Adhyaya 84

ऋषिरुवाच ततः सुरगणाः सर्वे देव्या हन्द्रपुरोगमाः । स्तुतिमारेभिरे कर्तुं निहते महिषासुरे

ṛṣiruvāca tataḥ suragaṇāḥ sarve devyā handrapurogamāḥ / stutimārebhire kartuṃ nihate mahiṣāsure

84.1

शक्रादयः सुरगणा निहते ऽतिवीर्ये तस्मिन् दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या । तां तुष्टुबुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः

śakrādayaḥ suragaṇā nihate 'tivīrye tasmin durātmani surāribale ca devyā / tāṃ tuṣṭubuḥ praṇatinamraśirodharāṃsā vāgbhiḥ praharṣapulakodgamacārudehāḥ

84.2

देवा ऊचुः देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निः शेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या । तामम्बिकामखिलदेवमर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः

devā ūcuḥ devyā yayā tatamidaṃ jagadātmaśaktyā niḥ śeṣadevagaṇaśaktisamūhamūrtyā / tāmambikāmakhiladevamarṣipūjyāṃ bhaktyā natāḥ sma vidadhātu śubhāni sā naḥ

84.3

यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च नहि वक्तुमलं बलं च । सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभयस्य मतिं करोतु

yasyāḥ prabhāvamatulaṃ bhagavānananto brahmā haraśca nahi vaktumalaṃ balaṃ ca / sā caṇḍikākhilajagatparipālanāya nāśāya cāśubhayasya matiṃ karotu

84.4

या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः । श्रद्धां सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम्

yā śrīḥ svayaṃ sukṛtināṃ bhavaneṣvalakṣmīḥ pāpātmanāṃ kṛtadhiyāṃ hṛdayeṣu buddhiḥ / śraddhāṃ satāṃ kulajanaprabhavasya lajjā tāṃ tvāṃ natāḥ sma paripālaya devi viśvam

84.5

किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत् किं चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि । किं चाहवेषु चरितानि तवाद्भुतानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु

kiṃ varṇayāma tava rūpamacintyametat kiṃ cātivīryamasurakṣayakāri bhūri / kiṃ cāhaveṣu caritāni tavādbhutāni sarveṣu devyasuradevagaṇādikeṣu

84.6

हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषैर् न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा । सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूतम् अव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या

hetuḥ samastajagatāṃ triguṇāpi doṣair na jñāyase hariharādibhirapyapārā / sarvāśrayākhilamidaṃ jagadaṃśabhūtam avyākṛtā hi paramā prakṛtistvamādyā

84.7

यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं प्रियाति सकलेषु मखेषु देवि । स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतुर् उच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च

yasyāḥ samastasuratā samudīraṇena tṛptiṃ priyāti sakaleṣu makheṣu devi / svāhāsi vai pitṛgaṇasya ca tṛptihetur uccāryase tvamata eva janaiḥ svadhā ca

84.8

या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्वम् अभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः । मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषैर् विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि

yā muktiheturavicintyamahāvratā tvam abhyasyase suniyatendriyatattvasāraiḥ / mokṣārthibhirmunibhirastasamastadoṣair vidyāsi sā bhagavatī paramā hi devi

84.9

शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधानम् उद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् । देवी त्रयी भगवती भवभावनाय वार्ता च सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री

śabdātmikā suvimalargyajuṣāṃ nidhānam udgītharamyapadapāṭhavatāṃ ca sāmnām / devī trayī bhagavatī bhavabhāvanāya vārtā ca sarvajagatāṃ paramārtihantrī

84.10

मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा । श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा

medhāsi devi viditākhilaśāstrasārā durgāsi durgabhavasāgaranaurasaṅgā / śrīḥ kaiṭabhārihṛdayaikakṛtādhivāsā gaurī tvameva śaśimaulikṛtapratiṣṭhā

84.11

ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र- बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् । अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण

