पराशर उवाच —

पृथोः पुत्रौ महावीर्यौ जज्ञाते ऽन्तर्धिवादिनौ । शिखण्डिनी हविर्धानम् अन्तर्धानाद् व्यजायत

pṛthoḥ putrau mahāvīryau jajñāte 'ntardhivādinau / śikhaṇḍinī havirdhānam antardhānād vyajāyata

1.14.1

हविर्धानात् षड् आग्नेयी धिषणाजनयत् सुतान् । प्राचीनबर्हिषं शुक्रं गयं कृष्णं वृजाजिनौ

havirdhānāt ṣaḍ āgneyī dhiṣaṇājanayat sutān / prācīnabarhiṣaṃ śukraṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ vṛjājinau

1.14.2

प्राचीनबर्हिर् भगवान् महान् आसीत् प्रजापतिः । हविर्धानिर् महाराजो येन संवर्धिताः प्रजाः

prācīnabarhir bhagavān mahān āsīt prajāpatiḥ / havirdhānir mahārājo yena saṃvardhitāḥ prajāḥ

1.14.3

प्राचीनाग्राः कुशास् तस्य पृथिव्यां विश्रुता मुने । प्राचीनबर्हिर् अभवत् ख्यातो भुवि महाबलः

prācīnāgrāḥ kuśās tasya pṛthivyāṃ viśrutā mune / prācīnabarhir abhavat khyāto bhuvi mahābalaḥ

1.14.4

समुद्रतनयायां तु कृतदारो महीपतिः । महतस् तपसः पारे सवर्णायां महीपतेः

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāro mahīpatiḥ / mahatas tapasaḥ pāre savarṇāyāṃ mahīpateḥ

1.14.5

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ / sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ

1.14.6

अपृथग्धर्मचरणास् ते ऽतप्यन्त महत् तपः । दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇās te 'tapyanta mahat tapaḥ / daśa varṣasahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

1.14.7

मैत्रेय उवाच —

यदर्थं ते महात्मानस् तपस् तेपुर् महामुने । प्रचेतसः समुद्राम्भस्य् एतद् आख्यातुम् अर्हसि

yadarthaṃ te mahātmānas tapas tepur mahāmune / pracetasaḥ samudrāmbhasy etad ākhyātum arhasi

1.14.8

पराशर उवाच —

पित्रा प्रचेतसः प्रोक्ताः प्रजार्थम् अमितात्मना । प्रजापतिनियुक्तेन बहुमानपुरःसरम्

pitrā pracetasaḥ proktāḥ prajārtham amitātmanā / prajāpatiniyuktena bahumānapuraḥsaram

1.14.9

प्राचीनबर्हिर् उवाच —

ब्रह्मणा देवदेवेन समादिष्टो ऽस्म्य् अहं सुताः । प्रजाः संवर्धनीयास् ते मया चोक्तं तथेति तत्

brahmaṇā devadevena samādiṣṭo 'smy ahaṃ sutāḥ / prajāḥ saṃvardhanīyās te mayā coktaṃ tatheti tat

1.14.10

तन् मम प्रीतये पुत्राः प्रजावृद्धिम् अतन्द्रिताः । कुरुध्वं माननीया च सम्यग् आज्ञा प्रजापतेः

tan mama prītaye putrāḥ prajāvṛddhim atandritāḥ / kurudhvaṃ mānanīyā ca samyag ājñā prajāpateḥ

1.14.11

पराशर उवाच —

ततस् ते तत् पितुः श्रुत्वा वचनं नृपनन्दनाः । तथेत्य् उक्त्वा च तं भूयः पप्रच्छुः पितरं मुने

tatas te tat pituḥ śrutvā vacanaṃ nṛpanandanāḥ / tathety uktvā ca taṃ bhūyaḥ papracchuḥ pitaraṃ mune

1.14.12

प्रचेतस ऊचुः —

येन तात प्रजावृद्धौ समर्थाः कर्मणा वयम् । भवेम तत् समस्तं नः कर्म व्याख्यातुम् अर्हसि

yena tāta prajāvṛddhau samarthāḥ karmaṇā vayam / bhavema tat samastaṃ naḥ karma vyākhyātum arhasi

