Adhyaya 7

इतिश्री मार्कण्डेयपुराणे बलदेवब्रह्महत्यानाम षष्ठोध्यायः धर्मपक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रेति राजर्षिरासीत् त्रेतायुगे पुरा । धर्मात्मा पृथिवीपालः प्रोल्लसत्कीर्तिरुत्तमः

itiśrī mārkaṇḍeyapurāṇe baladevabrahmahatyānāma ṣaṣṭhodhyāyaḥ dharmapakṣiṇa ūcuḥ hariścandreti rājarṣirāsīt tretāyuge purā / dharmātmā pṛthivīpālaḥ prollasatkīrtiruttamaḥ

7.1

न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं नृणाम् । नाधर्मरुचयः पौरास्तस्मिन् शासति पार्थिवे

na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ nṛṇām / nādharmarucayaḥ paurāstasmin śāsati pārthive

7.2

बभूवुर्न तथोन्मत्ता धन-वीर्य-तपोमदैः । नाजायन्त स्त्रियश्चैव काश्चिदप्राप्तयौवनाः

babhūvurna tathonmattā dhana-vīrya-tapomadaiḥ / nājāyanta striyaścaiva kāścidaprāptayauvanāḥ

7.3

स कदाचिन्महाबाहुररण्ये ऽनुसरन् मृगम् । शुश्राव शब्दमसकृत् त्रायस्वेति च योषिताम्

sa kadācinmahābāhuraraṇye 'nusaran mṛgam / śuśrāva śabdamasakṛt trāyasveti ca yoṣitām

7.4

स विहाय मृगं राजा मा भैषीरित्यभाषत । मयि शासति दुर्मेधाः को ऽयमन्यायवृत्तिमान्

sa vihāya mṛgaṃ rājā mā bhaiṣīrityabhāṣata / mayi śāsati durmedhāḥ ko 'yamanyāyavṛttimān

7.5

तत्क्रन्दितानुसारी च सर्वारम्भविघातकृत् । एकस्मिन्नन्तरे रौद्रो विघ्नराट् समचिन्तयत्

tatkranditānusārī ca sarvārambhavighātakṛt / ekasminnantare raudro vighnarāṭ samacintayat

7.6

विश्वामित्रो ऽयमतुलं तप आस्थाय वीर्यवान् । प्रागसिद्धाभवादीनां विद्याः साध्यति व्रती

viśvāmitro 'yamatulaṃ tapa āsthāya vīryavān / prāgasiddhābhavādīnāṃ vidyāḥ sādhyati vratī

7.7

साध्यमानाः क्षमामौनचित्तसंयमिनामुना । ता वै भयार्ताः क्रन्दन्ति कथं कार्यमिदं मया

sādhyamānāḥ kṣamāmaunacittasaṃyamināmunā / tā vai bhayārtāḥ krandanti kathaṃ kāryamidaṃ mayā

7.8

तेजस्वी कौशिकश्वेष्ठो वयमस्य सुदुर्बलाः । क्रोशन्त्येतास्तथा भीता दुष्पारं प्रतिभाति मे

tejasvī kauśikaśveṣṭho vayamasya sudurbalāḥ / krośantyetāstathā bhītā duṣpāraṃ pratibhāti me

7.9

अथवायं नृपः प्राप्तो मा भैरिति वदन् मुहुः । इममेव प्रविश्याशु साधयिष्ये यथेप्सितम्

athavāyaṃ nṛpaḥ prāpto mā bhairiti vadan muhuḥ / imameva praviśyāśu sādhayiṣye yathepsitam

7.10

तेनाविष्टो नृपः कोपादिदं वचनमब्रवीत्

tenāviṣṭo nṛpaḥ kopādidaṃ vacanamabravīt

7.11

को ऽयं बघ्नाति वस्त्रान्ते पावकं पापकृन्नरः । बलोष्णतेजसा दीप्ते मयि पत्यावुपस्थिते

ko 'yaṃ baghnāti vastrānte pāvakaṃ pāpakṛnnaraḥ / baloṣṇatejasā dīpte mayi patyāvupasthite

