Adhyaya 83

ऋषिरुवाच निहन्यमानं तत्सैन्यमवलाक्य महासुरः । सेनानीश्चिक्षुरः कोपाद्ययौ योद्धुमथाम्बिकाम्

ṛṣiruvāca nihanyamānaṃ tatsainyamavalākya mahāsuraḥ / senānīścikṣuraḥ kopādyayau yoddhumathāmbikām

83.1

स देवीं शरवर्षेण ववर्ष समरे ऽसुरः । यथा मेरुगिरेः शृङ्गं तोयवर्षेण तोयदः

sa devīṃ śaravarṣeṇa vavarṣa samare 'suraḥ / yathā merugireḥ śṛṅgaṃ toyavarṣeṇa toyadaḥ

83.2

तस्य च्छित्त्वा ततो देवी लीलयैव शरोत्करान् । जघान तुरगान् बाणैर्यन्तारं चैव वाजिनाम्

tasya cchittvā tato devī līlayaiva śarotkarān / jaghāna turagān bāṇairyantāraṃ caiva vājinām

83.3

चिच्छेद च धनुः सद्यो ध्वजं चातिसमुच्छ्रितम् । विव्याध चैव गात्रेषु च्छिन्नधन्वानमाशुगैः

ciccheda ca dhanuḥ sadyo dhvajaṃ cātisamucchritam / vivyādha caiva gātreṣu cchinnadhanvānamāśugaiḥ

83.4

स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । अभ्यधावत तां देवीं खड्ग-चर्मधरो ऽसुरः

sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ / abhyadhāvata tāṃ devīṃ khaḍga-carmadharo 'suraḥ

83.5

सिंहमाहत्य खड्गेन तीक्ष्णधारेण मूर्धनि । आजघान भुजे सव्ये देवीमप्यतिवेगवान्

siṃhamāhatya khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa mūrdhani / ājaghāna bhuje savye devīmapyativegavān

83.6

तस्याः खड्गो भुजं प्राप्य पफाल नृपनन्दन । ततो जग्राह शूलं स कोपादरुणलोचनः

tasyāḥ khaḍgo bhujaṃ prāpya paphāla nṛpanandana / tato jagrāha śūlaṃ sa kopādaruṇalocanaḥ

83.7

चिक्षेप च ततस्तत्तु भद्रकाल्यां महासुरः । जाज्वल्यमानं तेजोभी रविबिम्बमिवाम्बरात्

cikṣepa ca tatastattu bhadrakālyāṃ mahāsuraḥ / jājvalyamānaṃ tejobhī ravibimbamivāmbarāt

83.8

दृष्ट्वा तदापतच्छूलं देवी शूलममुञ्चत । तच्छूलं शतधा तेन नीतं स च महासुरः

dṛṣṭvā tadāpatacchūlaṃ devī śūlamamuñcata / tacchūlaṃ śatadhā tena nītaṃ sa ca mahāsuraḥ

83.9

हते तस्मिन् महावीर्ये महिषस्य चमूपतौ । आजगाम गजारूढश्चामरस्त्रिदशार्दनः

hate tasmin mahāvīrye mahiṣasya camūpatau / ājagāma gajārūḍhaścāmarastridaśārdanaḥ

83.10

सो ऽपि शक्तिं मुमोचाथ देव्यास्तामम्बिका द्रुतम् । हुङ्काराभिहतां भूमौ पातयामास निष्प्रभाम्

so 'pi śaktiṃ mumocātha devyāstāmambikā drutam / huṅkārābhihatāṃ bhūmau pātayāmāsa niṣprabhām

83.11

भग्नां शक्तिं निपतितां दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । चिक्षेप चामरः शूलं बाणैस्तदपि साच्छिनत्

bhagnāṃ śaktiṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ / cikṣepa cāmaraḥ śūlaṃ bāṇaistadapi sācchinat

83.12

ततः सिंहः समुत्पत्य गजकुम्भान्तरे स्थितः । बाहुयुद्धेन युयुधे तेनोच्चैस्त्रिदशारिणा

tataḥ siṃhaḥ samutpatya gajakumbhāntare sthitaḥ / bāhuyuddhena yuyudhe tenoccaistridaśāriṇā

83.13

युधायमानो ततस्तौ तु तस्मान्नागान्महीं गतौ । युयुधाते ऽतिसंरब्धौ प्रहारैरतिदारुणैः

yudhāyamāno tatastau tu tasmānnāgānmahīṃ gatau / yuyudhāte 'tisaṃrabdhau prahārairatidāruṇaiḥ

83.14

ततो वेगात्खमुत्पत्य निपत्य च मृगारिणा । करप्रहारेण शिरश्चामरस्य पृथक्कृतम्

tato vegātkhamutpatya nipatya ca mṛgāriṇā / karaprahāreṇa śiraścāmarasya pṛthakkṛtam

