Adhyaya 72

मार्कण्डेय उवाच ततः स्वनगरं प्राप्य तं ददर्श द्विजं नृपः । समेतं भार्यया चैव शीलवत्या मुदान्वितम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ svanagaraṃ prāpya taṃ dadarśa dvijaṃ nṛpaḥ / sametaṃ bhāryayā caiva śīlavatyā mudānvitam

72.1

ब्राह्मण उवाच राजवर्य ! कृतार्थो ऽस्मि यतो धर्मो हि रक्षितः । धर्मज्ञनेह भवता भार्यामानयता मम

brāhmaṇa uvāca rājavarya ! kṛtārtho 'smi yato dharmo hi rakṣitaḥ / dharmajñaneha bhavatā bhāryāmānayatā mama

72.2

राजोवाच कृतार्थस्त्वं द्विजश्रेष्ठ ! निजधर्मानुपालनात् । वयं सङ्कटिनो विप्र ! येषां पत्नी न वेश्मनि

rājovāca kṛtārthastvaṃ dvijaśreṣṭha ! nijadharmānupālanāt / vayaṃ saṅkaṭino vipra ! yeṣāṃ patnī na veśmani

72.3

ब्राह्मण उवाच नरेन्द्र ! सा हि विपिने भक्षिता श्वनापदैर्यदि । अलन्तया किमन्यस्या न पाणिर्गृह्यते त्वया । क्रोधस्य वशमागम्य धर्मो न रक्षितस्त्वया

brāhmaṇa uvāca narendra ! sā hi vipine bhakṣitā śvanāpadairyadi / alantayā kimanyasyā na pāṇirgṛhyate tvayā / krodhasya vaśamāgamya dharmo na rakṣitastvayā

72.4

राजोवाच न भक्षिता मे दयिता श्वापदैः सा हि जीवति । अविदूषितचारित्रा कथमेतत्करोम्यहम्

rājovāca na bhakṣitā me dayitā śvāpadaiḥ sā hi jīvati / avidūṣitacāritrā kathametatkaromyaham

72.5

ब्राह्मण उवाच यदि जीवति ते भार्या न चैव व्यभिचारिणी । तदपत्नीकताजन्म किं पापं क्रियते त्वया

brāhmaṇa uvāca yadi jīvati te bhāryā na caiva vyabhicāriṇī / tadapatnīkatājanma kiṃ pāpaṃ kriyate tvayā

72.6

राजोवाच आनीतापि हि सा विप्र ! प्रतिकूला सदैव मे । दुः खाय न सुखायालं तस्या मैत्री न वै मयि । तथा त्वं कुरु यत्नं मे यथा सा वशगामिनी

rājovāca ānītāpi hi sā vipra ! pratikūlā sadaiva me / duḥ khāya na sukhāyālaṃ tasyā maitrī na vai mayi / tathā tvaṃ kuru yatnaṃ me yathā sā vaśagāminī

72.7

ब्राह्मण उवाच तव संप्रीतये तस्या वरेष्टिरुपकारिणी । क्रियते मित्रकामैर्या मित्रविन्दां करोमि ताम्

brāhmaṇa uvāca tava saṃprītaye tasyā vareṣṭirupakāriṇī / kriyate mitrakāmairyā mitravindāṃ karomi tām

72.8

अप्रीतयोः प्रीतिकरो सा हि संजननी परम् । भार्यापत्योर्मनुष्येन्द्र ! तान्तवेष्टिं करोम्यहम्

aprītayoḥ prītikaro sā hi saṃjananī param / bhāryāpatyormanuṣyendra ! tāntaveṣṭiṃ karomyaham

72.9

यत्र तिष्ठति सा सुभ्रूस्तव भार्या महीपते । तस्मादानोयतां सा ते परां प्रीतिमुपैष्यति

yatra tiṣṭhati sā subhrūstava bhāryā mahīpate / tasmādānoyatāṃ sā te parāṃ prītimupaiṣyati

72.10

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तः स तु सम्भारानशेषानवनीपतिः । आनिनाय चकारेष्टिं स च तां द्विजसत्तमः

mārkaṇḍeya uvāca ityuktaḥ sa tu sambhārānaśeṣānavanīpatiḥ / ānināya cakāreṣṭiṃ sa ca tāṃ dvijasattamaḥ

72.11

सप्तकृत्वः स तु तदा चकारेष्टिं पुनः पुनः । तस्य राज्ञो द्विजश्रेष्ठो भार्यासम्पादनाय वै

saptakṛtvaḥ sa tu tadā cakāreṣṭiṃ punaḥ punaḥ / tasya rājño dvijaśreṣṭho bhāryāsampādanāya vai

72.12

यदारोपितमैत्रीन्ताममन्यत महामुनिः । स्वभर्तरि तदा विप्रस्तमुवाच नराधिपम्

yadāropitamaitrīntāmamanyata mahāmuniḥ / svabhartari tadā viprastamuvāca narādhipam