īṣatsahāsamamalaṃ paripūrṇacandra- bimbānukāri kanakottamakāntikāntam / atyadbhutaṃ prahṛtamāttaruṣā tathāpi vaktraṃ vilokya sahasā mahiṣāsureṇa

84.12

दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकरालम् उद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः । प्राणान्मुमोच महीषस्तदतीव चित्रं कैर्जोव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन

dṛṣṭvā tu devi kupitaṃ bhrukuṭīkarālam udyacchaśāṅkasadṛśacchavi yanna sadyaḥ / prāṇānmumoca mahīṣastadatīva citraṃ kairjovyate hi kupitāntakadarśanena

84.13

देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि । विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेतन् नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य

devi prasīda paramā bhavatī bhavāya sadyo vināśayasi kopavatī kulāni / vijñātametadadhunaiva yadastametan nītaṃ balaṃ suvipulaṃ mahiṣāsurasya

84.14

ते संमता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति धर्मवर्गः । धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना

te saṃmatā janapadeṣu dhanāni teṣāṃ teṣāṃ yaśāṃsi na ca sīdati dharmavargaḥ / dhanyāsta eva nibhṛtātmajabhṛtyadārā yeṣāṃ sadābhyudayadā bhavatī prasannā

84.15

धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्माण्य् अत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति । स्वर्गं प्रयाति च ततो भवतीप्रसादाल् लोकत्रये ऽपि फलदा ननु देवि तेन

dharmyāṇi devi sakalāni sadaiva karmāṇy atyādṛtaḥ pratidinaṃ sukṛtī karoti / svargaṃ prayāti ca tato bhavatīprasādāl lokatraye 'pi phaladā nanu devi tena

84.16

दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि । दारिद्रयदुः खभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदार्ऽऽद्रचित्ता

durge smṛtā harasi bhītimaśeṣajantoḥ svasthaiḥ smṛtā matimatīva śubhāṃ dadāsi / dāridrayaduḥ khabhayahāriṇi kā tvadanyā sarvopakārakaraṇāya sadār''dracittā

84.17

एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् । संग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु मत्वेति नूनमहितान् विनिहंसि देवि

ebhirhatairjagadupaiti sukhaṃ tathaite kurvantu nāma narakāya cirāya pāpam / saṃgrāmamṛtyumadhigamya divaṃ prayāntu matveti nūnamahitān vinihaṃsi devi

84.18

दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम् । लोकान् प्रयान्तु रिपवो ऽपि हि शस्त्रपूता इत्थं मतिर्भवति तेष्वपि ते ऽतिसाध्वी

dṛṣṭvaiva kiṃ na bhavatī prakaroti bhasma sarvāsurānariṣu yatprahiṇoṣi śastram / lokān prayāntu ripavo 'pi hi śastrapūtā itthaṃ matirbhavati teṣvapi te 'tisādhvī

84.19

खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशो ऽसुराणाम् । यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्ड- योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत्

khaḍgaprabhānikaravisphuraṇaistathograiḥ śūlāgrakāntinivahena dṛśo 'surāṇām / yannāgatā vilayamaṃśumadindukhaṇḍa- yogyānanaṃ tava vilokayatāṃ tadetat

84.20

दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः । वीर्यं च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम्

durvṛttavṛttaśamanaṃ tava devi śīlaṃ rūpaṃ tathaitadavicintyamatulyamanyaiḥ / vīryaṃ ca hantṛ hṛtadevaparākramāṇāṃ vairiṣvapi prakaṭitaiva dayā tvayettham

84.21

केनोपमा भवतु ते ऽस्य पराक्रमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र । चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रये ऽपि

kenopamā bhavatu te 'sya parākramasya rūpaṃ ca śatrubhayakāryatihāri kutra / citte kṛpā samaraniṣṭhuratā ca dṛṣṭā tvayyeva devi varade bhuvanatraye 'pi

