← Vayaviya Samhita — Purva Bhaga
वायवीयसंहिता पूर्वभाग — Adhyaya 10
वायुरुवाच पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
vāyuruvāca puruṣādhiṣṭhitātpūrvamavyaktādīśvarājñayā buddhyādayo viśeṣāṃtā vikārāścābhavan kramāt
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.1
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
tatastebhyo vikārebhyo rudro viṣṇuḥ pitāmahaḥ kāraṇatvena sarveṣāṃ trayo devāḥ prajajñire
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.2
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
sarvato bhuvanavyāptiśaktimavyāhatāṃ kvacit jñānamapratimaṃ śaśvadaiśvaryaṃ cāṇimādikam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.3
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
sṛṣṭisthitilayākhyeṣu karmasu triṣu hetutām prabhutvena sahaiteṣāṃ prasīdati maheśvaraḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.4
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
kalpāntare punasteṣāmaspardhā buddhimohinām sargarakṣālayācāraṃ pratyekaṃ pradadau ca saḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.5
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
ete parasparotpannā dhārayanti parasparam paraspareṇa vardhaṃte parasparamanuvratāḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.6
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
kvacidbrahmā kvacidviṣṇuḥ kvacidrudraḥ praśasyate nānena teṣāmādhikyamaiśvaryaṃ cātiricyate
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.7
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
mūrkhā niṃdaṃti tānvāgbhiḥ saṃraṃbhābhiniveśinaḥ yātudhānā bhavaṃtyeva piśācāśca na saṃśayaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.8
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
devo guṇatrayātītaścaturvyūho maheśvaraḥ sakalassakalādhāraśakterutpattikāraṇam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.9
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
soyamātmā trayasyāsya prakṛteḥ puruṣasya ca līlākṛtajagatsṛṣṭirīśvaratve vyavasthitaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.10
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
yassarvasmātparo nityo niṣkalaḥ parameśvaraḥ sa eva ca tadādhārastadātmā tadadhiṣṭhitaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.11
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
tasmānmaheśvaraścaiva prakṛtiḥ puruṣastathā sadāśivabhavo viṣṇurbrahmā sarvaśivātmakam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.12
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
pradhānātprathamaṃ jajñe vṛddhiḥ khyātirmatirmahān mahattattvasya saṃkṣobhādahaṃkārastridhā 'bhavat
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.13
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
ahaṃkāraśca bhūtāni tanmātrānīṃdriyāṇi ca vaikārikādahaṃkārātsattvodriktāttu sāttvikaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.14
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
vaikārikaḥ sa sargastu yugapatsaṃpravartate buddhīndriyāṇi pañcaiva pañcakarmeṃdriyāṇi ca
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.15
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
ekādaśaṃ manastatra svaguṇenobhayātmakam tamoyuktādahaṃkārādbhūtatanmātrasaṃbhavaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.16
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
bhūtānāmādibhūtatvādbhūtādiḥ kathyate tu saḥ bhūtādeśśabdamātraṃ syāttatra cākāśasaṃbhavaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.17
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
ākāśātsparśa utpannaḥ sparśādvāyusamudbhavaḥ vāyo rūpaṃ tatastejastejaso rasasaṃbhavaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.18
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
rasādāpassamutpannāstebhyo gandhasamudbhavaḥ gandhācca pṛthivī jātā bhūtebhyonyaccarācaram
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.19
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
puruṣādhiṣṭhitatvācca avyaktānugraheṇa ca mahadādiviśeṣāntā hyaṇḍamutpādayanti te
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.20
५१२अ तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत् क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
512a tatra kāryaṃ ca karaṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇo yadā tadaṃḍe supravṛddho 'bhūt kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.21
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
sa vai śarīrī prathamaḥ sa vai puruṣa ucyate ādikartā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavartata
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.22
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
tasyeśvarasya pratimā jñānavairāgyalakṣaṇā dharmaiśvaryakarī buddhirbrāhmī yajñe 'bhimāninaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.23
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
avyaktājjāyate tasya manasā yadyadīpsitam vaśī vikṛtvāttraiguṇyātsāpekṣatvātsvabhāvataḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.24
