Adhyaya 82
देवीमाहात्म्यम् — Devi Mahatmya chapter 2 of 13
ऋषिरुवाच देवासुरमभूद् युद्धं पूर्णमब्दशतं पुरा । महिषे ऽसुराणामधिपे देवानां च पुरन्दरे
ṛṣiruvāca devāsuramabhūd yuddhaṃ pūrṇamabdaśataṃ purā / mahiṣe 'surāṇāmadhipe devānāṃ ca purandare
82.1
तत्रासुरैर्महावीर्यैर्देवसैन्यं पराजितम् । जित्वा च सकलान् देवानिन्द्रो ऽबून्महिषासुरः
tatrāsurairmahāvīryairdevasainyaṃ parājitam / jitvā ca sakalān devānindro 'būnmahiṣāsuraḥ
82.2
ततः पराजिता देवाः पद्मयोनिं प्रजापतिम् । पुरस्कृत्य गतास्तत्र यत्रेश-गरुडध्वजौ
tataḥ parājitā devāḥ padmayoniṃ prajāpatim / puraskṛtya gatāstatra yatreśa-garuḍadhvajau
82.3
यथावृत्तं तयोस्तद्वन्महिषासुरचेष्टितम् । त्रिदशाः कथयामासुर्देवाभिभवविस्तरम्
yathāvṛttaṃ tayostadvanmahiṣāsuraceṣṭitam / tridaśāḥ kathayāmāsurdevābhibhavavistaram
82.4
सूर्येन्द्रग्न्यनिलेन्दूनां यमस्य वरुणस्य च । अन्येषां चाधिकारान् स स्वयमेवाधितिष्ठिति
sūryendragnyanilendūnāṃ yamasya varuṇasya ca / anyeṣāṃ cādhikārān sa svayamevādhitiṣṭhiti
82.5
स्वर्गान्निराकृताः सर्वे तेन देवगणा भुवि । विचरन्ति यथा मर्त्या महिषेण दुरात्मना
svargānnirākṛtāḥ sarve tena devagaṇā bhuvi / vicaranti yathā martyā mahiṣeṇa durātmanā
82.6
एतद्वः कथितं सर्वममरारिविचेष्टितम् । शरणं वः प्रपन्नाः स्मो वधस्तस्य विचिन्त्यताम्
etadvaḥ kathitaṃ sarvamamarāriviceṣṭitam / śaraṇaṃ vaḥ prapannāḥ smo vadhastasya vicintyatām
82.7
ऋषिरुवाच इत्थं निशम्य देवानां वचांसि मधुसूदनः । चकार कोपं शम्भुश्च भ्रुकुटीकुटिलाननौ
ṛṣiruvāca itthaṃ niśamya devānāṃ vacāṃsi madhusūdanaḥ / cakāra kopaṃ śambhuśca bhrukuṭīkuṭilānanau
82.8
ततो ऽतिकोपपूर्णस्य चक्रिणो वदनात्ततः । निश्चक्राम महत्तेजो ब्रह्मणः शङ्करस्य च
tato 'tikopapūrṇasya cakriṇo vadanāttataḥ / niścakrāma mahattejo brahmaṇaḥ śaṅkarasya ca
82.9
अन्येषाञ्चैव देवानां शक्रादीनां शरीरतः । निर्गतं सुमहत्तेजस्तच्चैक्यं समगच्छत
anyeṣāñcaiva devānāṃ śakrādīnāṃ śarīrataḥ / nirgataṃ sumahattejastaccaikyaṃ samagacchata
82.10
अतीव तेजसः कूटं ज्वलन्तमिव पर्वतम् । ददृशुस्ते सुरास्तत्र ज्वालाव्याप्तदिगन्तरम्
atīva tejasaḥ kūṭaṃ jvalantamiva parvatam / dadṛśuste surāstatra jvālāvyāptadigantaram
82.11
अतुलं तत्र तत्तेजः सर्वदेवशरीरजम् । एकस्थं तदभून्नारी व्याप्तलोकत्रयं त्विषा
atulaṃ tatra tattejaḥ sarvadevaśarīrajam / ekasthaṃ tadabhūnnārī vyāptalokatrayaṃ tviṣā
