Adhyaya 71

मार्कण्डेय उवाच तां प्रेषयित्वा राजापि स्वभर्तृगृहमङ्गनाम् । चिन्तयामास निः श्वस्य किमत्र सुकतं भवेत्

mārkaṇḍeya uvāca tāṃ preṣayitvā rājāpi svabhartṛgṛhamaṅganām / cintayāmāsa niḥ śvasya kimatra sukataṃ bhavet

71.1

अनर्घयोग्यता कष्टं स मामाह महामनाः । वैकल्यं विप्रमुद्दिश्य तथाहायं निशाचरः

anarghayogyatā kaṣṭaṃ sa māmāha mahāmanāḥ / vaikalyaṃ vipramuddiśya tathāhāyaṃ niśācaraḥ

71.2

सो ऽहं कथं करिष्यामि त्यक्ता पत्नी मया हि सा । अथवा ज्ञानदृष्टिं तं पृच्छामि मुनिसत्तमम्

so 'haṃ kathaṃ kariṣyāmi tyaktā patnī mayā hi sā / athavā jñānadṛṣṭiṃ taṃ pṛcchāmi munisattamam

71.3

सञ्चिन्त्येत्थं स भूपालः समारुह्य च तं रथम् । ययौ यत्र स धर्मात्मा त्रिकालज्ञो महामिनिः

sañcintyetthaṃ sa bhūpālaḥ samāruhya ca taṃ ratham / yayau yatra sa dharmātmā trikālajño mahāminiḥ

71.4

अवरुह्य रथात् सो ऽथ तं समेत्य प्रणम्य च । यथावृत्तं समाचख्यौ राक्षसेन समागमम्

avaruhya rathāt so 'tha taṃ sametya praṇamya ca / yathāvṛttaṃ samācakhyau rākṣasena samāgamam

71.5

ब्राह्मण्या दर्शनञ्चैव दौः शील्यापगमं तथा । प्रेषणं भर्तृगेहे च कार्यमागमने च यत्

brāhmaṇyā darśanañcaiva dauḥ śīlyāpagamaṃ tathā / preṣaṇaṃ bhartṛgehe ca kāryamāgamane ca yat

71.6

ऋषिरुवाच ज्ञातमेतन्मया पूर्वं यत् कृतन्ते नराधिप । कार्यमागमने चैव मत्समीपे तवाखिलम्

ṛṣiruvāca jñātametanmayā pūrvaṃ yat kṛtante narādhipa / kāryamāgamane caiva matsamīpe tavākhilam

71.7

पृच्छ मामिह किं कार्यं मयेत्युद्विग्नमानसः । त्वय्यागते महीपाल ! शृणु कार्यञ्च यत्त्वया

pṛccha māmiha kiṃ kāryaṃ mayetyudvignamānasaḥ / tvayyāgate mahīpāla ! śṛṇu kāryañca yattvayā

71.8

पत्नी धर्मार्थकामानां कारणं प्रबलं नृणाम् । विशेषतश्च धर्मस्य सन्त्यक्तस्त्यजता हि ताम्

patnī dharmārthakāmānāṃ kāraṇaṃ prabalaṃ nṛṇām / viśeṣataśca dharmasya santyaktastyajatā hi tām

71.9

अपत्नीको नरो भूप ! न योग्यो निजकर्मणाम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि वैश्यः शूद्रो ऽपि वा नृप

apatnīko naro bhūpa ! na yogyo nijakarmaṇām / brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi vaiśyaḥ śūdro 'pi vā nṛpa

71.10

त्यजता भवता पत्नीं न शोभनमनुष्ठितम् । अत्याज्यो हि यथा भर्ता स्त्रीणां भर्या तथा नृणाम्

tyajatā bhavatā patnīṃ na śobhanamanuṣṭhitam / atyājyo hi yathā bhartā strīṇāṃ bharyā tathā nṛṇām

71.11

राजोवाच भगवन् ! किं करोम्येष विपाको मम कर्मणाम् । नानुकूलानुकूलस्य यस्मात्त्यक्ता ततो मया

rājovāca bhagavan ! kiṃ karomyeṣa vipāko mama karmaṇām / nānukūlānukūlasya yasmāttyaktā tato mayā

71.12

यद्यत्करोति तत् क्षान्तं दह्यमानेन चेतसा । भगवंस्तद्वियोगार्तिबिभीतेनान्तरात्मना

yadyatkaroti tat kṣāntaṃ dahyamānena cetasā / bhagavaṃstadviyogārtibibhītenāntarātmanā

71.13

साम्प्रतं तु वने त्यक्ता न वेद्मि क्व नु सा गता । भक्षिता वापि विपिने सिंहव्याघ्रनिशाचरैः

sāmprataṃ tu vane tyaktā na vedmi kva nu sā gatā / bhakṣitā vāpi vipine siṃhavyāghraniśācaraiḥ

71.14

ऋषीरुवाच न भक्षिता सा भूपाल ! सिहव्याघ्रनिशाचरैः । सा त्वविप्लुतचारित्रा साम्प्रतन्तु रसातले