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravartate sṛjate grasate caiva vīkṣate ca tribhissvayam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.25
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
caturmukhastu brahmatve kālatve cāṃtakassmṛtaḥ sahasramūrdhā puruṣastisrovasthāssvayaṃbhuvaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.26
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
sattvaṃ rajaśca brahmā ca kālatve ca tamo rajaḥ viṣṇutve kevalaṃ sattvaṃ guṇavṛddhistridhā vibhau
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.27
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣipatyapi puruṣatve 'tyudāsīnaḥ karma ca trividhaṃ vibhoḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.28
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
evaṃ tridhā vibhinnatvādbrahmā triguṇa ucyate caturdhā pravibhaktatvāccāturvyūhaḥ prakīrtitaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.29
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
āditvādādidevo 'sāvajātatvādajaḥ smṛtaḥ pāti yasmātprajāḥ sarvāḥ prajāpatiriti smṛtaḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.30
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चा ऽपि पर्वताः
hiraṇmayastu yo merustasyolbaṃ sumahātmanaḥ garbhodakaṃ samudrāśca jarāyuścā 'pi parvatāḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.31
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
tasminnaṃḍe tvime lokā aṃtarviśvamidaṃ jagat caṃdrādityau sanakṣatrau sagrahau saha vāyunā
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.32
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
adbhirdaśaguṇābhistu bāhyatoṇḍaṃ samāvṛtam āpo daśaguṇenaiva tejasā bahirāvṛtāḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.33
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
tejo daśaguṇenaiva vāyunā bahirāvṛtam ākāśenāvṛto vāyuḥ khaṃ ca bhūtādināvṛtam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.34
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
bhūtādirmahatā tadvadavyaktenāvṛto mahān etairāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhirbahirāvṛtam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.35
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
etadāvṛttya cānyonyamaṣṭau prakṛtayaḥ sthitāḥ sṛṣṭipālanavidhvaṃsakarmakartryo dvijottamāḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.36
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
evaṃ parasparotpannā dhārayaṃti parasparam ādhārādheyabhāvena vikārāstu vikāriṣu
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.37
कूर्म्ॐगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
kūrmoṃgāni yathā pūrvaṃ prasārya viniyacchati vikārāṃśca tathā 'vyaktaṃ sṛṣṭvā bhūyo niyacchati
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.38
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
avyaktaprabhavaṃ sarvamānulomyena jāyate prāpte pralayakāle tu pratilomyenulīyate
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.39
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
guṇāḥ kālavaśādeva bhavaṃti viṣamāḥ samāḥ guṇasāmye layo jñeyo vaiṣamye sṛṣṭirucyate
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.40
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
tadidaṃ brahmaṇo yoniretadaṃḍaṃ ghanaṃ mahat brahmaṇaḥ kṣetramuddiṣṭaṃ brahmā kṣetrajña ucyate
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.41
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
itīdṛśānāmaṇḍānāṃ koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ sarvagatvātpradhānasya tiryagūrdhvamadhaḥ sthitāḥ
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.42
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
tatra tatra caturvaktrā brahmāṇo harayo bhavāḥ sṛṣṭā pradhānena tathā labdhvā śaṃbhostu sannidhim
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.43
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
maheśvaraḥ parovyaktādaṃḍamavyaktasaṃbhavam aṇḍājjajñe vibhurbrahmā lokāstena kṛtāstvime
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.44
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
abuddhipūrvaḥ kathito mayaiṣa pradhānasargaḥ prathamaḥ pravṛtaḥ ātyaṃtikaśca pralayontakāle līlākṛtaḥ kevalamīśvarasya
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.45
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
yattatsmṛtaṃ kāraṇamaprameyaṃ brahmā pradhānaṃ prakṛteḥ prasūtiḥ anādimadhyāntamanantavīryaṃ śuklaṃ suraktaṃ puruṣeṇa yuktam
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.46
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
utpādakatvādrajasotirekāllokasya saṃtānavivṛddhihetūn aṣṭau vikārānapi cādikāle sṛṣṭvā samaśnāti tathāṃtakāle
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.47
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
prakṛtyavasthāpitakāraṇānāṃ yā ca sthitiryā ca punaḥ pravṛttiḥ tatsarvamaprākṛtavaibhavasya saṃkalpamātreṇa maheśvarasya
Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 10.48