1.14.13

पितोवाच —

आराध्य वरदं विष्णुम् इष्टप्राप्तिम् असंशयम् । समेति नान्यथा मर्त्यः किम् अन्यत् कथयामि वः

ārādhya varadaṃ viṣṇum iṣṭaprāptim asaṃśayam / sameti nānyathā martyaḥ kim anyat kathayāmi vaḥ

1.14.14

तस्मात् प्रजाविवृद्ध्यर्थं सर्वभूतप्रभुं हरिम् । आराधयत गोविन्दं यदि सिद्धिम् अभीप्सथ

tasmāt prajāvivṛddhyarthaṃ sarvabhūtaprabhuṃ harim / ārādhayata govindaṃ yadi siddhim abhīpsatha

1.14.15

धर्मम् अर्थं च कामं च मोक्षं चान्विच्छता सदा । आराधनीयो भगवान् अनादिः पुरुषोत्तमः

dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ cānvicchatā sadā / ārādhanīyo bhagavān anādiḥ puruṣottamaḥ

1.14.16

यस्मिन्न् आराधिते सर्गं चकारादौ प्रजापतिः । तम् आराध्याच्युतं वृद्धिः प्रजानां वो भविष्यति

yasminn ārādhite sargaṃ cakārādau prajāpatiḥ / tam ārādhyācyutaṃ vṛddhiḥ prajānāṃ vo bhaviṣyati

1.14.17

पराशर उवाच —

इत्य् एवम् उक्तास् ते पित्रा पुत्राः प्रचेतसो दश । मग्नाः पयोधिसलिले तपस् तेपुः समाहिताः

ity evam uktās te pitrā putrāḥ pracetaso daśa / magnāḥ payodhisalile tapas tepuḥ samāhitāḥ

1.14.18

दश वर्षसहस्राणि न्यस्तचित्ता जगत्पतौ । नारायणे मुनिश्रेष्ठ सर्वलोकपरायणे

daśa varṣasahasrāṇi nyastacittā jagatpatau / nārāyaṇe muniśreṣṭha sarvalokaparāyaṇe

1.14.19

तत्रैव ते स्थिता देवम् एकाग्रमनसो हरिम् । तुष्टुवुर् यः स्तुतः कामान् स्तोतुर् इष्टान् प्रयच्छति

tatraiva te sthitā devam ekāgramanaso harim / tuṣṭuvur yaḥ stutaḥ kāmān stotur iṣṭān prayacchati

1.14.20

मैत्रेय उवाच —

स्तवं प्रचेतसो विष्णोः समुद्राम्भसि संस्थिताः । चक्रुस् तं मे मुनिश्रेष्ठ सुपुण्यं वक्तुम् अर्हसि

stavaṃ pracetaso viṣṇoḥ samudrāmbhasi saṃsthitāḥ / cakrus taṃ me muniśreṣṭha supuṇyaṃ vaktum arhasi

1.14.21

पराशर उवाच —

शृणु मैत्रेय गोविन्दं यथापूर्वं प्रचेतसः । तुष्टुवुस् तन्मयीभूताः समुद्रसलिलेशयाः

śṛṇu maitreya govindaṃ yathāpūrvaṃ pracetasaḥ / tuṣṭuvus tanmayībhūtāḥ samudrasalileśayāḥ

1.14.22

प्रचेतस ऊचुः —

नताः स्म सर्ववचसां प्रतिष्ठा यत्र शाश्वती । तम् आद्यन्तम् अशेषस्य जगतः परमं प्रभुम्

natāḥ sma sarvavacasāṃ pratiṣṭhā yatra śāśvatī / tam ādyantam aśeṣasya jagataḥ paramaṃ prabhum

1.14.23

ज्योतिर् आद्यम् अनौपम्यम् अण्व् अनन्तम् अपारवत् । योनिभूतम् अशेषस्य स्थावरस्य चरस्य च

jyotir ādyam anaupamyam aṇv anantam apāravat / yonibhūtam aśeṣasya sthāvarasya carasya ca

1.14.24

यस्याहः प्रथमं रूपम् अरूपस्य ततो निशा । संध्या च परमेशस्य तस्मै कालात्मने नमः

yasyāhaḥ prathamaṃ rūpam arūpasya tato niśā / saṃdhyā ca parameśasya tasmai kālātmane namaḥ

