वायवीयसंहिता पूर्वभाग — Adhyaya 8

ऋषय ऊचुः केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

ṛṣaya ūcuḥ kena mānena kālesminnāyussaṃkhyā prakalpyate saṃkhyārūpasya kālasya kaḥ punaḥ paramo 'vadhiḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.1

वायुरुवाच आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

vāyuruvāca āyuṣo 'tra nimeṣākhyamādyamānaṃ pracakṣate saṃkhyārūpasya kālasya śāṃttvatītakalāvadhi

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.2

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

akṣipakṣmaparikṣepo nimeṣaḥ parikalpitaḥ tādṛśānāṃ nimeṣāṇāṃ kāṣṭhā daśa ca pañca ca

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.3

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

kāṣṭhāṃstriṃśatkalā nāma kalāṃstriṃśanmuhūrtakaḥ muhūrtānāmapi triṃśadahorātraṃ pracakṣate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.4

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः

triṃśatsaṃkhyairahorātrairmāsaḥ pakṣadvayātmakaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.5

ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

jñeyaṃ pitryamahorātraṃ māsaḥ kṛṣṇasitātmakaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.6

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

māsaistairayanaṃ ṣaḍbhirvarṣaṃ dve cāyanaṃ matam laukikenaiva mānena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.7

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

etaddivyamahorātramiti śāstrasya niścayaḥ dakṣiṇaṃ cāyanaṃ rātristathodagayanaṃ dinam

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.8

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

māsastriṃśadahorātrairdivyo mānuṣavatsmṛtaḥ saṃvatsaro 'pi devānāṃ māsairdvādaśabhistathā

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.9

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣayutānyapi divyassaṃvatsaro jñeyo mānuṣeṇa prakīrtitaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.10

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyā pravartate catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo viduḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.11

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretā vidhīyate dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kṛtsnaśaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.12

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam tasya tāvacchatīsaṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.13

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu ekāpāyena vartaṃte sahasrāṇi śatāni ca

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.14

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

etaddvādaśasāhasraṃ sādhikaṃ ca caturyugam caturyugasahasraṃ yatsaṃkalpa iti kathyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.15

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

caturyugaikasaptatyā manoraṃtaramucyate kalpe caturdaśaikasminmanūnāṃ parivṛttayaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.16

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

etena kramayogena kalpamanvaṃtarāṇi ca saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.17

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

ajñeyatvācca sarveṣāmasaṃkhyeyatayā punaḥ śakyo naivānupūrvyādvai teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.18

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

kalpo nāma divā prokto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ kalpānāṃ vai sahasraṃ ca brāhmaṃ varṣamihocyate

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.19

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

varṣāṇāmaṣṭasāhasraṃ yacca tadbrahmaṇo yugam savanaṃ yugasāhasraṃ brahmaṇaḥ padmajanmanaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.20

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

savanānāṃ sahasraṃ ca triguṇaṃ trivṛtaṃ tathā kalpyate sakalaḥ kālo brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.21

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

tasya vai divase yāṃti caturdaśa puraṃdarāḥ śatāni māse catvāri viṃśatyā sahitāni ca

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.22

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

abde pañca sahasrāṇi catvāriṃśadyutāni ca catvāriṃśatsahasrāṇi pañca lakṣāṇi cāyuṣi

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.23

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

brahmā viṣṇordine caiko viṣṇū rudradine tathā īśvarasya dine rudrassadākhyasya tatheśvaraḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.24

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

sākṣācchivasya tatsaṃkhyastathā so 'pi sadāśivaḥ catvāriṃśatsahasrāṇi pañcalakṣāṇi cāyuṣi

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.25

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते ॥ शिव्प्_७।१,८।२६*१अब्। यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः ॥ शिव्प्_७।१,८।२६*१च्द्। एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् ॥ शिव्प्_७।१,८।२६*२अब्। रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः ॥ शिव्प्_७।१,८।२६*२च्द्। अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्

tasminsākṣācchivenaiṣa kālātmā sampravartate // śivp_7.1,8.26*1ab/ yattatsṛṣṭessamākhyātaṃ kālāntaramiha dvijāḥ // śivp_7.1,8.26*1cd/ etatkālāntaraṃ jñeyamaharvai pārameśvaram // śivp_7.1,8.26*2ab/ rātriśca tāvatī jñeyā parameśasya kṛtsnaśaḥ // śivp_7.1,8.26*2cd/ ahastasya tu yā sṛṣṭī rātriśca pralayaḥ smṛtaḥ aharna vidyate tasya na rātririti dhārayet

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.27

एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः

eṣopacāraḥ kriyate lokānāṃ hitakāmyayā prajāḥ prajānāṃ patayo mūrtayaśca surāsurāḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.28

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः

indriyāṇīndriyārthāśca mahābhūtāni pañca ca tanmātrāṇyatha bhūtādirbuddhiśca saha daivataḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.29

अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः

ahastiṣṭhaṃti sarvāṇi pārameśasya dhīmataḥ aharaṃte pralīyante rātryante viśvasaṃbhavaḥ

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.30

यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

yo viśvātmā karmakālasvabhāvādyarthe śaktiryasya nollaṃghanīyā yasyaivājñādhīnametatsamastaṃ namastasmai mahate śaṃkarāya

Vayaviya Samhita — Purva Bhaga 8.31