84.22

त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रातं त्वया समरमूर्धनि ते ऽपि हत्वा । नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तम् अस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते

trailokyametadakhilaṃ ripunāśanena trātaṃ tvayā samaramūrdhani te 'pi hatvā / nītā divaṃ ripugaṇā bhayamapyapāstam asmākamunmadasurāribhavaṃ namaste

84.23

शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके । घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिः स्वनेन च

śūlena pāhi no devi pāhi khaḍgena cāmbike / ghaṇṭāsvanena naḥ pāhi cāpajyāniḥ svanena ca

84.24

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे । भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि

prācyāṃ rakṣa pratīcyāṃ ca caṇḍike rakṣa dakṣiṇe / bhrāmaṇenātmaśūlasya uttarasyāṃ tatheśvari

84.25

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते । यानि चात्यर्थघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम्

saumyāni yāni rūpāṇi trailokye vicaranti te / yāni cātyarthaghorāṇi tai rakṣāsmāṃstathā bhuvam

84.26

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्राणि ते ऽम्बिके । करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान् रक्ष सर्वतः

khaḍgaśūlagadādīni yāni cāstrāṇi te 'mbike / karapallavasaṅgīni tairasmān rakṣa sarvataḥ

84.27

ऋषीरुवाच एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः । अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः

ṛṣīruvāca evaṃ stutā surairdivyaiḥ kusumairnandanodbhavaiḥ / arcitā jagatāṃ dhātrī tathā gandhānulepanaiḥ

84.28

भक्त्या समस्तैस्त्रिदशार्दिव्यैर्धूपैस्तु धूपिता । प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान्

bhaktyā samastaistridaśārdivyairdhūpaistu dhūpitā / prāha prasādasumukhī samastān praṇatān surān

84.29

देव्युवाच व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तो ऽभिवाञ्छितम् । ददाम्यहमतिप्रीत्या स्तवैरेभिः सुपूजिता

devyuvāca vriyatāṃ tridaśāḥ sarve yadasmatto 'bhivāñchitam / dadāmyahamatiprītyā stavairebhiḥ supūjitā

84.30

कर्तव्यमपरं यच्च दुष्करं तन्न विद्महे । इत्याकर्ण्ये वचो देव्याः प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः

kartavyamaparaṃ yacca duṣkaraṃ tanna vidmahe / ityākarṇye vaco devyāḥ pratyūcuste divaukasaḥ

84.31

देवा ऊचुः भगवत्या कृतं सर्वं न किञ्चिदवशिष्यते । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः

devā ūcuḥ bhagavatyā kṛtaṃ sarvaṃ na kiñcidavaśiṣyate / yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ

84.32

यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि । संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः

yadi cāpi varo deyastvayāsmākaṃ maheśvari / saṃsmṛtā saṃsmṛtā tvaṃ no hiṃsethāḥ paramāpadaḥ

84.33

यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्यमलानने । तस्य वित्तर्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम् । वृद्धये ऽस्मात्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके

yaśca martyaḥ stavairebhistvāṃ stoṣyatyamalānane / tasya vittardhivibhavairdhanadārādisampadām / vṛddhaye 'smātprasannā tvaṃ bhavethāḥ sarvadāmbike

84.34

ऋषिरुवाच तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप

ṛṣiruvāca tathetyuktvā bhadrakālī babhūvāntarhitā nṛpa

84.35

इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा । देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी

ityetatkathitaṃ bhūpa sambhūtā sā yathā purā / devī devaśarīrebhyo jagattrayahitaiṣiṇī

84.36

पुनश्च गौरीदेहात् सा समुद्भूता यथाभवत् । वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः

punaśca gaurīdehāt sā samudbhūtā yathābhavat / vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā śumbhaniśumbhayoḥ

84.37

रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी । तच्छृणुष्व मयाऽख्यातं यथावत्कथयामि ते

rakṣaṇāya ca lokānāṃ devānāmupakāriṇī / tacchṛṇuṣva mayā'khyātaṃ yathāvatkathayāmi te

84.38