1.14.25

भुज्यते ऽनुदिनं देवैः पितृभिश् च सुधात्मकः । जीवभूतः समस्तस्य तस्मै सोमात्मने नमः

bhujyate 'nudinaṃ devaiḥ pitṛbhiś ca sudhātmakaḥ / jīvabhūtaḥ samastasya tasmai somātmane namaḥ

1.14.26

यस् तमो हन्ति तीव्रात्मा स्वभाभिर् भासयन् नभः । घर्मशीताम्भसां योनिस् तस्मै सूर्यात्मने नमः

yas tamo hanti tīvrātmā svabhābhir bhāsayan nabhaḥ / gharmaśītāmbhasāṃ yonis tasmai sūryātmane namaḥ

1.14.27

काठिन्यवान् यो बिभर्ति जगद् एतद् अशेषतः । शब्दादिसंश्रयो व्यापी तस्मै भूम्यात्मने नमः

kāṭhinyavān yo bibharti jagad etad aśeṣataḥ / śabdādisaṃśrayo vyāpī tasmai bhūmyātmane namaḥ

1.14.28

यद् योनिभूतं जगतो बीजं यत् सर्वदेहिनाम् । तत् तोयरूपम् ईशस्य नमामो हरिमेधसः

yad yonibhūtaṃ jagato bījaṃ yat sarvadehinām / tat toyarūpam īśasya namāmo harimedhasaḥ

1.14.29

यो मुखं सर्वदेवानां हव्यभुक् कव्यभुक् तथा । पितॄणां च नमस् तस्मै विष्णवे पावकात्मने

yo mukhaṃ sarvadevānāṃ havyabhuk kavyabhuk tathā / pitṝṇāṃ ca namas tasmai viṣṇave pāvakātmane

1.14.30

पञ्चधावस्थितो देहे यश् चेष्टां कुरुते ऽनिशम् । आकाशयोनिर् भगवांस् तस्मै वाय्वात्मने नमः

pañcadhāvasthito dehe yaś ceṣṭāṃ kurute 'niśam / ākāśayonir bhagavāṃs tasmai vāyvātmane namaḥ

1.14.31

अवकाशम् अशेषाणां भूतानां यः प्रयच्छति । अनन्तमूर्तिमाञ् छुद्धस् तस्मै व्योमात्मने नमः

avakāśam aśeṣāṇāṃ bhūtānāṃ yaḥ prayacchati / anantamūrtimāñ chuddhas tasmai vyomātmane namaḥ

1.14.32

समस्तेन्द्रियवर्गस्य यः सदा स्थानम् उत्तमम् । तस्मै शब्दादिरूपाय नमः कृष्णाय वेधसे

samastendriyavargasya yaḥ sadā sthānam uttamam / tasmai śabdādirūpāya namaḥ kṛṣṇāya vedhase

1.14.33

गृह्णाति विषयान् नित्यम् इन्द्रियात्मा क्षराक्षरः । यस् तस्मै ज्ञानमूलाय नताः स्म हरिमेधसे

gṛhṇāti viṣayān nityam indriyātmā kṣarākṣaraḥ / yas tasmai jñānamūlāya natāḥ sma harimedhase

1.14.34

गृहीतान् इन्द्रियैर् अर्थान् आत्मने यः प्रयच्छति । अन्तःकरणभूताय तस्मै विश्वात्मने नमः

gṛhītān indriyair arthān ātmane yaḥ prayacchati / antaḥkaraṇabhūtāya tasmai viśvātmane namaḥ

1.14.35

यस्मिन्न् अनन्ते सकलं विश्वं यस्मात् तथोद्गतम् । लयस्थानं च यस् तस्मै नमः प्रकृतिधर्मिणे

yasminn anante sakalaṃ viśvaṃ yasmāt tathodgatam / layasthānaṃ ca yas tasmai namaḥ prakṛtidharmiṇe

1.14.36

शुद्धः संल्लक्ष्यते भ्रान्त्या गुणवान् इव यो ऽगुणः । तम् आत्मरूपिणं देवं नताः स्म पुरुषोत्तमम्

