Adhyaya 44

चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सुबाहुरुवाच यदर्थं नृपशार्दूल ! त्वामहं शरणं गतः । तन्मया सकलं प्राप्तं यास्यामि त्वं सुखी भव

catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ subāhuruvāca yadarthaṃ nṛpaśārdūla ! tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ / tanmayā sakalaṃ prāptaṃ yāsyāmi tvaṃ sukhī bhava

44.1

काखिराज उवाच किं निमित्तं भवान् प्राप्तो निष्पन्नोर्ऽथश्च कस्तव । सुबाहो ! तन्ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे

kākhirāja uvāca kiṃ nimittaṃ bhavān prāpto niṣpannor'thaśca kastava / subāho ! tanmamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me

44.2

समाक्रान्तमलर्केण पितृपैतामहं महत् । राज्यं देहीति निर्जित्य त्वयाहमभिचोदितः

samākrāntamalarkeṇa pitṛpaitāmahaṃ mahat / rājyaṃ dehīti nirjitya tvayāhamabhicoditaḥ

44.3

ततो मया समाक्रम्य राज्यमस्यानुजस्य ते । एतत्ते बलमानीतं तद्भुङ्क्ष्वस्वकुलोचितम्

tato mayā samākramya rājyamasyānujasya te / etatte balamānītaṃ tadbhuṅkṣvasvakulocitam

44.4

सुबाहुरुवाच काशिराज ! निबोध त्वं यदर्थमयमुद्यमः । कृतो मया भवांश्चैव कारितो ऽत्यन्तमुद्यमम्

subāhuruvāca kāśirāja ! nibodha tvaṃ yadarthamayamudyamaḥ / kṛto mayā bhavāṃścaiva kārito 'tyantamudyamam

44.5

भ्राता ममायं ग्राम्येषु सक्तो भोगेषु तत्त्ववित् । विमूढौ बोधवन्तौ च भ्रातरावग्रजौ मम

bhrātā mamāyaṃ grāmyeṣu sakto bhogeṣu tattvavit / vimūḍhau bodhavantau ca bhrātarāvagrajau mama

44.6

तयोर्मम च यन्मात्रा बाल्ये स्तन्यं यथा मुखे । तथावबोधो विन्यस्तः कर्णयोरवनीपते

tayormama ca yanmātrā bālye stanyaṃ yathā mukhe / tathāvabodho vinyastaḥ karṇayoravanīpate

44.7

तयोर्मम च विज्ञेयाः पदार्था ये मता नृभिः । प्राकाश्यं मनसो नीतास्ते मात्रा नास्य पार्थिव

tayormama ca vijñeyāḥ padārthā ye matā nṛbhiḥ / prākāśyaṃ manaso nītāste mātrā nāsya pārthiva

44.8

यथैकमर्थे यातानामेकस्मिन्नवसीदति । दुः खं भवति साधूनां ततास्माकं महीपते

yathaikamarthe yātānāmekasminnavasīdati / duḥ khaṃ bhavati sādhūnāṃ tatāsmākaṃ mahīpate

44.9

गार्हस्थ्यमोहमापन्ने सीदत्यस्मिन्नरेश्वर । सम्बन्धिन्यस्य देहस्य बिभ्रति भ्रातृकल्पनाम्

gārhasthyamohamāpanne sīdatyasminnareśvara / sambandhinyasya dehasya bibhrati bhrātṛkalpanām

44.10

ततो मया विनिश्चित्य दुः खाद्वैराग्यभावना । भविष्यतीत्यस्य भवानित्युद्योगाय संश्रितः

tato mayā viniścitya duḥ khādvairāgyabhāvanā / bhaviṣyatītyasya bhavānityudyogāya saṃśritaḥ

44.11

तदस्य दुः खाद्वैराग्यं संबोधादवनीपते । समुद्भूतं कृतं कार्यं भद्रं ते ऽस्तु व्रजाम्यहम्

tadasya duḥ khādvairāgyaṃ saṃbodhādavanīpate / samudbhūtaṃ kṛtaṃ kāryaṃ bhadraṃ te 'stu vrajāmyaham

44.12

उष्ट्वा मदालसागर्भे पीत्वा सत्सास्तथा स्तनम् । नान्यनारीसुतैर्यातं वर्त्म यात्विति पार्थिव

uṣṭvā madālasāgarbhe pītvā satsāstathā stanam / nānyanārīsutairyātaṃ vartma yātviti pārthiva

