Adhyaya 47

सप्तचत्वारिशो ऽध्यायः ४७ क्रौष्टुकिरुवाच यथा ससर्ज वै ब्रह्मा भगवानादिकृत् प्रजाः । प्रजापतिः पतिर्देवस्तन्मे विस्तरतो वद

saptacatvāriśo 'dhyāyaḥ 47 krauṣṭukiruvāca yathā sasarja vai brahmā bhagavānādikṛt prajāḥ / prajāpatiḥ patirdevastanme vistarato vada

47.1

मार्कण्डेय उवाच कथयाम्येष ते ब्रह्मन् ससर्ज भगवान् यथा । लोककृच्छाश्वतः कृत्स्नं जगत् स्थावरजङ्गमम्

mārkaṇḍeya uvāca kathayāmyeṣa te brahman sasarja bhagavān yathā / lokakṛcchāśvataḥ kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam

47.2

पद्मावसाने प्रलये निशासुत्पोत्थितः प्रभुः । सत्त्वोद्रिक्तस्तदा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत

padmāvasāne pralaye niśāsutpotthitaḥ prabhuḥ / sattvodriktastadā brahmā śūnyaṃ lokamavaikṣata

47.3

इमञ्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम्

imañcodāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati / brahmasvarūpiṇaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam

47.4

आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । तासु शेते स यस्माच्च तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā vai tanava ityapāṃ nāma śuśruma / tāsu śete sa yasmācca tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

47.5

विबुद्धः सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुमानात् समुद्धारं कर्तुकामस्तदा क्षिते

vibuddhaḥ salile tasmin vijñāyāntargatāṃ mahīm / anumānāt samuddhāraṃ kartukāmastadā kṣite

47.6

अकरोत् स तनूरन्याः कल्पादिषु यथा पुरा । मत्स्यकूर्मादिकास्तद्वद्वाराहं वपुरास्थितः

akarot sa tanūranyāḥ kalpādiṣu yathā purā / matsyakūrmādikāstadvadvārāhaṃ vapurāsthitaḥ

47.7

वेदयज्ञमयं दिव्यं वेदयज्ञमयो विभुः । रूपं कृत्वा विवेशाप्सु सर्वगः सर्वसम्भवः

vedayajñamayaṃ divyaṃ vedayajñamayo vibhuḥ / rūpaṃ kṛtvā viveśāpsu sarvagaḥ sarvasambhavaḥ

47.8

समुद्धृकत्य च पातालान्मुमोच सलिले भुवम् । जनलोकस्थितैः सिद्धैश्चिन्त्यमानो जगत्पतिः

samuddhṛkatya ca pātālānmumoca salile bhuvam / janalokasthitaiḥ siddhaiścintyamāno jagatpatiḥ

47.9

तस्योपरि जलौघस्य महती नैरिव स्थिता । विततत्वात्तु देहस्य न मही याति संप्लवम्

tasyopari jalaughasya mahatī nairiva sthitā / vitatatvāttu dehasya na mahī yāti saṃplavam

47.10

ततः क्षितिं समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽसृजद् गिरीन् । प्राक् सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकाग्निना

tataḥ kṣitiṃ samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'sṛjad girīn / prāk sarge dahyamāne tu tadā saṃvartakāgninā

47.11

तेनाग्निना विशीर्णास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । शैला एकार्णवे मग्ना वायुनापस्तु संहताः

tenāgninā viśīrṇāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ / śailā ekārṇave magnā vāyunāpastu saṃhatāḥ

47.12

निषक्ता यत्र यत्रासंस्तत्र तत्राचलाभवन् । भूविभागन्ततः कृत्वा सप्तद्वीपोपशोभितम्

niṣaktā yatra yatrāsaṃstatra tatrācalābhavan / bhūvibhāgantataḥ kṛtvā saptadvīpopaśobhitam

47.13

भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्वंवत् समकल्पयत् । सृष्टिञ्चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा

bhūrādyāṃścaturo lokān pūrvaṃvat samakalpayat / sṛṣṭiñcintayatastasya kalpādiṣu yathā purā

47.14

अबुद्धिपूर्वकस्तस्मात् प्रादुर्भूतस्तमोमयः । तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः

abuddhipūrvakastasmāt prādurbhūtastamomayaḥ / tamo moho mahāmohastāmistro hyandhasaṃjñitaḥ