ṛṣīruvāca na bhakṣitā sā bhūpāla ! sihavyāghraniśācaraiḥ / sā tvaviplutacāritrā sāmpratantu rasātale

71.15

राजोवाच सा नीता केन पातालमास्ते सादूषिता कथम् । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् ! यथावद्वक्तुमर्हसि

rājovāca sā nītā kena pātālamāste sādūṣitā katham / atyadbhutamidaṃ brahman ! yathāvadvaktumarhasi

71.16

ऋषिरुवाच पाताले नागराजो ऽस्ति प्रख्यातश्च कपोतकः । तेन दृष्टा त्वया त्यक्ता भ्रममाणा महावने

ṛṣiruvāca pātāle nāgarājo 'sti prakhyātaśca kapotakaḥ / tena dṛṣṭā tvayā tyaktā bhramamāṇā mahāvane

71.17

सा रूपशालिनी तेन सानुरागेण पार्थिव । वेदितार्थेन पातालं नीता सा युवती तदा

sā rūpaśālinī tena sānurāgeṇa pārthiva / veditārthena pātālaṃ nītā sā yuvatī tadā

71.18

ततस्तस्य सुता सुभ्रूर्नन्दा नाम महीपते । भार्या मनोरमा चास्य नागराजस्य धीमतः

tatastasya sutā subhrūrnandā nāma mahīpate / bhāryā manoramā cāsya nāgarājasya dhīmataḥ

71.19

तया मातुः सपत्नीयं सा भवित्रीति शोभना । दृष्टा स्वगेहं सा नीता गुप्ता चान्तः पुरे शुभा

tayā mātuḥ sapatnīyaṃ sā bhavitrīti śobhanā / dṛṣṭā svagehaṃ sā nītā guptā cāntaḥ pure śubhā

71.20

यदा तु याचिता नन्दा न ददाति नृपोत्तरम् । मूका भविष्यसीत्याह तदा तां तनयां पिता

yadā tu yācitā nandā na dadāti nṛpottaram / mūkā bhaviṣyasītyāha tadā tāṃ tanayāṃ pitā

71.21

एवं शप्ता सुता तेन सा चास्ते तत्र भूपते । नीता तेनोरगेन्द्रेण धृता तत्सुतया सती

evaṃ śaptā sutā tena sā cāste tatra bhūpate / nītā tenoragendreṇa dhṛtā tatsutayā satī

71.22

मार्कण्डेय उवाच ततो राजा परं हर्षमवाप्य तमपृच्छत । द्विजवर्यं स्वदौर्भाग्यकारणं दयितां प्रति

mārkaṇḍeya uvāca tato rājā paraṃ harṣamavāpya tamapṛcchata / dvijavaryaṃ svadaurbhāgyakāraṇaṃ dayitāṃ prati

71.23

राजोवाच भगवन् ! सर्वलोकस्य मयि प्रीतिरनुत्तमा । किन्नु तत्कारणं येन स्वपत्नी नातिवत्सला

rājovāca bhagavan ! sarvalokasya mayi prītiranuttamā / kinnu tatkāraṇaṃ yena svapatnī nātivatsalā

71.24

मम चासावतीवेष्टा प्राणेभ्यो ऽपि महामुने । सा च मां प्रति दुः शीला ब्रूहि यत्कारणं द्विज

mama cāsāvatīveṣṭā prāṇebhyo 'pi mahāmune / sā ca māṃ prati duḥ śīlā brūhi yatkāraṇaṃ dvija

71.25

ऋषीरुवाच पाणिग्रहणकाले त्वं सूर्यभौमशनैश्चरैः । शुक्रवाचस्पतिभ्याञ्च तव भार्यावलोकिता

ṛṣīruvāca pāṇigrahaṇakāle tvaṃ sūryabhaumaśanaiścaraiḥ / śukravācaspatibhyāñca tava bhāryāvalokitā

71.26

तन्मुहूर्ते ऽभवच्चन्द्रस्तस्याः सोमसुतस्तथा । परस्परविपक्षौ तौ ततः पार्थिव ! ते भृशम्

tanmuhūrte 'bhavaccandrastasyāḥ somasutastathā / parasparavipakṣau tau tataḥ pārthiva ! te bhṛśam

71.27

तद्गच्छ त्वं स्वधर्मेण परिपालय मेदिनीम् । पत्नीसहायः सर्वाश्च कुरु धर्मवतीः क्रियाः

tadgaccha tvaṃ svadharmeṇa paripālaya medinīm / patnīsahāyaḥ sarvāśca kuru dharmavatīḥ kriyāḥ

71.28

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्ते प्रणिपत्यैनमारुह्य स्यन्दनं ततः । उत्तमः पृथिवीपाल आजगाम निजं पुरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityukte praṇipatyainamāruhya syandanaṃ tataḥ / uttamaḥ pṛthivīpāla ājagāma nijaṃ puram

71.29