7.12

सो ऽद्य मत्कार्मुकाक्षेप-विदीपितदिगन्तरैः । शरैर्विभिन्नसर्वाङ्गो दीर्घनिद्रां प्रवेक्ष्यति

so 'dya matkārmukākṣepa-vidīpitadigantaraiḥ / śarairvibhinnasarvāṅgo dīrghanidrāṃ pravekṣyati

7.13

विश्वामित्रस्ततः क्रुद्धः श्रुत्वा तन्नृपतेर्वचः । क्रुद्धे चर्षिवरे तस्मिन् नेशुर्विद्याः क्षणेन ताः

viśvāmitrastataḥ kruddhaḥ śrutvā tannṛpatervacaḥ / kruddhe carṣivare tasmin neśurvidyāḥ kṣaṇena tāḥ

7.14

स चापि राजा तं दृष्ट्वा विश्वामित्रं तपोनिधिम् । भीतः प्रावेपतात्यर्थं सहसाश्वत्थपर्णवत्

sa cāpi rājā taṃ dṛṣṭvā viśvāmitraṃ taponidhim / bhītaḥ prāvepatātyarthaṃ sahasāśvatthaparṇavat

7.15

स दुरात्मन्निति यदा मुनिस्तिष्ठेति चाब्रवीत् । ततः स राजा विनयात् प्रणिपत्याभ्यभाषत

sa durātmanniti yadā munistiṣṭheti cābravīt / tataḥ sa rājā vinayāt praṇipatyābhyabhāṣata

7.16

भगवन्नेष धर्मो मे नापराधो मम प्रभो । न क्रोद्धुमर्हसि मुने निजधर्मरतस्य मे

bhagavanneṣa dharmo me nāparādho mama prabho / na kroddhumarhasi mune nijadharmaratasya me

7.17

दातव्यं रक्षितव्यं च धर्मज्ञेन महीक्षिता । चापं चोद्यम्य योद्धव्यं धर्मशास्त्रानुसारतः

dātavyaṃ rakṣitavyaṃ ca dharmajñena mahīkṣitā / cāpaṃ codyamya yoddhavyaṃ dharmaśāstrānusārataḥ

7.18

विश्वामित्र उवाच दातव्यं कस्य के रक्ष्याः कैर्योद्धव्यं च ते नृप । क्षिप्रमेतत् समाचक्ष्व यद्यधर्मभयं तव

viśvāmitra uvāca dātavyaṃ kasya ke rakṣyāḥ kairyoddhavyaṃ ca te nṛpa / kṣiprametat samācakṣva yadyadharmabhayaṃ tava

7.19

हरिश्चन्द्र उवाच दातव्यं विप्रमुख्येभ्यो ये चान्ये कृशवृत्तयः । रक्ष्या भीताः सदा युद्धं कर्तव्यं परिपन्थिभिः

hariścandra uvāca dātavyaṃ vipramukhyebhyo ye cānye kṛśavṛttayaḥ / rakṣyā bhītāḥ sadā yuddhaṃ kartavyaṃ paripanthibhiḥ

7.20

विश्वामित्र उवाच यदि राजा भवान् सम्यग्राजधर्ममवेक्षते । निर्वेष्टुकामो विप्रो ऽहं दीयतामिष्टदक्षिणा

viśvāmitra uvāca yadi rājā bhavān samyagrājadharmamavekṣate / nirveṣṭukāmo vipro 'haṃ dīyatāmiṣṭadakṣiṇā

7.21

पक्षिण ऊचुः एतद्राजा वचः श्रुत्वा प्रहृष्टेनान्तरात्मना । पुनर्जातमिवात्मानं मेने प्राह च कौशिकम्

pakṣiṇa ūcuḥ etadrājā vacaḥ śrutvā prahṛṣṭenāntarātmanā / punarjātamivātmānaṃ mene prāha ca kauśikam

7.22

उच्यतां भगवन् यत्ते दातव्यमविशङ्कितम् । दत्तमित्येव तद्विद्धि यद्यपि स्यात् सुदुर्लभम्

ucyatāṃ bhagavan yatte dātavyamaviśaṅkitam / dattamityeva tadviddhi yadyapi syāt sudurlabham

