पराशर उवाच —

काश्यपदुहिता सुमतिर् विदर्भराजतनया केशिनी च द्वे भार्ये सगरस्यास्ताम्

kāśyapaduhitā sumatir vidarbharājatanayā keśinī ca dve bhārye sagarasyāstām

4.4.1

ताभ्यां चापत्यार्थम् आराधित और्वः परमेण समाधिना वरम् अदात्

tābhyāṃ cāpatyārtham ārādhita aurvaḥ parameṇa samādhinā varam adāt

4.4.2

एका वंशधरम् एकं पुत्रम् अपरा षष्टिं पुत्रसहस्राणि जनयिष्यति ॥ यस्या यद् अभिमतं तद् इच्छया गृह्यताम् इत्य् उक्ते केशिनी पुत्रम् एकं सुमतिः पुत्रसहस्राणि षष्टिं वव्रे

ekā vaṃśadharam ekaṃ putram aparā ṣaṣṭiṃ putrasahasrāṇi janayiṣyati || yasyā yad abhimataṃ tad icchayā gṛhyatām ity ukte keśinī putram ekaṃ sumatiḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭiṃ vavre

4.4.3

तथेति च ऋषिणाभिहिते ऽल्पैर् एवाहोभिः केशिनी पुत्रम् एकम् असमञ्जसं नाम वंशधरम् असूत । विनतातनयायास् तु सुमत्याः षष्टिः पुत्रसहस्राण्य् अभवन्

tatheti ca ṛṣiṇābhihite 'lpair evāhobhiḥ keśinī putram ekam asamañjasaṃ nāma vaṃśadharam asūta | vinatātanayāyās tu sumatyāḥ ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇy abhavan

4.4.4

तस्माद् असमञ्जसो ऽंशुमान् नाम कुमारो जज्ञे

tasmād asamañjaso 'ṃśumān nāma kumāro jajñe

4.4.5

स त्व् असमञ्जा बाल्याद् एवापवृत्तः पिता चास्याचिन्तयद् अयम् अतीतबाल्यो बुद्धिमान् भविष्यतीति

sa tv asamañjā bālyād evāpavṛttaḥ pitā cāsyācintayad ayam atītabālyo buddhimān bhaviṣyatīti

4.4.6

अथ तत्रापि वयस्य् अतीते तच् चरितम् एवैनं पिता तत्याज

atha tatrāpi vayasy atīte tac caritam evainaṃ pitā tatyāja

4.4.7

तान्य् अपि षष्टिः कुमारसहस्राण्य् असमञ्जसश् चरितम् अनुचक्रुः

tāny api ṣaṣṭiḥ kumārasahasrāṇy asamañjasaś caritam anucakruḥ

4.4.8

ततश् चासमञ्जसश् चरितानुकारिभिः सागरैर् अपध्वस्तयज्ञादिसन्मार्गे जगति देवाः सकलविद्यामयम् असंस्पृष्टम् अशेषदोषैर् भगवतः पुरुषोत्तमस्यांशभूतं कपिलं प्रणम्य तद् अर्थम् ऊचुः

tataś cāsamañjasaś caritānukāribhiḥ sāgarair apadhvastayajñādisanmārge jagati devāḥ sakalavidyāmayam asaṃspṛṣṭam aśeṣadoṣair bhagavataḥ puruṣottamasyāṃśabhūtaṃ kapilaṃ praṇamya tad artham ūcuḥ

4.4.9

भगवन्न् एभिः सगरतनयैर् असमञ्जसश् चरितम् अनुगम्यते । कथम् एवम् एभिर् अनुसरद्भिर् जगद् भविष्यतीत्य् आर्तजगत्परित्राणाय च भगवतो ऽत्र शरीरग्रहणम् इत्य् आकर्ण्य भगवान् अल्पैर् एव दिनैर् एते विनङ्क्ष्यन्तीत्य् उक्तवान्

bhagavann ebhiḥ sagaratanayair asamañjasaś caritam anugamyate | katham evam ebhir anusaradbhir jagad bhaviṣyatīty ārtajagatparitrāṇāya ca bhagavato 'tra śarīragrahaṇam ity ākarṇya bhagavān alpair eva dinair ete vinaṅkṣyantīty uktavān

4.4.10

तत्रान्तरे च सगरो हयमेधम् आरेभे तत्र च पुत्रैर् अधिष्ठितम् अस्याश्वं को ऽप्य् अपहृत्य भुवो बिलं प्रविवेश

tatrāntare ca sagaro hayamedham ārebhe tatra ca putrair adhiṣṭhitam asyāśvaṃ ko 'py apahṛtya bhuvo bilaṃ praviveśa

4.4.12

ततश् चाश्वान्वेषणाय तनयान् युयोज ततस् तत्तनयाश् चाश्वखुरपदवीम् अनुसरन्तो अतिनिर्बन्धेन वसुधातलम् एकैको योजनं योजनम् अवनेश् चखान

tataś cāśvānveṣaṇāya tanayān yuyoja tatas tattanayāś cāśvakhurapadavīm anusaranto atinirbandhena vasudhātalam ekaiko yojanaṃ yojanam avaneś cakhāna

