विद्येश्वरसंहिता — Adhyaya 14
ऋषय ऊचुः अग्नियज्ञदेवयज्ञं ब्रह्मयज्ञं तथैव च गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो
ṛṣaya ūcuḥ agniyajñadevayajñaṃ brahmayajñaṃ tathaiva ca gurupūjāṃ brahmatṛptiṃ krameṇa brūhi naḥ prabho
Vidyeshvara Samhita 14.1
सूत उवाच अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि
sūta uvāca agnau juhoti yaddravyamagniyajñaḥ sa ucyate brahmacaryāśramasthānāṃ samidādhānameva hi
Vidyeshvara Samhita 14.2
समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः
samidagrau vratādyaṃ ca viśeṣayajanādikam prathamāśramiṇāmevaṃ yāvadaupāsanaṃ dvijāḥ
Vidyeshvara Samhita 14.3
आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः
ātmanyāropitāgnīnāṃ vanināṃ yatināṃ dvijāḥ hitaṃ ca mitamedhyānnaṃ svakāle bhojanaṃ hutiḥ
Vidyeshvara Samhita 14.4
औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्
aupāsanāgnisaṃdhānaṃ samārabhya surakṣitam kuṃḍe vāpyatha bhāṃḍe vā tadajasraṃ samīritam
Vidyeshvara Samhita 14.5
अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते
agnimātmanyaraṇyāṃ vā rājadaivavaśāddhruvam agnityāgabhayāduktaṃ samāropitamucyate
Vidyeshvara Samhita 14.6
संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा
saṃpatkarī tathā jñeyā sāyamagnyāhutirdvijāḥ āyuṣkarīti vijñeyā prātaḥ sūryāhutistathā
Vidyeshvara Samhita 14.7
अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् इंद्रादीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्
agniyajño hyayaṃ prokto divā sūryaniveśanāt iṃdrādīnsakalāndevānuddiśyāgnau juhotiyat
Vidyeshvara Samhita 14.8
देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्
devayajñaṃ hi taṃ vidyātsthālīpākādikānkratūn caulādikaṃ tathā jñeyaṃ laukikāgnau pratiṣṭhitam
Vidyeshvara Samhita 14.9
ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्या ऽध्ययनं भवेत्
brahmayajñaṃ dvijaḥ kuryāddevānāṃ tṛptaye sakṛt brahmayajña iti prokto vedasyā 'dhyayanaṃ bhavet
Vidyeshvara Samhita 14.10
नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्
nityānaṃtaramāsoyaṃ tatastu na vidhīyate anagnau devayajanaṃ śṛṇuta śraddhayādarāt
Vidyeshvara Samhita 14.11
आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः
ādisṛṣṭau mahādevaḥ sarvajñaḥ karuṇākaraḥ sarvalokopakārārthaṃ vārānkalpitavānprabhuḥ
Vidyeshvara Samhita 14.12
संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः
saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ sarvabheṣajabheṣajam ādāvārogyadaṃ vāraṃ svavāraṃ kṛtavānprabhuḥ
Vidyeshvara Samhita 14.13
संपत्कारं स्वमायाया वरं च कृतवांस्ततः जनने दुर्गतिक्रांते कुमारस्य ततः परम्
saṃpatkāraṃ svamāyāyā varaṃ ca kṛtavāṃstataḥ janane durgatikrāṃte kumārasya tataḥ param
Vidyeshvara Samhita 14.14
आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया
ālasyaduritakrāṃtyai vāraṃ kalpitavānprabhuḥ rakṣakasya tathā viṣṇorlokānāṃ hitakāmyayā
Vidyeshvara Samhita 14.15
पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि
puṣṭyarthaṃ caiva rakṣārthaṃ vāraṃ kalpitavānprabhuḥ āyuṣkaraṃ tato vāramāyuṣāṃ kartureva hi
Vidyeshvara Samhita 14.16
त्रैलोक्यसृष्टिकर्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः
trailokyasṛṣṭikarturhi brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ jagadāyuṣyasiddhyarthaṃ vāraṃ kalpitavānprabhuḥ
Vidyeshvara Samhita 14.17
आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्रस्य च यमस्य च
ādau trailokyavṛddhyarthaṃ puṇyapāpe prakalpite tayoḥ kartrostato vāramiṃdrasya ca yamasya ca
Vidyeshvara Samhita 14.18
भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्
bhogapradaṃ mṛtyuharaṃ lokānāṃ ca prakalpitam ādityādīnsvasvarūpānsukhaduḥkhasya sūcakān
Vidyeshvara Samhita 14.19
वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा
vāreśānkalpayitvādau jyotiścakrepratiṣṭhitān svasvavāre tu teṣāṃ tu pūjā svasvaphalapradā
Vidyeshvara Samhita 14.20
आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्
ārogyaṃ saṃpadaścaiva vyādhīnāṃ śāṃtireva ca puṣṭirāyustathā bhogo mṛterhāniryathākramam
Vidyeshvara Samhita 14.21
वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः
vārakramaphalaṃ prāhurdevaprītipuraḥsaram anyeṣāmapi devānāṃ pūjāyāḥ phaladaḥ śivaḥ
Vidyeshvara Samhita 14.22
देवानां प्रीतये पूजापञ्चधैव प्रकल्पिता तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा
devānāṃ prītaye pūjāpañcadhaiva prakalpitā tattanmaṃtrajapo homo dānaṃ caiva tapastathā