7.23

हिरण्यं वा सुवर्णं वा पुत्रः पत्नी कलेवरम् । प्राणा राज्यं पुरं लक्ष्मीर्यदभिप्रेतमात्मनः

hiraṇyaṃ vā suvarṇaṃ vā putraḥ patnī kalevaram / prāṇā rājyaṃ puraṃ lakṣmīryadabhipretamātmanaḥ

7.24

विश्वामित्र उवाच राजन् प्रतिगृहीतो ऽयं यस्ते दत्तः प्रतिग्रहः । प्रयच्छ प्रथमं तावद् दक्षिणां राजसूयिकीम्

viśvāmitra uvāca rājan pratigṛhīto 'yaṃ yaste dattaḥ pratigrahaḥ / prayaccha prathamaṃ tāvad dakṣiṇāṃ rājasūyikīm

7.25

राजोवाच ब्रह्मंस्तामपि दास्यामि दक्षिणां भवतो ह्यहम् । व्रियतां द्विजशार्दूल यस्तवेष्टः प्रतिग्रहः

rājovāca brahmaṃstāmapi dāsyāmi dakṣiṇāṃ bhavato hyaham / vriyatāṃ dvijaśārdūla yastaveṣṭaḥ pratigrahaḥ

7.26

विश्वामित्र उवाच ससागरां धरामेतां सभूभृद्ग्रामपत्तनाम् । राज्यं च सकलं वीर रथाश्व-गजसङ्कुलम्

viśvāmitra uvāca sasāgarāṃ dharāmetāṃ sabhūbhṛdgrāmapattanām / rājyaṃ ca sakalaṃ vīra rathāśva-gajasaṅkulam

7.27

कोष्ठागारं च कोषं च यच्चान्यद्विद्यते तव । विना भार्यां च पुत्रं च शरीरं च तवानघ

koṣṭhāgāraṃ ca koṣaṃ ca yaccānyadvidyate tava / vinā bhāryāṃ ca putraṃ ca śarīraṃ ca tavānagha

7.28

धर्मं च सर्वधर्मज्ञ यो यान्तमनुगच्छति । बहुना वा किमुक्तेन सर्वमेतत् प्रदीयताम्

dharmaṃ ca sarvadharmajña yo yāntamanugacchati / bahunā vā kimuktena sarvametat pradīyatām

7.29

पक्षिण ऊचुः प्रहृष्टेनैव मनसा सो ऽविकारमुखो नृपः । तस्यर्षेर्वचनं श्रुत्वा तथेत्याह कृताञ्जलिः

pakṣiṇa ūcuḥ prahṛṣṭenaiva manasā so 'vikāramukho nṛpaḥ / tasyarṣervacanaṃ śrutvā tathetyāha kṛtāñjaliḥ

7.30

विश्वामित्र उवाच सर्वस्वं यदि मे दत्तं राज्यमुर्वो बलं धनम् । प्रभुत्वं कस्य राजर्षे राज्यस्थे तापसे मयि

viśvāmitra uvāca sarvasvaṃ yadi me dattaṃ rājyamurvo balaṃ dhanam / prabhutvaṃ kasya rājarṣe rājyasthe tāpase mayi

7.31

हरिश्चन्द्र उवाच यस्मिन्नपि मया काले ब्राह्मन् दत्ता वसुन्धरा । तस्मिन्नपि भवान् स्वामी किमुताद्य महीपतिः

hariścandra uvāca yasminnapi mayā kāle brāhman dattā vasundharā / tasminnapi bhavān svāmī kimutādya mahīpatiḥ

7.32

विश्वामित्र उवाच यदि राजंस्त्वया दत्ता मम सर्वा वसुन्धरा । यत्र मे विषये स्वाम्यं तस्मान्निष्क्रान्तुमर्हसि

viśvāmitra uvāca yadi rājaṃstvayā dattā mama sarvā vasundharā / yatra me viṣaye svāmyaṃ tasmānniṣkrāntumarhasi

7.33

श्रोणीसूत्रादिसकलं मुक्त्वा भूषणसंग्रहम् । तरुवल्कलमाबध्य सह पत्न्या सुतेन च

śroṇīsūtrādisakalaṃ muktvā bhūṣaṇasaṃgraham / taruvalkalamābadhya saha patnyā sutena ca