72.13

आनीयतां नरश्रेष्ठ ! या तवेष्टात्मनो ऽन्तिकम् । भुङ्क्ष्व भोगांस्तया सार्धं यज यज्ञांस्तथादृतः

ānīyatāṃ naraśreṣṭha ! yā taveṣṭātmano 'ntikam / bhuṅkṣva bhogāṃstayā sārdhaṃ yaja yajñāṃstathādṛtaḥ

72.14

मार्कण्डेय उवाच इत्युक्तस्तेन विप्रेण भूपालो विस्मितस्तदा । सस्मार तं महावीर्यं सत्यसन्धं निशाचरम्

mārkaṇḍeya uvāca ityuktastena vipreṇa bhūpālo vismitastadā / sasmāra taṃ mahāvīryaṃ satyasandhaṃ niśācaram

72.15

स्मृतस्तेन तदा सद्यः समुपेत्य नराधिपम् । किं करोमीति सो ऽप्याह प्रणिपत्य महामुने

smṛtastena tadā sadyaḥ samupetya narādhipam / kiṃ karomīti so 'pyāha praṇipatya mahāmune

72.16

ततस्तेन नरेन्द्रेण विस्तरेण निवेदिते । गत्वा पातालमादाय राजपत्नीमुपाययौ

tatastena narendreṇa vistareṇa nivedite / gatvā pātālamādāya rājapatnīmupāyayau

72.17

आनीता चातिहार्देन सा ददर्श तदा पतिम् । उवाच च प्रसीदेति भूयोभूयो मुदान्विता

ānītā cātihārdena sā dadarśa tadā patim / uvāca ca prasīdeti bhūyobhūyo mudānvitā

72.18

ततः स राजा रभसा परिष्वज्याह मानिनीम् । प्रिये ! प्रसन्न एवाहं भूयो ऽप्येवं ब्रवीषि किम्

tataḥ sa rājā rabhasā pariṣvajyāha māninīm / priye ! prasanna evāhaṃ bhūyo 'pyevaṃ bravīṣi kim

72.19

पत्न्युवाच यदि प्रिसादप्रवणं नरेन्द्र ! मयि ते मनः । तदेतदभियाचे त्वां तत् कुरुष्व ममार्हणम्

patnyuvāca yadi prisādapravaṇaṃ narendra ! mayi te manaḥ / tadetadabhiyāce tvāṃ tat kuruṣva mamārhaṇam

72.20

राजोवाच निः शङ्कं ब्रूहि मत्तो यद्भवात्या किञ्चिदीप्सितम् । तदलभ्यं न ते भीरु ! तवायत्तो ऽस्मि नान्यथा

rājovāca niḥ śaṅkaṃ brūhi matto yadbhavātyā kiñcidīpsitam / tadalabhyaṃ na te bhīru ! tavāyatto 'smi nānyathā

72.21

पत्न्युवाच मदर्थं तेन नागेन सुता शप्ता सखी मम । मूका भविष्यसीत्याह सा च मूकत्वमागता

patnyuvāca madarthaṃ tena nāgena sutā śaptā sakhī mama / mūkā bhaviṣyasītyāha sā ca mūkatvamāgatā

72.22

तस्याः प्रतिक्रियां प्रीत्या मम शक्नोति चेद्भवान् । वाग्विघातप्रशान्त्यर्थं ततः किं न कृतं मम

tasyāḥ pratikriyāṃ prītyā mama śaknoti cedbhavān / vāgvighātapraśāntyarthaṃ tataḥ kiṃ na kṛtaṃ mama

72.23

मार्कण्डेय उवाच ततः स राजा तं विप्रमाहास्मिन् कीदृशी क्रिया । तन्मूकतापनोदाय स च तं प्राह पार्थिवम्

mārkaṇḍeya uvāca tataḥ sa rājā taṃ vipramāhāsmin kīdṛśī kriyā / tanmūkatāpanodāya sa ca taṃ prāha pārthivam

72.24

ब्राह्मण उवाच भूप ! सारस्वतीमिष्टिं करोमि वचनात्तव । पत्नी तवेयमानृण्यं यातु तद्वाक्प्रवर्तनात्

brāhmaṇa uvāca bhūpa ! sārasvatīmiṣṭiṃ karomi vacanāttava / patnī taveyamānṛṇyaṃ yātu tadvākpravartanāt

72.25

मार्कण्डेय उवाच इष्टिं सारस्वतीं चक्रे तदर्थं स द्विजोत्तमः । सारस्वतानि सूक्तानि जजाप च समाहितः

mārkaṇḍeya uvāca iṣṭiṃ sārasvatīṃ cakre tadarthaṃ sa dvijottamaḥ / sārasvatāni sūktāni jajāpa ca samāhitaḥ