82.12
यदभूच्छाम्भवं तेजस्तेनाजायत तन्मुखम् । याम्येन चाभवन् केशा बहवो विष्णुतेजसा
yadabhūcchāmbhavaṃ tejastenājāyata tanmukham / yāmyena cābhavan keśā bahavo viṣṇutejasā
82.13
सौम्येन स्तनयोर्युग्मं मध्यं चैन्द्रेण चाभवत् । वारुणेन च जङ्घोरू नितम्बस्तेजसा भुवः
saumyena stanayoryugmaṃ madhyaṃ caindreṇa cābhavat / vāruṇena ca jaṅghorū nitambastejasā bhuvaḥ
82.14
ब्रह्मणस्तेजसा पादौ तदङ्गुल्योर्ऽकतेजसा । वसूनाञ्च कराङ्गुल्यः कौबेरेण च नासिका
brahmaṇastejasā pādau tadaṅgulyor'katejasā / vasūnāñca karāṅgulyaḥ kaubereṇa ca nāsikā
82.15
तस्यास्तु दन्ताः सम्भूताः प्राजापत्येन तेजसा । नयनत्रितयं जज्ञे तथा पावकतेजसा
tasyāstu dantāḥ sambhūtāḥ prājāpatyena tejasā / nayanatritayaṃ jajñe tathā pāvakatejasā
82.16
भ्रुवौ च सन्ध्ययोस्तेजः श्रवणावनिलस्य च । अन्येषां चैव देवानां सम्भवस्तेजसां शिवा
bhruvau ca sandhyayostejaḥ śravaṇāvanilasya ca / anyeṣāṃ caiva devānāṃ sambhavastejasāṃ śivā
82.17
ततः समस्तदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् । तां विलोक्य मुदं प्रापुरमरा महिषार्दिताः
tataḥ samastadevānāṃ tejorāśisamudbhavām / tāṃ vilokya mudaṃ prāpuramarā mahiṣārditāḥ
82.18
ततो देवा ददुस्तस्यै स्वानि स्वान्यायुधानि च । ऊचुर्जयजयेत्युच्चैर्जयन्तीं ते जयैषिणः
tato devā dadustasyai svāni svānyāyudhāni ca / ūcurjayajayetyuccairjayantīṃ te jayaiṣiṇaḥ
82.19
शूलं शूलाद्विनिष्कृष्य ददौ तस्यै पिनाकधृक् । चक्रं च दत्तवान् कृष्णः समुत्पाद्य स्वचक्रतः
śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣya dadau tasyai pinākadhṛk / cakraṃ ca dattavān kṛṣṇaḥ samutpādya svacakrataḥ
82.20
शङ्खञ्च वरुणः शक्तिं ददौ तस्यै हुताशनः । मारुतो दत्तवांश्चापं बाणपूर्णे तथेषुधी
śaṅkhañca varuṇaḥ śaktiṃ dadau tasyai hutāśanaḥ / māruto dattavāṃścāpaṃ bāṇapūrṇe tatheṣudhī
82.21
वज्रमिन्द्रः समुत्पाद्य कुलिशादमराधिपः । ददौ तस्यै सहस्राक्षो घण्टामैरावताद् गजात्
vajramindraḥ samutpādya kuliśādamarādhipaḥ / dadau tasyai sahasrākṣo ghaṇṭāmairāvatād gajāt
82.22
कालदण्डाद्यमो दण्डं माशं चाम्बुपतिर्ददौ । प्रजापतिश्चाक्षमालां ददौ ब्रह्मा कमण्डलुम्
kāladaṇḍādyamo daṇḍaṃ māśaṃ cāmbupatirdadau / prajāpatiścākṣamālāṃ dadau brahmā kamaṇḍalum
82.23
समस्तरोमकूपेषु निजरश्मीन् दिवाकरः । कालख्च दत्तवान् खड्गं तस्याश्चर्म च निर्मलम्