7.34

पक्षिण ऊचुः तथेति चोक्त्वा कृत्वा च राजा गन्तुं प्रचक्रमे । स्वपत्न्या शैव्यया सार्धं बालकेनात्मजेन च

pakṣiṇa ūcuḥ tatheti coktvā kṛtvā ca rājā gantuṃ pracakrame / svapatnyā śaivyayā sārdhaṃ bālakenātmajena ca

7.35

व्रजतः स ततो रुद्ध्वा पन्थानं प्राह तं नृपम् । क्व यास्यसीत्यदत्त्वा मे दक्षिणां राजसूयिकीम्

vrajataḥ sa tato ruddhvā panthānaṃ prāha taṃ nṛpam / kva yāsyasītyadattvā me dakṣiṇāṃ rājasūyikīm

7.36

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् राज्यमेतत् ते दत्तं निहतकण्टकम् । अवशिष्टमिदं ब्रह्मन्नद्य देहत्रयं मम

hariścandra uvāca bhagavan rājyametat te dattaṃ nihatakaṇṭakam / avaśiṣṭamidaṃ brahmannadya dehatrayaṃ mama

7.37

विश्वामित्र उवाच तथापि खलु दातव्या त्वया मे यज्ञदक्षिणा । विशेषतो ब्राह्मणानं हन्त्यदत्तं प्रतिश्रुतम्

viśvāmitra uvāca tathāpi khalu dātavyā tvayā me yajñadakṣiṇā / viśeṣato brāhmaṇānaṃ hantyadattaṃ pratiśrutam

7.38

यावत् तोषो राजसूये ब्राह्मणानां तभवेन्नृप । तावदेव तु दातव्या दक्षिणा राजसूयिकी

yāvat toṣo rājasūye brāhmaṇānāṃ tabhavennṛpa / tāvadeva tu dātavyā dakṣiṇā rājasūyikī

7.39

प्रतिश्रुत्य च दातव्यं योद्धव्यं चाततायिभिः । रक्षितव्यास्तथा चार्तास्त्वयैव प्राक् प्रतिश्रुतम्

pratiśrutya ca dātavyaṃ yoddhavyaṃ cātatāyibhiḥ / rakṣitavyāstathā cārtāstvayaiva prāk pratiśrutam

7.40

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् साम्प्रतं नास्ति दास्ये कालक्रमेण ते । प्रसादं कुरु विप्रर्षे सद्भावमनुचिन्त्य च

hariścandra uvāca bhagavan sāmprataṃ nāsti dāsye kālakrameṇa te / prasādaṃ kuru viprarṣe sadbhāvamanucintya ca

7.41

विश्वामित्र उवाच किम्प्रमाणो मया कालः प्रतीक्ष्यस्ते जनाधिप । शीघ्रमाचक्ष्व शापाग्निरन्यथा त्वां प्रधक्ष्यति

viśvāmitra uvāca kimpramāṇo mayā kālaḥ pratīkṣyaste janādhipa / śīghramācakṣva śāpāgniranyathā tvāṃ pradhakṣyati

7.42

हरिचन्द्र उवाच मासेन तव विप्रर्षे प्रदास्ये दक्षिणाधनम् । साम्प्रतं नास्ति मे वित्तमनुज्ञां दातुमर्हसि

haricandra uvāca māsena tava viprarṣe pradāsye dakṣiṇādhanam / sāmprataṃ nāsti me vittamanujñāṃ dātumarhasi

7.43

विश्वामित्र उवाच गच्छ गच्छ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय । शिवश्च ते ऽध्वा भवतु मा सन्तु परिपन्थिनः

viśvāmitra uvāca gaccha gaccha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya / śivaśca te 'dhvā bhavatu mā santu paripanthinaḥ

7.44

पक्षिण ऊचुः अनुज्ञातश्च गच्छेति जगाम वसुधाधिपः । पद्भ्यामनुचिता गन्तुमन्वगच्छत तं प्रिया

pakṣiṇa ūcuḥ anujñātaśca gaccheti jagāma vasudhādhipaḥ / padbhyāmanucitā gantumanvagacchata taṃ priyā