83.15

उदग्रश्च रणे देव्या शिलावृक्षादिभिर्हतः । दन्तमुष्टितलैश्चैव करालश्च निपातितः

udagraśca raṇe devyā śilāvṛkṣādibhirhataḥ / dantamuṣṭitalaiścaiva karālaśca nipātitaḥ

83.16

देवी क्रुद्धा गदापातैश्चूर्णयामास चोद्धतम् । वाष्कलं भिन्दिपालेन बाणैस्ताम्रं तथान्धकम्

devī kruddhā gadāpātaiścūrṇayāmāsa coddhatam / vāṣkalaṃ bhindipālena bāṇaistāmraṃ tathāndhakam

83.17

उग्रास्यमुग्रवीर्यञ्च तथैव च महाहनुम् । त्रिनेत्रा च त्रिशूलेन जघान परमेश्वरी

ugrāsyamugravīryañca tathaiva ca mahāhanum / trinetrā ca triśūlena jaghāna parameśvarī

83.18

बिडालस्यासिना कायात् पातयामास वै शिरः । दुर्धरं दुर्मुखं चोभौ शरैर्निन्ये यमक्षयम् । कालं च कालदण्डेन कालरात्रिरपातयत्

biḍālasyāsinā kāyāt pātayāmāsa vai śiraḥ / durdharaṃ durmukhaṃ cobhau śarairninye yamakṣayam / kālaṃ ca kāladaṇḍena kālarātrirapātayat

83.19

अग्रदर्शनमत्युग्रैः खड्गपातैरताडयत् । असिनैवासिलोमानमच्छिदत् सा रणोत्सवे । गणैः सिंहेन देव्या च जयक्ष्वेडाकृतोत्सवैः

agradarśanamatyugraiḥ khaḍgapātairatāḍayat / asinaivāsilomānamacchidat sā raṇotsave / gaṇaiḥ siṃhena devyā ca jayakṣveḍākṛtotsavaiḥ

83.20

एवं संक्षीयमाणे तु स्वसैन्ये महिषासुरः । माहिषेण स्वरूपेण त्रासयामास तान् गणान्

evaṃ saṃkṣīyamāṇe tu svasainye mahiṣāsuraḥ / māhiṣeṇa svarūpeṇa trāsayāmāsa tān gaṇān

83.21

कांश्चित्तुण्डप्रिहारेण खुरक्षेपैस्तथापरान् । लाङ्गूलताडितांश्चान्यान् शृङ्गाभ्याञ्च विदारितान्

kāṃścittuṇḍaprihāreṇa khurakṣepaistathāparān / lāṅgūlatāḍitāṃścānyān śṛṅgābhyāñca vidāritān

83.22

वेगेन कांश्चिदपरान् नादेन भ्रमणेन च । निश्वासपवनेनान्यान् पातयामास भूतले

vegena kāṃścidaparān nādena bhramaṇena ca / niśvāsapavanenānyān pātayāmāsa bhūtale

83.23

निपात्य प्रमथानीकमभ्यधावत सो ऽसुरः । सिंहं हन्तुं महादेव्याः कोपं चक्रे ततो ऽम्बिका

nipātya pramathānīkamabhyadhāvata so 'suraḥ / siṃhaṃ hantuṃ mahādevyāḥ kopaṃ cakre tato 'mbikā

83.24

सो ऽपि कोपान्महावीर्यः खुरक्षुण्णमहीतलः । शृङ्गाभ्यां पर्वतानुच्चैश्चिक्षेप च ननाद च

so 'pi kopānmahāvīryaḥ khurakṣuṇṇamahītalaḥ / śṛṅgābhyāṃ parvatānuccaiścikṣepa ca nanāda ca

83.25

वेगभ्रमणविक्षुण्णा मही तस्य व्यशीर्यत । लाङ्गूलेनाहतश्चाब्धिः प्लावयामास सर्वतः

vegabhramaṇavikṣuṇṇā mahī tasya vyaśīryata / lāṅgūlenāhataścābdhiḥ plāvayāmāsa sarvataḥ

83.26

धुतशृङ्गविभिन्नाश्च खण्डं खण्डं ययुर्घना । श्वासानिलास्ताः शतशो निपेतुर्नभसो ऽचलाः

dhutaśṛṅgavibhinnāśca khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ yayurghanā / śvāsānilāstāḥ śataśo nipeturnabhaso 'calāḥ

83.27

दृष्ट्वा सा चण्डिका कोपं तद्वधाय तदाकरोत्

dṛṣṭvā sā caṇḍikā kopaṃ tadvadhāya tadākarot

83.28

सा क्षिप्त्वा तस्य वै पाशं तं बबन्ध महासुरम् । तत्याज माहिषं रूपं सो ऽपि बद्धो महामृधे

sā kṣiptvā tasya vai pāśaṃ taṃ babandha mahāsuram / tatyāja māhiṣaṃ rūpaṃ so 'pi baddho mahāmṛdhe