47.15

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः । पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायतो ऽप्रतिबोधवान्

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ / pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyato 'pratibodhavān

47.16

बहिरन्तश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्या नगा यतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयम्

bahirantaścāprakāśaḥ saṃvṛtātmā nagātmakaḥ / mukhyā nagā yataścoktā mukhyasargastatastvayam

47.17

तं दृष्ट्वासाधकं सर्गममन्यदपरं पुनः । तस्याभिध्यायतः सर्गं तिर्यक्स्त्रोतो ह्यवर्तत

taṃ dṛṣṭvāsādhakaṃ sargamamanyadaparaṃ punaḥ / tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tiryakstroto hyavartata

47.18

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः सा तिर्यक्स्त्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्रायो ह्यवेदिनः

yasmāttiryakpravṛttiḥ sā tiryakstrotastataḥ smṛtaḥ / paśvādayaste vikhyātāstamaḥ prāyo hyavedinaḥ

47.19

अत्पथग्राहिनश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविशशद्विधात्मकाः

atpathagrāhinaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ / ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviśaśadvidhātmakāḥ

47.20

अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृतास्तु परस्परम् । तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतो ऽन्यस्ततो ऽभवत्

antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāstu parasparam / tamapyasādhakaṃ matvā dhyāyato 'nyastato 'bhavat

47.21

ऊर्ध्वस्त्रोतस्तृतीयस्तु सात्त्विकः समवर्तत । ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तस्त्वनावृताः

ūrdhvastrotastṛtīyastu sāttvikaḥ samavartata / te sukhaprītibahulā bahirantastvanāvṛtāḥ

47.22

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्ध्वस्त्रोतः समुद्भवाः । तुष्टात्मकस्तृतीयस्तु देवसर्गो हि स स्मृतः

prakāśā bahirantaśca ūrdhvastrotaḥ samudbhavāḥ / tuṣṭātmakastṛtīyastu devasargo hi sa smṛtaḥ

47.23

तस्मिन् सर्गे ऽभवत् प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा । ततो ऽन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम्

tasmin sarge 'bhavat prītirniṣpanne brahmaṇastadā / tato 'nyaṃ sa tadā dadhyau sādhakaṃ sargamuttamam

47.24

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्बभौ तदाव्यक्तादर्वाक्स्त्रोतस्तु साधकः

tathābhidhyāyatastasya satyābhidhyāyinastataḥ / prādurbabhau tadāvyaktādarvākstrotastu sādhakaḥ

47.25

यस्मादर्वाग् व्यवर्तन्त ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः

yasmādarvāg vyavartanta tator'vākstrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamodriktā rajo 'dhikāḥ

47.26

तस्मात् ते दुः खबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

tasmāt te duḥ khabahulā bhūyobhūyaśca kāriṇaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te

47.27

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गः स चतुर्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शान्त्या तुष्ट्या तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaḥ sa caturdhā vyavasthitaḥ / viparyayeṇa siddhyā ca śāntyā tuṣṭyā tathaiva ca

47.28

निर्वृत्तं वर्तमानञ्च तेर्ऽथं जानन्ति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्ग स उच्यते

nirvṛttaṃ vartamānañca ter'thaṃ jānanti vai punaḥ / bhūtādikānāṃ bhūtānāṃ ṣaṣṭhaḥ sarga sa ucyate

47.29

ते परिग्राहिणः सर्वे संविभागरतास्तथा । चोदनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते

te parigrāhiṇaḥ sarve saṃvibhāgaratāstathā / codanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te

47.30

प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते

prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ / tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargaḥ sa ucyate

47.31

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धैपूर्वकः

vaikārikastṛtīyastu sargaścaindriyakaḥ smṛtaḥ / ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ saṃbhūto buddhaipūrvakaḥ

47.32

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्त्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः

mukhyaḥ sargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

47.33

तथोर्ध्वस्त्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोर्ऽवाक्स्त्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः

tathordhvastrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ / tator'vākstrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ

47.34

अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः

aṣṭamo 'nugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ / pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāstu trayaḥ smṛtāḥ

47.35

प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः । इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ / ityete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

47.36