7.45

तं सभार्यं नृपश्रेष्ठं निर्यान्तं ससुतं पुरात् । दृष्ट्वा प्रचुक्रुशुः पौरा राज्ञश्चैवानुयायिनः

taṃ sabhāryaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ niryāntaṃ sasutaṃ purāt / dṛṣṭvā pracukruśuḥ paurā rājñaścaivānuyāyinaḥ

7.46

हानाथ किं जहास्यस्मान् नित्यार्तिपरिपीडितान् । त्वं धर्मतत्परो राजन् पौरानुग्रहकृत् तथा

hānātha kiṃ jahāsyasmān nityārtiparipīḍitān / tvaṃ dharmatatparo rājan paurānugrahakṛt tathā

7.47

नयास्मानपि राजर्षे यदि धर्ममवेक्षसे । मुहूर्तं तिष्ठ राजेन्द्र भवतो मुखपङ्कजम्

nayāsmānapi rājarṣe yadi dharmamavekṣase / muhūrtaṃ tiṣṭha rājendra bhavato mukhapaṅkajam

7.48

पिबामो नेत्रभ्रमरैः कदा द्रक्ष्यामहे पुनः । यस्य प्रयातस्य पुरो यान्ति पृष्ठे च पार्थिवाः

pibāmo netrabhramaraiḥ kadā drakṣyāmahe punaḥ / yasya prayātasya puro yānti pṛṣṭhe ca pārthivāḥ

7.49

तस्यानुयाति भार्येयं गृहीत्वा बालकं सुतम् । यस्य भृत्याः प्रयातस्य यान्तयग्रे कुञ्जचरस्थिताः

tasyānuyāti bhāryeyaṃ gṛhītvā bālakaṃ sutam / yasya bhṛtyāḥ prayātasya yāntayagre kuñjacarasthitāḥ

7.50

स एष पद्भ्यां राजेन्द्रो हरिश्चन्द्रो ऽद्य गच्छति । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वचमुन्नसम्

sa eṣa padbhyāṃ rājendro hariścandro 'dya gacchati / hā rājan sukumāraṃ te subhru sutvacamunnasam

7.51

पथि पांशुपरिक्लिष्टं मुखं कीदृग्भविष्यति । तिष्ठ तिष्ठ नृपश्रेष्ठ स्वधर्ममनुपालय

pathi pāṃśuparikliṣṭaṃ mukhaṃ kīdṛgbhaviṣyati / tiṣṭha tiṣṭha nṛpaśreṣṭha svadharmamanupālaya

7.52

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षत्रियाणां विशेषतः । किं दारैः किं सुतैर्नाथ धनैर्धान्यैरथापि वा

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ / kiṃ dāraiḥ kiṃ sutairnātha dhanairdhānyairathāpi vā

7.53

सर्वमेतत् परित्यज्य छायाभूता वयं तव । हानाथ हा महाराज हा स्वामिन् किं जहासि नः

sarvametat parityajya chāyābhūtā vayaṃ tava / hānātha hā mahārāja hā svāmin kiṃ jahāsi naḥ

7.54

यत्र त्वं तत्र हि वयं तत् सुखं यत्र वै भवान् । नगरं तद्भवान् यत्र स स्वर्गो यत्र नो नृपः

yatra tvaṃ tatra hi vayaṃ tat sukhaṃ yatra vai bhavān / nagaraṃ tadbhavān yatra sa svargo yatra no nṛpaḥ

7.55

अतिष्ठत् स तदा मार्गे तेषामेवानुकम्पया

atiṣṭhat sa tadā mārge teṣāmevānukampayā

7.56

विश्वामित्रो ऽपि तं दृष्ट्वा पौरवाक्याकुलीकृतम् । रोषमर्षविवृत्ताक्षः समागम्य वचो ऽब्रवीत्

viśvāmitro 'pi taṃ dṛṣṭvā pauravākyākulīkṛtam / roṣamarṣavivṛttākṣaḥ samāgamya vaco 'bravīt