samastaromakūpeṣu nijaraśmīn divākaraḥ / kālakhca dattavān khaḍgaṃ tasyāścarma ca nirmalam
82.24
क्षीरोदश्चामलं हारमजरे च तथाम्बरे । चूडामणिं तथा दिव्यं कुण्डले कटकानि च
kṣīrodaścāmalaṃ hāramajare ca tathāmbare / cūḍāmaṇiṃ tathā divyaṃ kuṇḍale kaṭakāni ca
82.25
अर्धचन्द्रं तथा शुभ्रं केयूरान् सर्वबाहुषु । नूपुरौ विमलौ तद्वद् ग्रैवेयकमनुत्तमम् । अङ्गुलीयकरत्नानि समस्तास्वङ्गुलीषु च
ardhacandraṃ tathā śubhraṃ keyūrān sarvabāhuṣu / nūpurau vimalau tadvad graiveyakamanuttamam / aṅgulīyakaratnāni samastāsvaṅgulīṣu ca
82.26
विश्वकर्मा ददौ तस्यै परशुञ्चातिनिर्मलम् । अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यं च दंशनम्
viśvakarmā dadau tasyai paraśuñcātinirmalam / astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyaṃ ca daṃśanam
82.27
अम्लानपङ्कजां मालां शिरस्युरसि चापराम् । अददज्जलधिस्तस्यै पङ्कजं चातिशोभनम्
amlānapaṅkajāṃ mālāṃ śirasyurasi cāparām / adadajjaladhistasyai paṅkajaṃ cātiśobhanam
82.28
हिमवान् वाहनं सिंहं रत्नानि विविधानि च । ददावशून्यं सुरया पानपात्रं धनाधिपः
himavān vāhanaṃ siṃhaṃ ratnāni vividhāni ca / dadāvaśūnyaṃ surayā pānapātraṃ dhanādhipaḥ
82.29
शेषश्च सर्वनागेशो महामणिविभूषितम् । नागहारं ददौ तस्यै धत्ते यः पृथिवीमिमाम्
śeṣaśca sarvanāgeśo mahāmaṇivibhūṣitam / nāgahāraṃ dadau tasyai dhatte yaḥ pṛthivīmimām
82.30
अन्यैरपि सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा । संमानिता ननादोच्चैः साट्टहासं मुहुर्मुहुः
anyairapi surairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā / saṃmānitā nanādoccaiḥ sāṭṭahāsaṃ muhurmuhuḥ
82.31
तस्या नादेन घोरेण कृत्स्त्रमापूरितं नभः । अमायतातिमहता प्रतिशब्दो महानभूत्
tasyā nādena ghoreṇa kṛtstramāpūritaṃ nabhaḥ / amāyatātimahatā pratiśabdo mahānabhūt
82.32
चुक्षुभुः सकला लोकाः समुद्राश्च चकम्पिरे । चचाल वसुधा चेलुः सकलाश्च महीधराः
cukṣubhuḥ sakalā lokāḥ samudrāśca cakampire / cacāla vasudhā celuḥ sakalāśca mahīdharāḥ
82.33
जयेति देवाश्च मुदा तामूचुः सिंहवाहिनीम् । तुष्टुवुर्मुनयश्चैनां भक्तिनम्रात्ममूर्तयः
jayeti devāśca mudā tāmūcuḥ siṃhavāhinīm / tuṣṭuvurmunayaścaināṃ bhaktinamrātmamūrtayaḥ
82.34
दृष्ट्वा समस्तं संक्षुब्धं त्रैलोक्यममरारयः । सन्नद्धाखिलसैन्यास्ते समुत्तस्थुरुदायुधाः
dṛṣṭvā samastaṃ saṃkṣubdhaṃ trailokyamamarārayaḥ / sannaddhākhilasainyāste samuttasthurudāyudhāḥ