44.13

विचार्य तन्मया सर्वं युष्मत्संश्रयपूर्वकम् । कृतं तच्चापि निष्पन्नं प्रयास्ये सिद्धये पुनः

vicārya tanmayā sarvaṃ yuṣmatsaṃśrayapūrvakam / kṛtaṃ taccāpi niṣpannaṃ prayāsye siddhaye punaḥ

44.14

उपेक्ष्यते सीदमानः स्वजनो बान्धवः सुहृत् । यैर्नरेन्द्र ! न तान् मन्ये सेन्द्रिया विकला हि ते

upekṣyate sīdamānaḥ svajano bāndhavaḥ suhṛt / yairnarendra ! na tān manye sendriyā vikalā hi te

44.15

सुहृदि स्वजने बन्धौ समर्थे यो ऽवसीदति । धर्मार्थकाममोक्षेभ्यो वाच्यास्ते तत्र न त्वसौ

suhṛdi svajane bandhau samarthe yo 'vasīdati / dharmārthakāmamokṣebhyo vācyāste tatra na tvasau

44.16

एतत् त्वत्सङ्गमाद् भूप ! मया कार्यं महत् कृतम् । स्वस्ति ते ऽस्तु गमिष्यामि ज्ञानभाग्भव सत्तम

etat tvatsaṅgamād bhūpa ! mayā kāryaṃ mahat kṛtam / svasti te 'stu gamiṣyāmi jñānabhāgbhava sattama

44.17

काशिराज उवाच उपकारस्त्वया साधोरलर्कस्य कृतो महान् । ममोपकाराय कथं न करोषि स्वमानसम्

kāśirāja uvāca upakārastvayā sādhoralarkasya kṛto mahān / mamopakārāya kathaṃ na karoṣi svamānasam

44.18

फलदायी सतां सदिभः सङ्गमो नाफलो यतः । तस्मात्तवत्संश्रयाद्युक्ता मया प्राप्ता समुन्नतिः

phaladāyī satāṃ sadibhaḥ saṅgamo nāphalo yataḥ / tasmāttavatsaṃśrayādyuktā mayā prāptā samunnatiḥ

44.19

सुबाहुरुवाच धर्मार्थकाममोक्षाख्यं पुरुषार्थचतुष्टयम् । तत्र धर्मार्थकामास्ते सकला हीयते ऽपरः

subāhuruvāca dharmārthakāmamokṣākhyaṃ puruṣārthacatuṣṭayam / tatra dharmārthakāmāste sakalā hīyate 'paraḥ

44.20

तत्ते संक्षेपतो वक्ष्ये तदिहैकमनाः शृणु । श्रुत्वा च सम्यगालोच्य यतेथाः श्रेयसे नृप

tatte saṃkṣepato vakṣye tadihaikamanāḥ śṛṇu / śrutvā ca samyagālocya yatethāḥ śreyase nṛpa

44.21

ममेतिप्रत्ययो भूप ! न कार्यो ऽहमिति त्वया । सम्यगालोच्य धर्मो हि धर्माभावे निराश्रयः

mametipratyayo bhūpa ! na kāryo 'hamiti tvayā / samyagālocya dharmo hi dharmābhāve nirāśrayaḥ

44.22

कस्याहमिति संज्ञेयमित्यालोच्य त्वयात्मना । बाह्यन्तर्गतमालोच्यमालोच्यापररात्रिषु

kasyāhamiti saṃjñeyamityālocya tvayātmanā / bāhyantargatamālocyamālocyāpararātriṣu

44.23

अव्यक्तादिविशेषन्तमविकारमचेतनम् । व्यक्ताव्यक्तं त्वया ज्ञेयं ज्ञाता कश्चाहमित्युत

avyaktādiviśeṣantamavikāramacetanam / vyaktāvyaktaṃ tvayā jñeyaṃ jñātā kaścāhamityuta

44.24

एतस्मिन्नेव विज्ञाने विज्ञातमखिलं त्वया । अनात्मन्यात्मविज्ञानमखे खमिति मूढता

etasminneva vijñāne vijñātamakhilaṃ tvayā / anātmanyātmavijñānamakhe khamiti mūḍhatā

44.25

सो ऽहं सर्वगतो भूप ! लोकसंव्यवहारतः । मयेदमुच्यते सर्वं त्वया पृष्टो व्रजाम्यहम्

so 'haṃ sarvagato bhūpa ! lokasaṃvyavahārataḥ / mayedamucyate sarvaṃ tvayā pṛṣṭo vrajāmyaham