7.57

धिक् त्वां दुष्टसमाचारमनृतं जिह्मभाषणम् । मम राज्यं च दत्वा यः पुनः प्राक्रष्टुमिच्छसि

dhik tvāṃ duṣṭasamācāramanṛtaṃ jihmabhāṣaṇam / mama rājyaṃ ca datvā yaḥ punaḥ prākraṣṭumicchasi

7.58

इत्युक्तः परुषं तेन गच्छामीति सवेपथुः । ब्रुवन्नेवं ययौ शीघ्रमाकर्षन् दयितां करे

ityuktaḥ paruṣaṃ tena gacchāmīti savepathuḥ / bruvannevaṃ yayau śīghramākarṣan dayitāṃ kare

7.59

कर्षतस्तां ततो भार्यां सुकुमारीं श्रमातुराम् । सहसा दण्डकाष्ठेन ताडयामास कौशिकः

karṣatastāṃ tato bhāryāṃ sukumārīṃ śramāturām / sahasā daṇḍakāṣṭhena tāḍayāmāsa kauśikaḥ

7.60

तां तथा ताडितां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रो महीपतिः । गच्छामीत्याह दुः खार्तो नान्यत् किञ्चिदुदाहरत्

tāṃ tathā tāḍitāṃ dṛṣṭvā hariścandro mahīpatiḥ / gacchāmītyāha duḥ khārto nānyat kiñcidudāharat

7.61

अथ विश्वे तदा देवाः पञ्च प्राहुः कृपालवः । विश्वामित्रः सुपापो ऽयं लोकान् कान् समवाप्स्यति

atha viśve tadā devāḥ pañca prāhuḥ kṛpālavaḥ / viśvāmitraḥ supāpo 'yaṃ lokān kān samavāpsyati

7.62

येनायां यज्वनां श्रेष्ठः स्वराज्यादवरोपितः । कस्य वा श्रद्धया पूतं सुतं सोमं महाध्वरे । पीत्वा वयं प्रयास्यामो मुदं मन्त्रपुरः सरम्

yenāyāṃ yajvanāṃ śreṣṭhaḥ svarājyādavaropitaḥ / kasya vā śraddhayā pūtaṃ sutaṃ somaṃ mahādhvare / pītvā vayaṃ prayāsyāmo mudaṃ mantrapuraḥ saram

7.63

पक्षिण ऊचुः शशाप तान् मनुष्यत्वं सर्वे यूयमवाप्स्यथ

pakṣiṇa ūcuḥ śaśāpa tān manuṣyatvaṃ sarve yūyamavāpsyatha

7.64

प्रसादितश्च तैः प्राह पुनरेव महामुनिः। मानुषत्वे ऽपि भवतां भवित्री नैव सन्ततिः

prasāditaśca taiḥ prāha punareva mahāmuniḥ. mānuṣatve 'pi bhavatāṃ bhavitrī naiva santatiḥ

7.65

न दारसंग्रहश्चैव भविता न च मत्सरः । कामक्रोधविनिर्मुक्ता भविष्यथ सुराः पुनः

na dārasaṃgrahaścaiva bhavitā na ca matsaraḥ / kāmakrodhavinirmuktā bhaviṣyatha surāḥ punaḥ

7.66

ततो ऽवतेरुरंशैः स्वैर्देवास्ते कुरुवेश्मनि । द्रौपदीगर्भसम्भूताः पञ्च वै पाण्डुनन्दनाः

tato 'vateruraṃśaiḥ svairdevāste kuruveśmani / draupadīgarbhasambhūtāḥ pañca vai pāṇḍunandanāḥ

7.67

एतस्मात् कारणात् पञ्च पाण्डवेया महारथाः । न दारसंग्रहं प्राप्ताः शापात् तस्य महामुनेः

etasmāt kāraṇāt pañca pāṇḍaveyā mahārathāḥ / na dārasaṃgrahaṃ prāptāḥ śāpāt tasya mahāmuneḥ

7.68

एतत्ते सर्वमाख्यातं पाण्डवेयकथाश्रयम् । प्रश्नं चतुष्टयं गीतं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ pāṇḍaveyakathāśrayam / praśnaṃ catuṣṭayaṃ gītaṃ kimanyacchrotumicchasi

7.69