82.35
आः किमेतदिति क्रोधादाभाष्य महिषासुरः । अभ्यधावत तं शब्दमशेषैरसुरैर्वृतः
āḥ kimetaditi krodhādābhāṣya mahiṣāsuraḥ / abhyadhāvata taṃ śabdamaśeṣairasurairvṛtaḥ
82.36
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां त्विषा । पादाक्रान्त्या नतभुवं किरीटोल्लिखिताम्बराम्
sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ tviṣā / pādākrāntyā natabhuvaṃ kirīṭollikhitāmbarām
82.37
क्षोभिताशेषपातालां धनुर्ज्यानिः स्वनेन ताम् । दिशो भुजसहस्रेण समन्ताद् व्याप्य संस्थिताम्
kṣobhitāśeṣapātālāṃ dhanurjyāniḥ svanena tām / diśo bhujasahasreṇa samantād vyāpya saṃsthitām
82.38
ततः प्रववृते युद्धं तया देव्या सुरद्विषाम् । शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम्
tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayā devyā suradviṣām / śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram
82.39
महिषासुरसेनानीश्चिक्षुराख्यो महासुरः । युयुधे चामरश्चान्यैश्चतुरङ्गबलान्वितः
mahiṣāsurasenānīścikṣurākhyo mahāsuraḥ / yuyudhe cāmaraścānyaiścaturaṅgabalānvitaḥ
82.40
रथानामयुतैः षड्भिरुदग्राख्यो महासुरः । अयुध्यतायुतानाञ्च सहस्रेण महाहनुः
rathānāmayutaiḥ ṣaḍbhirudagrākhyo mahāsuraḥ / ayudhyatāyutānāñca sahasreṇa mahāhanuḥ
82.41
पञ्चाशद्भिश्च नियुतैरसिलोमा महासुरः । अयुतानां शतैः षड्भिर्वाष्कलो युयुधे रणे
pañcāśadbhiśca niyutairasilomā mahāsuraḥ / ayutānāṃ śataiḥ ṣaḍbhirvāṣkalo yuyudhe raṇe
82.42
गजवाजिसहस्रौघैरनेकैरुग्रदर्शनः । वृतो रथानां कोट्या च युद्धे तस्मिन्नयुध्यत
gajavājisahasraughairanekairugradarśanaḥ / vṛto rathānāṃ koṭyā ca yuddhe tasminnayudhyata
82.43
बिडालाक्षो ऽयुतानाञ्च पञ्चाशद्भिरथायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र रथानां परिवारितः
biḍālākṣo 'yutānāñca pañcāśadbhirathāyutaiḥ / yuyudhe saṃyuge tatra rathānāṃ parivāritaḥ
82.44
वृतः कालो रथानाञ्च रणे पञ्चाशतायुतैः । युयुधे संयुगे तत्र तावद्भिः परिवारितः
vṛtaḥ kālo rathānāñca raṇe pañcāśatāyutaiḥ / yuyudhe saṃyuge tatra tāvadbhiḥ parivāritaḥ
82.45
अन्ये च तत्रायुतशो रथनागहयैर्वृताः । युयुधुः संयुगे देव्या सह तत्र महासुराः
anye ca tatrāyutaśo rathanāgahayairvṛtāḥ / yuyudhuḥ saṃyuge devyā saha tatra mahāsurāḥ
82.46
कोटिकोटिसहस्रैस्तु रथानां दन्तिनां तथा । हयानाञ्च वृतो युद्धे तत्राभून्महिषासुरः