śuddhaḥ saṃllakṣyate bhrāntyā guṇavān iva yo 'guṇaḥ / tam ātmarūpiṇaṃ devaṃ natāḥ sma puruṣottamam

1.14.37

अविकारम् अजं शुद्धं निर्गुणं यन् निरञ्जनम् । नताः स्म तत् परं ब्रह्म विष्णोर् यत् परमं पदम्

avikāram ajaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ yan nirañjanam / natāḥ sma tat paraṃ brahma viṣṇor yat paramaṃ padam

1.14.38

अदीर्घह्रस्वम् अस्थूलम् अनण्व् अग्र्यम् अलोहितम् । अस्नेहच्छायम् अतनुम् असक्तम् असमीरणम्

adīrghahrasvam asthūlam anaṇv agryam alohitam / asnehacchāyam atanum asaktam asamīraṇam

1.14.39

अनाकाशम् असंस्पर्शम् अगन्धम् अरसं च यत् । अचक्षुःश्रोत्रम् अचलम् अवाक्पाणिम् अमानसम्

anākāśam asaṃsparśam agandham arasaṃ ca yat / acakṣuḥśrotram acalam avākpāṇim amānasam

1.14.40

अनामगोत्रम् असुखम् अतेजस्कम् अहेतुकम् । अभयं भ्रान्तिरहितम् अनिद्रम् अजरामरम्

anāmagotram asukham atejaskam ahetukam / abhayaṃ bhrāntirahitam anidram ajarāmaram

1.14.41

अरजो ऽशब्दम् अमृतम् अप्लुतं यद् असंवृतम् । पूर्वापरे न वै यस्मिंस् तद् विष्णोः परमं पदम्

arajo 'śabdam amṛtam aplutaṃ yad asaṃvṛtam / pūrvāpare na vai yasmiṃs tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

1.14.42

परम् ईशित्वगुणवत् सर्वभूतम् असंश्रयम् । नताः स्म तत् पदं विष्णोर् जिह्वादृग्गोचरं न यत्

param īśitvaguṇavat sarvabhūtam asaṃśrayam / natāḥ sma tat padaṃ viṣṇor jihvādṛggocaraṃ na yat

1.14.43

पराशर उवाच —

एवं प्रचेतसो विष्णुं स्तुवन्तस् तत्समाधयः । दश वर्षसहस्राणि तपश् चेरुर् महार्णवे

evaṃ pracetaso viṣṇuṃ stuvantas tatsamādhayaḥ / daśa varṣasahasrāṇi tapaś cerur mahārṇave

1.14.44

ततः प्रसन्नो भगवांस् तेषाम् अन्तर्जले हरिः । ददौ दर्शनम् उन्निद्रनीलोत्पलदलच्छविः

tataḥ prasanno bhagavāṃs teṣām antarjale hariḥ / dadau darśanam unnidranīlotpaladalacchaviḥ

1.14.45

पतत्रिराजम् आरूढम् अवलोक्य प्रचेतसः । प्रणिपेतुः शिरोभिस् तं भक्तिभारावनामितैः

patatrirājam ārūḍham avalokya pracetasaḥ / praṇipetuḥ śirobhis taṃ bhaktibhārāvanāmitaiḥ

1.14.46

ततस् तान् आह भगवान् व्रियताम् ईप्सितो वरः । प्रसादसुमुखो ऽहं वो वरदः समुपस्थितः

tatas tān āha bhagavān vriyatām īpsito varaḥ / prasādasumukho 'haṃ vo varadaḥ samupasthitaḥ

1.14.47

ततस् तम् ऊचुर् वरदं प्रणिपत्य प्रचेतसः । यथा पित्रा समादिष्टं प्रजानां वृद्धिकारणम्

tatas tam ūcur varadaṃ praṇipatya pracetasaḥ / yathā pitrā samādiṣṭaṃ prajānāṃ vṛddhikāraṇam

1.14.48

स चापि देवस् तं दत्त्वा यथाभिलषितं वरम् । अन्तर्धानं जगामाशु ते च निश्चक्रमुर् जलात्

sa cāpi devas taṃ dattvā yathābhilaṣitaṃ varam / antardhānaṃ jagāmāśu te ca niścakramur jalāt

1.14.49