4.4.13

पाताले चाश्वं परिभ्रमन्तं तम् अवनीपतितनयास् ते ददृशुः

pātāle cāśvaṃ paribhramantaṃ tam avanīpatitanayās te dadṛśuḥ

4.4.14

नातिदूरावस्थितं च भगवन्तम् अपघने शरत्काले ऽर्कम् इव तेजोभिर् अनवरतम् ऊर्ध्वम् अधश् चाशेषदिशश् चोद्भासयमानं कपिलर्षिम् अपश्यन्

nātidūrāvasthitaṃ ca bhagavantam apaghane śaratkāle 'rkam iva tejobhir anavaratam ūrdhvam adhaś cāśeṣadiśaś codbhāsayamānaṃ kapilarṣim apaśyan

4.4.15

ततश् चोद्यतायुधा दुरात्मायम् अस्मदपकारी यज्ञविघातकर्ता हयहर्ता हन्यतां हन्यताम् इत्य् अवोचन् । ततस् तेनापि भगवता किंचिदीषत्परिवर्तितलोचनेनावलोकिताः स्वशरीरसमुत्थेनाग्निना दह्यमाना विनेशुः

tataś codyatāyudhā durātmāyam asmadapakārī yajñavighātakartā hayahartā hanyatāṃ hanyatām ity avocan | tatas tenāpi bhagavatā kiṃcidīṣatparivartitalocanenāvalokitāḥ svaśarīrasamutthenāgninā dahyamānā vineśuḥ

4.4.16

सगरो ऽप्य् अवगम्याश्वानुसारि तत् पुत्रबलम् अशेषं परमर्षिकपिलतेजसा दग्धम् अंशुमन्तम् असमञ्जसः पुत्रम् अश्वानयनाय चोदयाम् आस

sagaro 'py avagamyāśvānusāri tat putrabalam aśeṣaṃ paramarṣikapilatejasā dagdham aṃśumantam asamañjasaḥ putram aśvānayanāya codayām āsa

4.4.17

स तु सगरतनयखातमार्गेण कपिलम् उपगम्य भक्तिनम्रस् तथा तुष्टाव यथैनं भगवान् आह गच्छैनं पितामहायाश्वं प्रापय वरं वृणीष्व च पुत्रपौत्रश् च ते स्वर्गाद् गङ्गां आनयिष्यतीति

sa tu sagaratanayakhātamārgeṇa kapilam upagamya bhaktinamras tathā tuṣṭāva yathainaṃ bhagavān āha gacchainaṃ pitāmahāyāśvaṃ prāpaya varaṃ vṛṇīṣva ca putrapautraś ca te svargād gaṅgāṃ ānayiṣyatīti

4.4.18

अथांशुमान् अपि ब्रह्मदण्डहतानाम् अस्मत्पितॄणाम् अस्वर्गयोग्यानां स्वर्गप्राप्तिकरं वरम् अस्माकं भगवान् प्रयच्छत्व् इति प्रत्याह

athāṃśumān api brahmadaṇḍahatānām asmatpitṝṇām asvargayogyānāṃ svargaprāptikaraṃ varam asmākaṃ bhagavān prayacchatv iti pratyāha

4.4.19

तं चाह भगवान् उक्तम् एवैतन् मया पौत्रस् ते त्रिदिवाद् गङ्गां भुवम् आनयिष्यतीति । तदम्भसा संस्पृष्टेष्व् अस्थिभस्मस्व् एते स्वर्गम् आरोक्ष्यन्ति । भगवद्विष्णुपादाङ्गुष्ठविनिर्गतस्य जलस्य हि तन्माहात्म्यम्

taṃ cāha bhagavān uktam evaitan mayā pautras te tridivād gaṅgāṃ bhuvam ānayiṣyatīti | tadambhasā saṃspṛṣṭeṣv asthibhasmasv ete svargam ārokṣyanti | bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhavinirgatasya jalasya hi tanmāhātmyam

4.4.20

यन् न केवलम् अभिसंधिपूर्वकं स्नानाद्युपभोगेषूपकारकम् अनभिसंहितम् अप्य् अपेतप्राणस्यास्थिचर्मस्नायुकेशाद्युत्सृष्टं शरीरजम् यद् भूपतितम् शरीरिणं सद्यः स्वर्गं नयतीत्य् उक्तः प्रणम्य च भगवते ऽश्वम् आदाय पितामहयज्ञम् आजगाम

yan na kevalam abhisaṃdhipūrvakaṃ snānādyupabhogeṣūpakārakam anabhisaṃhitam apy apetaprāṇasyāsthicarmasnāyukeśādyutsṛṣṭaṃ śarīrajam yad bhūpatitam śarīriṇaṃ sadyaḥ svargaṃ nayatīty uktaḥ praṇamya ca bhagavate 'śvam ādāya pitāmahayajñam ājagāma