44.26

एवमुक्त्वा ययौ धीमान् ! सुबाहुः काशिभूमिपम् । काशिराजो ऽपि संपूज्य सो ऽलर्कं स्वपुरं ययौ

evamuktvā yayau dhīmān ! subāhuḥ kāśibhūmipam / kāśirājo 'pi saṃpūjya so 'larkaṃ svapuraṃ yayau

44.27

अलर्को ऽपि सुतं ज्येष्ठमभिषिच्य नराधिपम् । वनं जगाम सन्त्यक्तसर्वसङ्गः स्वसिद्धये

alarko 'pi sutaṃ jyeṣṭhamabhiṣicya narādhipam / vanaṃ jagāma santyaktasarvasaṅgaḥ svasiddhaye

44.28

ततः कालेन महाता निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्राप्य योगर्धिमतुलां परं निर्वाणमाप्तवान्

tataḥ kālena mahātā nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prāpya yogardhimatulāṃ paraṃ nirvāṇamāptavān

44.29

पश्यन् जगदिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । पाशैर्गुणमयैर्बद्धं बध्यमानञ्च नित्यशः

paśyan jagadidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam / pāśairguṇamayairbaddhaṃ badhyamānañca nityaśaḥ

44.30

पुत्रादिभ्रातृपुत्रादि-स्वपारक्यादिभावितैः । आकृष्यमाणं करणैर्दुःखार्तं भिन्नदर्शनम्

putrādibhrātṛputrādi-svapārakyādibhāvitaiḥ / ākṛṣyamāṇaṃ karaṇairduḥkhārtaṃ bhinnadarśanam

44.31

अज्ञानपङ्कगर्भस्थमनुद्धारं महामतिः । आत्मानञ्च समुत्तीर्णं गाथामेतामगायत

ajñānapaṅkagarbhasthamanuddhāraṃ mahāmatiḥ / ātmānañca samuttīrṇaṃ gāthāmetāmagāyata

44.32

अहो कष्टं यदस्माभैः पूर्वं राज्यमनुष्ठितम् । इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम्

aho kaṣṭaṃ yadasmābhaiḥ pūrvaṃ rājyamanuṣṭhitam / iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham

44.33

जड उवाच तातैनं त्वं समातिष्ठ मुक्तये योगमुत्तमम् । प्राप्स्यसे येन तद् ब्रह्म यत्र गत्वा न शोचसि

jaḍa uvāca tātainaṃ tvaṃ samātiṣṭha muktaye yogamuttamam / prāpsyase yena tad brahma yatra gatvā na śocasi

44.34

ततो ऽहमपि यास्यामि किं यज्ञैः किं जपेन मे । कृतकृत्यस्य करणं ब्रह्मभावाय कल्पते

tato 'hamapi yāsyāmi kiṃ yajñaiḥ kiṃ japena me / kṛtakṛtyasya karaṇaṃ brahmabhāvāya kalpate

44.35

त्वत्तो ऽनुज्ञामवाप्याहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । प्रयतिष्ये तथा मुक्तौ यथा यास्यामि निर्वृतिम्

tvatto 'nujñāmavāpyāhaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ / prayatiṣye tathā muktau yathā yāsyāmi nirvṛtim

44.36

पक्षिण ऊचुः एवमुक्त्वा स पितरं प्राप्यानुज्ञां ततश्च सः । ब्रह्मन् ! जगाम मेधावी परित्यक्तपरिग्रहः

pakṣiṇa ūcuḥ evamuktvā sa pitaraṃ prāpyānujñāṃ tataśca saḥ / brahman ! jagāma medhāvī parityaktaparigrahaḥ

44.37

सो ऽपि तस्य पिता तद्वत् क्रमेण सुमहामतिः । वानप्रस्थं समास्थाय चतुर्थाश्रममभ्यगात्

so 'pi tasya pitā tadvat krameṇa sumahāmatiḥ / vānaprasthaṃ samāsthāya caturthāśramamabhyagāt

44.38

तत्रात्मजं समासाद्य हित्वा बन्धं गुणादिकम् । प्राप सिद्धिं परां प्राज्ञस्तत्कालोपात्तसंमतिः

tatrātmajaṃ samāsādya hitvā bandhaṃ guṇādikam / prāpa siddhiṃ parāṃ prājñastatkālopāttasaṃmatiḥ

44.39

एतत्ते कथितं ब्रह्मन् ! यत्पृष्टा भवता वयम् । सुविस्तरं यथावच्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ brahman ! yatpṛṣṭā bhavatā vayam / suvistaraṃ yathāvacca kimanyacchrotumicchasi

44.40