Adhyaya 48

अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः- ४८ क्रौष्टुकिरुवाच समासात् कथिता सृष्टिः सम्यग् भगवता मम । देवादीनां भवं ब्रह्मन् विस्तरात्तु ब्रवीहि मे

aṣṭacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ- 48 krauṣṭukiruvāca samāsāt kathitā sṛṣṭiḥ samyag bhagavatā mama / devādīnāṃ bhavaṃ brahman vistarāttu bravīhi me

48.1

मार्कण्डेय उवाच कुशलाकुशलैर्ब्रह्मन् ! भाविता पूर्वकमर्मभिः । ख्याता तथा ह्यनिर्मुक्ताः प्रलये ह्यु पसंहृताः

mārkaṇḍeya uvāca kuśalākuśalairbrahman ! bhāvitā pūrvakamarmabhiḥ / khyātā tathā hyanirmuktāḥ pralaye hyu pasaṃhṛtāḥ

48.2

देवाद्याः स्थावरान्ताश्च प्रजा ब्रह्मंश्चतुर्विधाः । ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसास्तदा

devādyāḥ sthāvarāntāśca prajā brahmaṃścaturvidhāḥ / brahmaṇaḥ kurvataḥ sṛṣṭiṃ jajñire mānasāstadā

48.3

ततो देवासुरान् पितॄन् मानुषांश्च चतुष्टयम् । सिसृक्षुरम्भांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत्

tato devāsurān pitṝn mānuṣāṃśca catuṣṭayam / sisṛkṣurambhāṃsyetāni svamātmānamayūyujat

48.4

युक्तात्मनस्तमोमात्रा उद्रिक्ताभूत् प्रजापतेः । सिसृक्षोर्जघनात् पूर्वमसुरा जज्ञिरे ततः

yuktātmanastamomātrā udriktābhūt prajāpateḥ / sisṛkṣorjaghanāt pūrvamasurā jajñire tataḥ

48.5

उत्ससर्ज ततस्तान्तु तमोमात्रात्मिकां तनुम् । सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत

utsasarja tatastāntu tamomātrātmikāṃ tanum / sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata

48.6

अन्यां तनुमुपादाय सिसृक्षुः प्रीतिमाप सः । सत्त्वोद्रेकास्ततो देवा मुखतस्तस्य जज्ञिरे

anyāṃ tanumupādāya sisṛkṣuḥ prītimāpa saḥ / sattvodrekāstato devā mukhatastasya jajñire

48.7

उत्ससर्ज च भूतेशस्तनुं तामप्यसौ विभुः । सा चापविद्धा दिवसं सत्त्वप्रायमजायत्

utsasarja ca bhūteśastanuṃ tāmapyasau vibhuḥ / sā cāpaviddhā divasaṃ sattvaprāyamajāyat

48.8

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यां जगृहे तनुम् । पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāṃ jagṛhe tanum / pitṛvanmanyamānasya pitarastasya jajñire

48.9

सृष्ट्वा पितॄनुत्ससर्ज तनुं तामपि स प्रभुः । सा चोत्सृष्टाभवत् सन्ध्या दिवननक्तान्तरस्थिता

sṛṣṭvā pitṝnutsasarja tanuṃ tāmapi sa prabhuḥ / sā cotsṛṣṭābhavat sandhyā divananaktāntarasthitā

48.10

रजोमात्रात्मिकामन्यां तनुं भेजे ऽथ स प्रभुः । ततो मनुष्याः सम्भूता रजोमात्रासमुद्भवाः

rajomātrātmikāmanyāṃ tanuṃ bheje 'tha sa prabhuḥ / tato manuṣyāḥ sambhūtā rajomātrāsamudbhavāḥ

48.11

सृष्ट्वा मनुष्यान् स विभुरुत्ससर्ज तनुं ततः । ज्योत्स्ना समभवत् सा च नक्तान्ते ऽहर्मुखे च या

sṛṣṭvā manuṣyān sa vibhurutsasarja tanuṃ tataḥ / jyotsnā samabhavat sā ca naktānte 'harmukhe ca yā

