

व्यस्ते विधूमे व्यङ्गारे सर्वस्मिन् भुक्तवज्जने । अटेत योगविद् भैक्ष्यं न तु त्रिष्वेव नित्यशः

vyaste vidhūme vyaṅgāre sarvasmin bhuktavajjane / aṭeta yogavid bhaikṣyaṃ na tu triṣveva nityaśaḥ

41.6

यथैवमवमन्यन्ते जनाः परिभवन्ति च । तथा युक्तश्चरेद्योगी सतां वर्त्म न दूषयन्

yathaivamavamanyante janāḥ paribhavanti ca / tathā yuktaścaredyogī satāṃ vartma na dūṣayan

41.7

भैक्ष्यञ्चरेद् गृहस्थेषु यायावरगृहेषु च । श्रेष्ठा तु प्रथमा चेति वृत्तिरस्योपदिश्यते

bhaikṣyañcared gṛhastheṣu yāyāvaragṛheṣu ca / śreṣṭhā tu prathamā ceti vṛttirasyopadiśyate

41.8

अथ नित्यं गृहस्थेषु शालीनेषु चरेद्यतिः । श्रद्दधानेषु दान्तेषु श्रोत्रियेषु महात्मसु

atha nityaṃ gṛhastheṣu śālīneṣu caredyatiḥ / śraddadhāneṣu dānteṣu śrotriyeṣu mahātmasu

41.9

अत ऊर्ध्वं पुश्चापि अदुष्टापतितेषु च । भैक्ष्यचर्या विवर्णेषु जघन्या वृत्तिरिष्यते

ata ūrdhvaṃ puścāpi aduṣṭāpatiteṣu ca / bhaikṣyacaryā vivarṇeṣu jaghanyā vṛttiriṣyate

41.10

भैक्ष्यं यवागूं तक्रं वा पयो यावकमेव वा । फलं मूलं प्रियङ्गुं वा कणपिण्याकसक्तवः

bhaikṣyaṃ yavāgūṃ takraṃ vā payo yāvakameva vā / phalaṃ mūlaṃ priyaṅguṃ vā kaṇapiṇyākasaktavaḥ

41.11

इत्येते च शुभाहारा योगिनः सिद्धिकारकाः । तत् प्रयुञ्ज्यान्मुनिर्भक्त्या परमेण समाधिना

ityete ca śubhāhārā yoginaḥ siddhikārakāḥ / tat prayuñjyānmunirbhaktyā parameṇa samādhinā

41.12

अपः पूर्वं सकृत् प्राश्य तूष्णीं भूत्वा समाहितः । प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता

apaḥ pūrvaṃ sakṛt prāśya tūṣṇīṃ bhūtvā samāhitaḥ / prāṇāyeti tatastasya prathamā hyāhutiḥ smṛtā

41.13

अपानाय द्वितीया तु समानायते चापरा । उदानाय चतुर्थो स्याद्व्यानायेति च पञ्चमी

apānāya dvitīyā tu samānāyate cāparā / udānāya caturtho syādvyānāyeti ca pañcamī

41.14

प्राणायामैः पृथक् कृत्वा शेषं भुञ्जीत कामतः । अपः पुनः सकृत् प्रश्य आचम्य हृदयं स्पृशेत्

prāṇāyāmaiḥ pṛthak kṛtvā śeṣaṃ bhuñjīta kāmataḥ / apaḥ punaḥ sakṛt praśya ācamya hṛdayaṃ spṛśet

41.15

अस्तेयं ब्रह्मचर्यञ्च त्यागो ऽलोभस्तथैव च । व्रतानि पञ्च भिक्षूणामहिंसापरमाणि वै

asteyaṃ brahmacaryañca tyāgo 'lobhastathaiva ca / vratāni pañca bhikṣūṇāmahiṃsāparamāṇi vai

41.16

अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचमाहारलाघवम् । नित्यस्वाध्याय इत्येते नियमाः पञ्च कीर्तिताः

akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam / nityasvādhyāya ityete niyamāḥ pañca kīrtitāḥ

41.17

सारभूतमुपासीत ज्ञानं यत्कार्यसाधकम् । ज्ञानानां बहुता येयं योगविघ्रकरा हि सा

sārabhūtamupāsīta jñānaṃ yatkāryasādhakam / jñānānāṃ bahutā yeyaṃ yogavighrakarā hi sā

41.18

इदं ज्ञेयमिदं ज्ञेयमिति यस्तृषितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रेषु नैव ज्ञेयमवाप्नुयात्

idaṃ jñeyamidaṃ jñeyamiti yastṛṣitaścaret / api kalpasahasreṣu naiva jñeyamavāpnuyāt

41.19

त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः । पिधाय बुद्ध्या द्वाराणि मनो ध्याने निवेशयेत्

tyaktasaṅgo jitakrodho laghvāhāro jitendriyaḥ / pidhāya buddhyā dvārāṇi mano dhyāne niveśayet

41.20

शून्येष्वेवावकाशेषु गुहासु च वनेषु च । नित्ययुक्तः सदा योगी ध्यानं सम्यगुपक्रमेत्

śūnyeṣvevāvakāśeṣu guhāsu ca vaneṣu ca / nityayuktaḥ sadā yogī dhyānaṃ samyagupakramet

41.21

वाग्दण्डः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी महायतिः

vāgdaṇḍaḥ karmadaṇḍaśca manodaṇḍaśca te trayaḥ / yasyaite niyatā daṇḍāḥ sa tridaṇḍī mahāyatiḥ

41.22

सर्वमात्ममयं यस्य सदसज्जगदीदृशम् । गुणागुणमयन्तस्य कः प्रियः को नृपाप्रियः

sarvamātmamayaṃ yasya sadasajjagadīdṛśam / guṇāguṇamayantasya kaḥ priyaḥ ko nṛpāpriyaḥ

41.23

विसुद्धबुद्धिः समलोष्टकाञ्चनः समस्तभूतेषु च तत्समाहितः । स्थानं परं शाश्वतमव्ययञ्च परं हि मत्वा न पुनः प्रजायते

visuddhabuddhiḥ samaloṣṭakāñcanaḥ samastabhūteṣu ca tatsamāhitaḥ / sthānaṃ paraṃ śāśvatamavyayañca paraṃ hi matvā na punaḥ prajāyate

41.24

वेदाच्छ्रेष्ठाः सर्वयज्ञक्रियाश्च यज्ञाज्जप्यं ज्ञानमार्गश्च जप्यात् । ज्ञानाद्ध्यानं सङ्गरागव्यपेतं तस्मिन् प्राप्ते शाश्वतस्योपलब्धिः

vedācchreṣṭhāḥ sarvayajñakriyāśca yajñājjapyaṃ jñānamārgaśca japyāt / jñānāddhyānaṃ saṅgarāgavyapetaṃ tasmin prāpte śāśvatasyopalabdhiḥ

41.25

समाहितो ब्रह्मपरो ऽप्रमादी सुचिस्तथैकान्तरतिर्यतेन्द्रियः । समाप्नुयाद्योगमिमं महात्मा विमुक्तिमाप्रोति ततः स्वयोगतः

samāhito brahmaparo 'pramādī sucistathaikāntaratiryatendriyaḥ / samāpnuyādyogamimaṃ mahātmā vimuktimāproti tataḥ svayogataḥ

41.26