koṭikoṭisahasraistu rathānāṃ dantināṃ tathā / hayānāñca vṛto yuddhe tatrābhūnmahiṣāsuraḥ
82.47
तोमरैर्भिन्दिपालैश्च शक्तिभिर्मुसलैस्तथा । युयुधुः संयुगे देव्या खड्गैः परशुपट्टिशैः
tomarairbhindipālaiśca śaktibhirmusalaistathā / yuyudhuḥ saṃyuge devyā khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ
82.48
केचिच्च चिक्षिपुः शक्तीः केचित् पाशांस्तथापरे । देवीं खड्गप्रहारैस्तु ते तां हन्तुं प्रचक्रमुः
kecicca cikṣipuḥ śaktīḥ kecit pāśāṃstathāpare / devīṃ khaḍgaprahāraistu te tāṃ hantuṃ pracakramuḥ
82.49
सापि देवी ततस्तानि शस्त्राण्यस्त्राणि चण्डिका । लीलयैव प्रचिच्छेद निजशस्त्रास्त्रवर्षिणी
sāpi devī tatastāni śastrāṇyastrāṇi caṇḍikā / līlayaiva praciccheda nijaśastrāstravarṣiṇī
82.50
अनायस्तानना देवी स्तूयमाना सुरर्षिभिः । मुमोचासुरदेहेषु शस्त्राण्यस्त्राणि चेश्वरी
anāyastānanā devī stūyamānā surarṣibhiḥ / mumocāsuradeheṣu śastrāṇyastrāṇi ceśvarī
82.51
सो ऽपि क्रुद्धो धुतसटो देव्या वाहनकेशरी । चचारासुरसैन्येषु वनेष्विव हुताशनः
so 'pi kruddho dhutasaṭo devyā vāhanakeśarī / cacārāsurasainyeṣu vaneṣviva hutāśanaḥ
82.52
निश्वसान्मुमुचे यांश्च युध्यमाना रणे ऽम्बिका । त एव सद्यः सम्भूता गणाः शतसहस्रशः
niśvasānmumuce yāṃśca yudhyamānā raṇe 'mbikā / ta eva sadyaḥ sambhūtā gaṇāḥ śatasahasraśaḥ
82.53
युयुधुस्ते परशुभिर्भिन्दिपालासिपट्टिशैः । नाशयन्तो ऽसुरगणान् देवीशक्त्युपबृंहिताः
yuyudhuste paraśubhirbhindipālāsipaṭṭiśaiḥ / nāśayanto 'suragaṇān devīśaktyupabṛṃhitāḥ
82.54
अवादयन्त पटहान् गणाः शङ्खांस्तथापरे । मृदङ्गांश्च तथैवान्ये तस्मिन् युद्धमहोत्सवे
avādayanta paṭahān gaṇāḥ śaṅkhāṃstathāpare / mṛdaṅgāṃśca tathaivānye tasmin yuddhamahotsave
82.55
ततो देवी त्रिशूलेन गदया शक्तिवृष्टिभिः । शड्गादिभिश्च शतशो निजघान महासुरान्
tato devī triśūlena gadayā śaktivṛṣṭibhiḥ / śaḍgādibhiśca śataśo nijaghāna mahāsurān
82.56
पातयामास चैवान्यान् घण्टास्वनविमोहितान् । असुरान् भुवि पाशेन बद्ध्वा चान्यानकर्षयत्
pātayāmāsa caivānyān ghaṇṭāsvanavimohitān / asurān bhuvi pāśena baddhvā cānyānakarṣayat
82.57
केचिद् द्विधा कृतास्तीक्ष्णैः खड्गपातैस्तथापरे । विपोथिता निपातेन गदया भुवि शेरते
kecid dvidhā kṛtāstīkṣṇaiḥ khaḍgapātaistathāpare / vipothitā nipātena gadayā bhuvi śerate
82.58
वेमुश्च केचिद्रुधिरं मुसले भृशं हताः । केचिन्नपातिता भूमौ भिन्नाः शूलेन वक्षसि