83.29

ततः सिंहो ऽभवत् सद्यो यावत्तस्याम्बिका शिरः । छिनत्ति तावत्पुरुषः खड्गपाणिरदृश्यत

tataḥ siṃho 'bhavat sadyo yāvattasyāmbikā śiraḥ / chinatti tāvatpuruṣaḥ khaḍgapāṇiradṛśyata

83.30

तत एवाशु पुरुषं देवी चिच्छेद सायकैः । तं खड्गचर्मणा सार्धं ततः सो ऽभून्महागजः

tata evāśu puruṣaṃ devī ciccheda sāyakaiḥ / taṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tataḥ so 'bhūnmahāgajaḥ

83.31

करेण च महासिंहं तं चकर्ष जगर्ज च । कर्षतस्तु करं देवी खड्गेन निरकृन्तत

kareṇa ca mahāsiṃhaṃ taṃ cakarṣa jagarja ca / karṣatastu karaṃ devī khaḍgena nirakṛntata

83.32

ततो महासुरो भूयो माहिषं वपुरास्थितः । तथैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम्

tato mahāsuro bhūyo māhiṣaṃ vapurāsthitaḥ / tathaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram

83.33

ततः क्रुद्धा जगन्माता चण्डिका पानमुत्तमम् । पपौ पुनः पुनश्चैव जहासारुणलोचना

tataḥ kruddhā jaganmātā caṇḍikā pānamuttamam / papau punaḥ punaścaiva jahāsāruṇalocanā

83.34

ननर्द चासुरः सो ऽपि बलवीर्यमदोद्धतः । विषाणाब्याञ्च चिक्षेप चण्डिकां प्रति भूधरान्

nanarda cāsuraḥ so 'pi balavīryamadoddhataḥ / viṣāṇābyāñca cikṣepa caṇḍikāṃ prati bhūdharān

83.35

सा च तान् प्रहितांस्तेन चूर्णयन्ती शरोत्करैः । उवाच तं मदोद्धूतमुखरागाकुलाक्षरम्

sā ca tān prahitāṃstena cūrṇayantī śarotkaraiḥ / uvāca taṃ madoddhūtamukharāgākulākṣaram

83.36

देव्युवाच गर्ज गर्ज क्षणं मूढ मधु यावत्पिबाम्यहम् । मया त्वयि हते ऽत्रैव गर्जिष्यन्त्याशु देवताः

devyuvāca garja garja kṣaṇaṃ mūḍha madhu yāvatpibāmyaham / mayā tvayi hate 'traiva garjiṣyantyāśu devatāḥ

83.37

ऋषिरुवाच एवमुक्त्वा समुत्पत्य सारूढा तं महासुरम् । पादेनाक्रम्य कण्ठे च शूलेनैनमताडयत्

ṛṣiruvāca evamuktvā samutpatya sārūḍhā taṃ mahāsuram / pādenākramya kaṇṭhe ca śūlenainamatāḍayat

83.38

ततः सो ऽपि पदाक्रान्तस्तया निजमुखात्ततः । अर्धनिष्क्रान्त एवासीद् देव्या वीर्येण संवृतः

tataḥ so 'pi padākrāntastayā nijamukhāttataḥ / ardhaniṣkrānta evāsīd devyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ

83.39

अर्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महासुरः । तया महासिना देव्या शिरश्छित्त्वा निपातितः

ardhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahāsuraḥ / tayā mahāsinā devyā śiraśchittvā nipātitaḥ

83.40

एवं स महिषो नाम ससैन्यः ससुहृद्गणः । त्रैलोक्यं मोहयित्वा तु तया देव्या विनाशितः

evaṃ sa mahiṣo nāma sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ / trailokyaṃ mohayitvā tu tayā devyā vināśitaḥ

83.41

त्रैलोक्यस्थैस्तदा भूतैर्महिषे विनिपातिते । जयेत्युक्तं ततः सर्वैः सदेवासुरमानवैः

trailokyasthaistadā bhūtairmahiṣe vinipātite / jayetyuktaṃ tataḥ sarvaiḥ sadevāsuramānavaiḥ

83.42

ततो हाहाकृतं सर्वं दैत्यसैन्यं ननाश तत् । प्रहर्षञ्च परं जग्मुः सकला देवतागणाः

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ daityasainyaṃ nanāśa tat / praharṣañca paraṃ jagmuḥ sakalā devatāgaṇāḥ

83.43

तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं सह दिव्यैर्महर्षिभिः । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ saha divyairmaharṣibhiḥ / jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

83.44