Vidyeshvara Samhita 14.23
स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः
sthaṃḍile pratimāyāṃ ca hyagnau brāhmaṇavigrahe samārādhanamityevaṃ ṣoḍaśairupacārakaiḥ
Vidyeshvara Samhita 14.24
उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये
uttarottaravaiśiṣṭyātpūrvābhāve tathottaram netrayoḥ śiraso roge tathā kuṣṭhasya śāṃtaye
Vidyeshvara Samhita 14.25
आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा
ādityaṃ pūjayitvā tu brāhmaṇānbhojayettataḥ dinaṃ māsaṃ tathā varṣaṃ varṣatrayamathavāpi vā
Vidyeshvara Samhita 14.26
प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रोगजरादिकम् जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः
prārabdhaṃ prabalaṃ cetsyānnaśyedrogajarādikam japādyamiṣṭadevasya vārādīnāṃ phalaṃ viduḥ
Vidyeshvara Samhita 14.27
पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्
pāpaśāṃtirviśeṣeṇa hyādivāre nivedayet ādityasyaiva devānāṃ brāhmaṇānāṃ viśiṣṭadam
Vidyeshvara Samhita 14.28
सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्
somavāre ca lakṣmyādīnsaṃpadarthaṃ yajedbudhaḥ ājyānnena tathā viprānsapatnīkāṃśca bhojayet
Vidyeshvara Samhita 14.29
काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रोगप्रशांतये माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्
kālyādīnbhauma vāre tu yajedrogapraśāṃtaye māṣamudgāḍhakānnena brahmaṇāṃścaiva bhojayet
Vidyeshvara Samhita 14.30
सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा
saumyavāre tathā viṣṇuṃ dadhyannena yajedbudhaḥ putramitrakalatrādipuṣṭirbhavati sarvadā
Vidyeshvara Samhita 14.31
आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः
āyuṣkāmo gurorvāre devānāṃ puṣṭisiddhaye upavītena vastreṇa kṣīrājyena yajedbudhaḥ
Vidyeshvara Samhita 14.32
भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये
bhogārthaṃ bhṛgavāre tu yajeddevānsamāhitaḥ ṣaḍrasopetamannaṃ ca dadyādbrāhmaṇatṛptaye
Vidyeshvara Samhita 14.33
स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् अपमृत्युहरे मंदे रुद्राद्रींश्च यजेद्बुधः
strīṇāṃ ca tṛptaye tadvaddeyaṃ vastrādikaṃ śubham apamṛtyuhare maṃde rudrādrīṃśca yajedbudhaḥ
Vidyeshvara Samhita 14.34
तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्
tilahomena dānena tilānnena ca bhojayet itthaṃ yajecca vibudhānārogyādiphalaṃ labhet
Vidyeshvara Samhita 14.35
देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे
devānāṃ nityayajane viśeṣayajanepi ca snāne dāne jape home brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇe
Vidyeshvara Samhita 14.36
तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः
tithinakṣatrayoge ca tattaddevaprapūjane ādivārādivāreṣu sarvajño jagadīśvaraḥ
Vidyeshvara Samhita 14.37
ततद्रूपेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः
tatadrūpeṇa sarveṣāmārogyādiphalapradaḥ deśakālānusāreṇa tathā pātrānusārataḥ
Vidyeshvara Samhita 14.38
द्रव्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति
dravyaśraddhānusāreṇa tathā lokānusārataḥ tāratamyakramāddevastvārogyādīnprayacchati
Vidyeshvara Samhita 14.39
शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्
śubhādāvaśubhāṃte ca janmarkṣeṣu gṛhe gṛhī ārogyādisamṛddhyarthamādityādīngrahānyajet
Vidyeshvara Samhita 14.40
तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्
tasmādvai devayajanaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam samaṃtrakaṃ brāhmaṇānāmanyeṣāṃ caiva tāṃtrikam
Vidyeshvara Samhita 14.41
यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः
yathāśaktyānurūpeṇa kartavyaṃ sarvadā naraiḥ saptasvapi ca vāreṣu naraiḥ śubhaphalepsubhiḥ
Vidyeshvara Samhita 14.42
दरिद्रस्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह
daridrastapasā devānyajedāḍhyo dhanena hi punaścaivaṃvidhaṃ dharmaṃ kurute śraddhayā saha
Vidyeshvara Samhita 14.43
पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्
punaśca bhogānvividhānbhuktvā bhūmau prajāyate chāyāṃ jalāśayaṃ brahmapratiṣṭhāṃ dharmasaṃcayam
Vidyeshvara Samhita 14.44
सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते
sarvaṃ ca vittavānkuryātsadā bhogaprasiddhaye kālācca puṇyapākena jñānasiddhiḥ prajāyate
Vidyeshvara Samhita 14.45
य इमं शृणुते ऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः श्रवणस्योपकर्ता च देवयज्ञफलं लभेत्
ya imaṃ śṛṇute 'dhyāyaṃ paṭhate vā naro dvijāḥ śravaṇasyopakartā ca devayajñaphalaṃ labhet
Vidyeshvara Samhita 14.46