वायवीयसंहिता उत्तरभाग — Adhyaya 12

श्रीकृष्ण उवाच महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

śrīkṛṣṇa uvāca maharṣivara sarvajña sarvajñānamahodadhe pañcākṣarasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.1

उपमन्युरुवाच पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु

upamanyuruvāca pañcākṣarasya māhātmyaṃ varṣakoṭiśatairapi aśakyaṃ vistarādvaktuṃ tasmātsaṃkṣepataḥ śṛṇu

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.2

वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः

vede śivāgame cāyamubhayatra ṣaḍakṣareḥ sarveṣāṃ śivabhaktānāmaśeṣārthasādhakaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.3

तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्

tadalpākṣaramarthāḍhyaṃ vedasāraṃ vimuktidam ājñāsiddhamasaṃdigdhaṃ vākyametacchivātmakam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.4

नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्

nānāsiddhiyutaṃ divyaṃ lokacittānuraṃjakam suniścitārthaṃ gaṃbhīraṃ vākyaṃ tatpārameśvaram

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.5

मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्

mantraṃ sukhamukoccāryamaśeṣārthaprasiddhaye prāhonnamaḥ śivāyeti sarvajñassarvadehinām

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.6

तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्

tadbījaṃ sarvavidyānāṃ maṃtramādyaṃ ṣaḍakṣaram atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.7

देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः

devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ omityekākṣare mantre sthitaḥ sarvagataḥ śivaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.8

इशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्माण्येकाक्षराणि तु मंत्रे नमश्शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः

iśānādyāni sūkṣmāṇi brahmāṇyekākṣarāṇi tu maṃtre namaśśivāyeti saṃsthitāni yathākramam maṃtre ṣaḍakṣare sūkṣme pañcabrahmatanuḥ śivaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.9

वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः

vācyavācakabhāvena sthitaḥ sākṣātsvabhāvataḥ vācyaśśivoprameyatvānmaṃtrastadvācakassmṛtaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.10

वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः

vācyavācakabhāvo 'yamanādisaṃsthitastayoḥ yathā 'nādipravṛttoyaṃ ghorasaṃsārasāgaraḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.11

शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः

śivo 'pi hi tathānādisaṃsārānmocakaḥ sthitaḥ vyādhīnāṃ bheṣajaṃ yadvatpratipakṣaḥ svabhāvataḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.12

तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत्

tadvatsaṃsāradoṣāṇāṃ pratipakṣaḥ śivassmṛtaḥ asatyasmin jagannāthe tamobhūtamidaṃ bhavet

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.13

अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम्

acetanatvātprakṛterajñatvātpuraṣasya ca pradhānaparamāṇvādi yāvatkiṃcidacetanam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.14

न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात्

na tatkartṛ svayaṃ dṛṣṭaṃ buddhimatkāraṇaṃ vinā dharmādharmopadeśaśca baṃdhamokṣau vicāraṇāt

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.15

न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा

na sarvajñaṃ vinā puṃsāmādisargaḥ prasiddhyati vaidyaṃ vinā nirānaṃdāḥ kliśyaṃte rogiṇo yathā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.16

तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात्

tasmādanādiḥ sarvajñaḥ paripūrṇassadāśivaḥ asti nāthaḥ paritrātā puṃsāṃ saṃsārasāgarāt

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.17

आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे

ādimadhyāṃtanirmuktassvabhāvavimalaḥ prabhuḥ sarvajñaḥ paripūrṇaśca śivo jñeyaśśivāgame

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.18

तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः

tasyābhidhānamantro 'yamabhidheyaśca sa smṛtaḥ abhidhānābhidheyatvānmaṃtrassiddhaḥ paraśśivaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.19

एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम् यद्ॐनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम्

etāvattu śivajñānametāvatparamaṃ padam yadoṃnamaśśivāyeti śivavākyaṃ ṣaḍakṣaram

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.20

विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः

vidhivākyamidaṃ śaivaṃ nārthavādaṃ śivātmakam yassarvajñassusaṃpūrṇaḥ svabhāvavimalaḥ śivaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.21

लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत् यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः

lokānugrahakartā ca sa mṛṣārthaṃ kathaṃ vadet yadyathāvasthitaṃ vastu guṇadoṣaiḥ svabhāvataḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.22

यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत् रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत्

yāvatphalaṃ ca tatpūrṇaṃ sarvajñastu yathā vadet rāgājñānādibhirdoṣairgrastatvādanṛtaṃ vadet

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.23

ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः

te ceśvare na vidyete brūyātsa kathamanyathā ajñātāśeṣadoṣeṇa sarvajñeya śivena yat praṇītamamalaṃ vākyaṃ tatpramāṇaṃ na saṃśayaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.24

तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः

tasmādīśvaravākyāni śraddheyāni vipaścitā yathārthapuṇyapāpeṣu tadaśraddho vrajatyadhaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.25

स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्

svargāpavargasiddhyarthaṃ bhāṣitaṃ yatsuśobhanam vākyaṃ munivaraiḥ śāṃtaistadvijñeyaṃ subhāṣitam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.26

रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते

rāgadveṣānṛtakrodhakāmatṛṣṇānusāri yat vākyaṃ nirayahetutvāttaddurbhāṣitamucyate

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.27

संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना

saṃskṛtenāpi kiṃ tena mṛdunā lalitena vā avidyārāgavākyena saṃsārakleśahetunā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.28

यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्

yacchrutvā jāyate śreyo rāgādīnāṃ ca saṃśayaḥ virūpamapi tadvākyaṃ vijñeyamiti śobhanam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.29

बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्

bahutvepi hi maṃtrāṇāṃ sarvajñena śivena yaḥ praṇīto vimalo mantro na tena sadṛśaḥ kvacit

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.30

सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्

sāṃgāni vedaśāstrāṇi saṃsthitāni ṣaḍakṣare na tena sadṛśastasmānmantro 'pyastyaparaḥ kvacit

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.31

सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा

saptakoṭimahāmantrairupamantrairanekadhā mantraḥ ṣaḍakṣaro bhinnassūtraṃ vṛtyātmanā yathā

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.32

शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः

śivajñānāni yāvaṃti vidyāsthānāpi yāni ca ṣaḍakṣarasya sūtrasya tāni bhāṣyaṃ samāsataḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.33

किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः

kiṃ tasya bahubhirmaṃtraiśśāstrairvā bahuvistaraiḥ yasyonnamaḥ śivāyeti mantro 'yaṃ hṛdi saṃsthitaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.34

तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः

tenādhītaṃ śrutaṃ tena kṛtaṃ sarvamanuṣṭhitam yenonnamaśśivāyeti maṃtrābhyāsaḥ sthirīkṛtaḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.35

नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्

namaskārādisaṃyuktaṃ śivāyetyakṣaratrayam jihvāgre vartate yasya saphalaṃ tasya jīvitam

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.36

अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्

aṃtyajo vādhamo vāpi mūrkho vā paṃḍito 'pi vā pañcākṣarajape niṣṭho mucyate pāpapaṃjarāt

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.37

इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः

ityuktaṃ parameśena devyā pṛṣṭena śūlinā hitāya sarvamartyānāṃ dvijānāṃ tu viśeṣataḥ

Vayaviya Samhita — Uttara Bhaga 12.38