vemuśca kecidrudhiraṃ musale bhṛśaṃ hatāḥ / kecinnapātitā bhūmau bhinnāḥ śūlena vakṣasi
82.59
निरन्तराः शरौघेण कृताः केचिद्रणाजिरे । शैलानुकारिणः प्राणान् मुमुचुस्त्रिदशार्दनाः
nirantarāḥ śaraugheṇa kṛtāḥ kecidraṇājire / śailānukāriṇaḥ prāṇān mumucustridaśārdanāḥ
82.60
केषाञ्चिद्वाहवश्छिन्नाश्छिन्नग्रीवास्तथापरे । शिरांसि पेतुरन्येषामन्ये मध्ये विदारिताः
keṣāñcidvāhavaśchinnāśchinnagrīvāstathāpare / śirāṃsi peturanyeṣāmanye madhye vidāritāḥ
82.61
विच्छिन्नजङ्घास्त्वपरे पेतुरुर्व्यां महासुराः । एकबाह्वक्षिचरणाः केचिद्देव्या द्विधा कृताः
vicchinnajaṅghāstvapare petururvyāṃ mahāsurāḥ / ekabāhvakṣicaraṇāḥ keciddevyā dvidhā kṛtāḥ
82.62
छिन्ने ऽपि चान्ये शिरसि पतिताः पुनरुत्थिताः । कबन्धा युयुधुर्देव्या गृहीतपरमायुधाः
chinne 'pi cānye śirasi patitāḥ punarutthitāḥ / kabandhā yuyudhurdevyā gṛhītaparamāyudhāḥ
82.63
ननृतुश्चापरे तत्र युद्धे तूर्यलयाश्रिताः । कबन्धाश्छिन्नखिरसः खड्ग-शक्त्यृष्टिपाणयः
nanṛtuścāpare tatra yuddhe tūryalayāśritāḥ / kabandhāśchinnakhirasaḥ khaḍga-śaktyṛṣṭipāṇayaḥ
82.64
तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो देवीमन्ये महासुराः। रुधिरौघविलुप्ताङ्गाः संग्रामे लोमहर्षणे
tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto devīmanye mahāsurāḥ/ rudhiraughaviluptāṅgāḥ saṃgrāme lomaharṣaṇe
82.65
पातितै रथनागाश्वैरसुरैश्च वसुन्धरा । अगम्या साभवत् तत्र यत्राभूत् स महारणः
pātitai rathanāgāśvairasuraiśca vasundharā / agamyā sābhavat tatra yatrābhūt sa mahāraṇaḥ
82.66
शोणितौघा महानद्यः सद्यस्तत्र विसुस्त्रुवुः । मध्ये चासुरसैन्यस्य वारणासुरवाजिनाम्
śoṇitaughā mahānadyaḥ sadyastatra visustruvuḥ / madhye cāsurasainyasya vāraṇāsuravājinām
82.67
क्षणेन तन्महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका । निन्ये क्षयं यथा वह्निस्तृणदारुमहाचयम्
kṣaṇena tanmahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā / ninye kṣayaṃ yathā vahnistṛṇadārumahācayam
82.68
स च सिंहो महानादमुत्सृजन् धुतकेसरः । शरीरेभ्यो ऽमरारीणामसूनिव विचिन्वति
sa ca siṃho mahānādamutsṛjan dhutakesaraḥ / śarīrebhyo 'marārīṇāmasūniva vicinvati
82.69
देव्या गणैश्च तैस्तत्र कृतं युद्धं तथासुरैः । यथैषां तुतुषुर्देवाः पुष्पवृष्टिमुचो दिवि
devyā gaṇaiśca taistatra kṛtaṃ yuddhaṃ tathāsuraiḥ / yathaiṣāṃ tutuṣurdevāḥ puṣpavṛṣṭimuco divi
82.70