48.12

इत्येतास्तनवस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । ख्याता रात्र्यहनी चैव सन्ध्या ज्योत्स्ना च वै द्विज

ityetāstanavastasya devadevasya dhīmataḥ / khyātā rātryahanī caiva sandhyā jyotsnā ca vai dvija

48.13

ज्योत्स्तना सन्ध्या तथैवाह---सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका

jyotstanā sandhyā tathaivāha---sattvamātrātmakaṃ trayam / tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā

48.14

तस्माद् देवा दिवा रात्रावसुरास्तु बलान्विताः । ज्योत्स्नागमे च मनुजाः सन्ध्यायां पितरस्तथा

tasmād devā divā rātrāvasurāstu balānvitāḥ / jyotsnāgame ca manujāḥ sandhyāyāṃ pitarastathā

48.15

भवन्ति बलिनो ऽधृष्या विपक्षाणां न संशयः । तद्विपर्ययमासाद्य प्रयान्ति च विपर्ययम्

bhavanti balino 'dhṛṣyā vipakṣāṇāṃ na saṃśayaḥ / tadviparyayamāsādya prayānti ca viparyayam

48.16

ज्योत्स्नो रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै प्रभोः । ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपश्रितानि तु

jyotsno rātryahanī sandhyā catvāryetāni vai prabhoḥ / brahmaṇastu śarīrāṇi triguṇopaśritāni tu

48.17

चत्वार्येतान्यथोत्पाद्य तनुमन्यां प्रजापतिः । रजस्तमोमयीं रात्रौ जगृहे क्षुत्तृडन्वितः

catvāryetānyathotpādya tanumanyāṃ prajāpatiḥ / rajastamomayīṃ rātrau jagṛhe kṣuttṛḍanvitaḥ

48.18

तदन्धकारे क्षुत्क्षामानसृजद् भगवानजः । विरूपान् श्मश्रुलानत्तुमारब्धास्ते च तां तनुम्

tadandhakāre kṣutkṣāmānasṛjad bhagavānajaḥ / virūpān śmaśrulānattumārabdhāste ca tāṃ tanum

48.19

रक्षाम इति तेभ्यो ऽन्ये य ऊचुस्ते तु राक्षसाः । खादाम इति ये चोचुस्ते यक्षा यक्षणात् द्विज

rakṣāma iti tebhyo 'nye ya ūcuste tu rākṣasāḥ / khādāma iti ye cocuste yakṣā yakṣaṇāt dvija

48.20

तान् दृष्ट्वा ह्यप्रियेणास्य केशाः शीर्यन्त वेधसः । समारोहणहीनाश्च शिरसो ब्रह्मणस्तु ते

tān dṛṣṭvā hyapriyeṇāsya keśāḥ śīryanta vedhasaḥ / samārohaṇahīnāśca śiraso brahmaṇastu te

48.21

सर्पणात्ते ऽभवन् सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः । सर्पान् दृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्ममे

sarpaṇātte 'bhavan sarpā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ / sarpān dṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmame

48.22

वर्णेन कपिलेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः । ध्यायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

varṇena kapilenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ / dhyāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ

48.23

जज्ञिरे पिबतो वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः । अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः

jajñire pibato vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ / aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ

48.24

ततः स्वदेहतो ऽन्यानि वयांसि पशवो ऽसृजत् । मुखतो ऽजाः ससर्जाथ वक्षसश्चावयो ऽसृजत्

tataḥ svadehato 'nyāni vayāṃsi paśavo 'sṛjat / mukhato 'jāḥ sasarjātha vakṣasaścāvayo 'sṛjat

48.25

गावश्चैवोदराद् ब्रह्मा पार्श्वाभ्याञ्च विनिर्ममे । पद्भ्याञ्चाश्वान् स मातङ्गान् रासबान् शशकान् मृगान्

gāvaścaivodarād brahmā pārśvābhyāñca vinirmame / padbhyāñcāśvān sa mātaṅgān rāsabān śaśakān mṛgān

48.26

उष्ट्रानश्वतरांश्चैव नानारूपाश्च जातयः । ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

uṣṭrānaśvatarāṃścaiva nānārūpāśca jātayaḥ / oṣadhyaḥ phalamūlinyo romabhyastasya jajñire