72.26

ततः प्रवृत्तवाक्यान्तां गर्गः प्राह रसातले । उपकारः सखीभर्त्रा कृतो ऽयमतिदुष्करः

tataḥ pravṛttavākyāntāṃ gargaḥ prāha rasātale / upakāraḥ sakhībhartrā kṛto 'yamatiduṣkaraḥ

72.27

इत्थं ज्ञानं समासाद्य नन्दा शीघ्रगतिः पुरम् । ततो राज्ञीं परिष्वज्य स्वसखीमुरगात्मजा

itthaṃ jñānaṃ samāsādya nandā śīghragatiḥ puram / tato rājñīṃ pariṣvajya svasakhīmuragātmajā

72.28

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः । उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा

tañca saṃstūya bhūpālaṃ kalyāṇoktyā punaḥ punaḥ / uvāca madhuraṃ nāgī kṛtāsanaparigrahā

72.29

उपकारः कृतो वीर ! भवता यो ममाधुना । तेनास्म्याकृष्टहृदया यद्ब्रवीमि शृणुष्व तत्

upakāraḥ kṛto vīra ! bhavatā yo mamādhunā / tenāsmyākṛṣṭahṛdayā yadbravīmi śṛṇuṣva tat

72.30

तव पुत्रो महावीर्यो भविष्यति नराधिप । तस्माप्रतिहतं चक्रमस्यां भुवि भविष्यति

tava putro mahāvīryo bhaviṣyati narādhipa / tasmāpratihataṃ cakramasyāṃ bhuvi bhaviṣyati

72.31

सर्वार्थशास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मानुष्ठानतत्परः । मन्वन्तरेश्वरो धीमान् ! भविष्यति स वै मनुः

sarvārthaśāstratattvajño dharmānuṣṭhānatatparaḥ / manvantareśvaro dhīmān ! bhaviṣyati sa vai manuḥ

72.32

मार्कण्डेय उवाच सखीं तां संपरिष्वज्य पातालमगमन्मुने

mārkaṇḍeya uvāca sakhīṃ tāṃ saṃpariṣvajya pātālamagamanmune

72.33

तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः । जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा

tatra tasya tayā sārdhaṃ ramataḥ pṛthivīpateḥ / jagāma kālaḥ sumahān prajāḥ pālayatastathā

72.34

ततः स तस्यान्तनयो जज्ञे राज्ञो महात्मनः । पौर्णमास्यां यथा कान्तश्चन्द्रः संपूर्णमण्डलः

tataḥ sa tasyāntanayo jajñe rājño mahātmanaḥ / paurṇamāsyāṃ yathā kāntaścandraḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

72.35

तस्मिन् जाते मुदं प्रापुः प्रजाः सर्वा महात्मनि । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च

tasmin jāte mudaṃ prāpuḥ prajāḥ sarvā mahātmani / devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca

72.36

तस्य दृष्ट्वा वपुः कान्तं भविष्यं शीलमेव च । औत्तमश्चेति मुनयो नाम चक्रुः समागताः

tasya dṛṣṭvā vapuḥ kāntaṃ bhaviṣyaṃ śīlameva ca / auttamaśceti munayo nāma cakruḥ samāgatāḥ

72.37

जातो ऽयमुत्तमे वंशे तत्र काले तथोत्तमे । उत्तमावयवस्तेन औत्तमो ऽयं भविष्यति

jāto 'yamuttame vaṃśe tatra kāle tathottame / uttamāvayavastena auttamo 'yaṃ bhaviṣyati

72.38

मार्कण्डेय उवाच उत्तमस्य सुतः सो ऽथ नाम्ना ख्यातस्तथौत्तमः । मनुरासीत्तत्प्रभावो भागुरे श्रूयतां मम

mārkaṇḍeya uvāca uttamasya sutaḥ so 'tha nāmnā khyātastathauttamaḥ / manurāsīttatprabhāvo bhāgure śrūyatāṃ mama

72.39

उत्तमाख्यानमखिलं जन्म चैवोत्तमस्य च । नित्यं शृणोति विद्वेषं स कदाचिन्न गच्छति

uttamākhyānamakhilaṃ janma caivottamasya ca / nityaṃ śṛṇoti vidveṣaṃ sa kadācinna gacchati

72.40

इष्टैर्दारैस्तथा पुत्रैर्बन्धुभिर्वा कदाचन । वियोगो नास्य भविता शृण्वतः पठतो ऽपि वा

iṣṭairdāraistathā putrairbandhubhirvā kadācana / viyogo nāsya bhavitā śṛṇvataḥ paṭhato 'pi vā

72.41

तस्य मन्वन्तरं ब्रह्मन् ! वदतो मे निशामय । श्रूयतां तत्र यश्चेन्द्रो ये च देवास्तथर्षयः

tasya manvantaraṃ brahman ! vadato me niśāmaya / śrūyatāṃ tatra yaścendro ye ca devāstatharṣayaḥ

72.42