48.27

एवं पश्वोषधीः सृष्ट्वा ह्ययजच्चाध्वरे विभुः । तस्मादादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखे तदा

evaṃ paśvoṣadhīḥ sṛṣṭvā hyayajaccādhvare vibhuḥ / tasmādādau tu kalpasya tretāyugamukhe tadā

48.28

गौरजः पुरुषो मेषो अश्वाश्वतरगर्दभाः । एतान् ग्राम्यान् पशूनाहुरारण्यांश्च निबोध मे

gaurajaḥ puruṣo meṣo aśvāśvataragardabhāḥ / etān grāmyān paśūnāhurāraṇyāṃśca nibodha me

48.29

श्वापदं द्विखुरं हस्ती वानराः पक्षिपञ्चमाः । औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

śvāpadaṃ dvikhuraṃ hastī vānarāḥ pakṣipañcamāḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

48.30

गायत्रीञ्च ऋचञ्चैव त्रिवृत् सोमं रथन्तरम् । अग्निष्टोमञ्च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatrīñca ṛcañcaiva trivṛt somaṃ rathantaram / agniṣṭomañca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

48.31

यजूंषि त्रैष्टुभं धन्दः स्तोमं पञ्चदशन्तथा । बृहत् साम तथोकथञ्च दक्षिणादसृजन्मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ dhandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā / bṛhat sāma tathokathañca dakṣiṇādasṛjanmukhāt

48.32

सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं पञ्चदशन्तथा । वैरूपमतिरात्रञ्च निर्ममे पश्चिमान्मुखात्

sāmāni jagatīcchandaḥ stomaṃ pañcadaśantathā / vairūpamatirātrañca nirmame paścimānmukhāt

48.33

एकविशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात्

ekaviśamatharvāṇamāptoryāmāṇameva ca / anuṣṭubhaṃ savairājamuttarādasṛjanmukhāt

48.34

विद्युतो ऽशनिमेघाश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च । वयांसि च ससर्जादौ कल्पस्य भगवान् विभुः

vidyuto 'śanimeghāśca rohitendradhanūṃṣi ca / vayāṃsi ca sasarjādau kalpasya bhagavān vibhuḥ

48.35

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तलस्य जज्ञिरे । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवासुरपितॄन् प्रजाः

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastalasya jajñire / sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devāsurapitṝn prajāḥ

48.36

ततो ऽसृजत् स भूतानि स्थावराणि चराणि च । यक्षान् पिशाचान् गन्धर्वांस्तथैवाप्सरसाङ्गणान्

tato 'sṛjat sa bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca / yakṣān piśācān gandharvāṃstathaivāpsarasāṅgaṇān

48.37

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् । अव्ययञ्च व्ययञ्चैव यदिदं स्थाणुजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān / avyayañca vyayañcaiva yadidaṃ sthāṇujaṅgamam

48.38

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टेः प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭeḥ pratipedire / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

48.39

हिंस्त्राहिंस्त्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃstrāhiṃstre mṛdukrūre dharmādharmāvṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

48.40

इन्द्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्वं विनियोगञ्च धातैव व्यदधात् स्वयम्

indriyārtheṣu bhūteṣu śarīreṣu ca sa prabhuḥ / nānātvaṃ viniyogañca dhātaiva vyadadhāt svayam

48.41

नाम रूपञ्च भूतानां कृत्यानाञ्च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनाञ्चकार सः

nāma rūpañca bhūtānāṃ kṛtyānāñca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau devādīnāñcakāra saḥ

48.42

ऋषीणां नामधेयानि याश्च देवेषु सृष्टयः । शर्वर्यन्ते प्रसूतानामन्येषाञ्च ददाति सः

ṛṣīṇāṃ nāmadheyāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ / śarvaryante prasūtānāmanyeṣāñca dadāti saḥ

48.43

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु

yathartāvṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye / dṛśyante tāni tānyeva tathā bhāvā yugādiṣu

48.44

एवंविधाः सृष्टयस्तु ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । शर्वर्यन्ते प्रबुद्धस्य कल्पे कल्पे भवन्ति वै

evaṃvidhāḥ sṛṣṭayastu brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ / śarvaryante prabuddhasya kalpe kalpe bhavanti vai

48.45