4.4.21

सगरो ऽप्य् अश्वम् आसाद्य तं यज्ञं समापयाम् आस

sagaro 'py aśvam āsādya taṃ yajñaṃ samāpayām āsa

4.4.22

सागरं चात्मजप्रीत्या पुत्रत्वे कल्पयाम् आस

sāgaraṃ cātmajaprītyā putratve kalpayām āsa

4.4.23

तस्यांशुमतो दिलीपः पुत्रो ऽभवत्

tasyāṃśumato dilīpaḥ putro 'bhavat

4.4.24

दिलीपस्य भगीरथो यो ऽसौ गङ्गां स्वर्गाद् इहानीय भागीरथीसंज्ञां चकार

dilīpasya bhagīratho yo 'sau gaṅgāṃ svargād ihānīya bhāgīrathīsaṃjñāṃ cakāra

4.4.25

भगीरथाच् छ्रुतस् तस्यापि नाभागस् ततो ऽम्बरीषस् तस्मात् सिन्धुद्वीपः । सिन्धुद्वीपाद् अयुतायुस् तत्पुत्रश् च ऋतुपर्णो नलसहायो ऽक्षहृदयज्ञो ऽभूत्

bhagīrathāc chrutas tasyāpi nābhāgas tato 'mbarīṣas tasmāt sindhudvīpaḥ | sindhudvīpād ayutāyus tatputraś ca ṛtuparṇo nalasahāyo 'kṣahṛdayajño 'bhūt

4.4.26

ऋतुपर्णपुत्रः सर्वकामस् तत्तनयः सुदासः सुदासात् सौदासो मित्रसहनामा

ṛtuparṇaputraḥ sarvakāmas tattanayaḥ sudāsaḥ sudāsāt saudāso mitrasahanāmā

4.4.27

स चाटव्यां मृगयां गतो व्याघ्रद्वयम् अपश्यत्

sa cāṭavyāṃ mṛgayāṃ gato vyāghradvayam apaśyat

4.4.28

ताभ्यां च तद् वनम् अपमृगं कृतं स चैकं तयोर् बाणेन जघान

tābhyāṃ ca tad vanam apamṛgaṃ kṛtaṃ sa caikaṃ tayor bāṇena jaghāna

4.4.29

म्रियमाणश् चासाव् अतिभीषणाकृतिर् अतिकरालवदनो राक्षसो ऽभवत्

mriyamāṇaś cāsāv atibhīṣaṇākṛtir atikarālavadano rākṣaso 'bhavat

4.4.30

द्वितीयो ऽपि प्रतिक्रियां ते करिष्यामीत्य् उक्त्वान्तर्धानं जगाम

dvitīyo 'pi pratikriyāṃ te kariṣyāmīty uktvāntardhānaṃ jagāma

4.4.31

कालेन गच्छता स सौदासो यज्ञम् अयजत् । परिनिष्ठितयज्ञे चाचार्ये वसिष्ठे निष्क्रान्ते तद् रक्षो वसिष्ठरूपम् आस्थाय यज्ञावसाने मम समांसं भोजनं देयं तत् संस्क्रियतां क्षणाद् इहागमिष्यामीत्य् उक्त्वा निष्क्रान्तः

kālena gacchatā sa saudāso yajñam ayajat | pariniṣṭhitayajñe cācārye vasiṣṭhe niṣkrānte tad rakṣo vasiṣṭharūpam āsthāya yajñāvasāne mama samāṃsaṃ bhojanaṃ deyaṃ tat saṃskriyatāṃ kṣaṇād ihāgamiṣyāmīty uktvā niṣkrāntaḥ

4.4.32

भूयश् च सूदवेषं कृत्वा राजाज्ञया मानुषमांसं संस्कृत्य राज्ञे न्यवेदयत्

bhūyaś ca sūdaveṣaṃ kṛtvā rājājñayā mānuṣamāṃsaṃ saṃskṛtya rājñe nyavedayat

4.4.33

असाव् अपि हिरण्यपात्रस्थितं मांसम् आदाय वसिष्ठागमनप्रतीक्षो ऽभवत् । आगताय च वसिष्ठाय निवेदितवान्

asāv api hiraṇyapātrasthitaṃ māṃsam ādāya vasiṣṭhāgamanapratīkṣo 'bhavat | āgatāya ca vasiṣṭhāya niveditavān

4.4.34

स चाप्य् अचिन्तयद् अहो ऽस्य राज्ञो दौःशील्यं येनैतन् मांसम् अस्माकं प्रयच्छति किम् एतद् द्रव्यजातम् इति ध्यानपरो ऽभूत् । अपश्यच् च तन् मानुषमांसम् । ततश् च क्रोधकलुषीकृतचेता राजानं प्रति शापम् उत्ससर्ज । यस्माद् अभोज्यम् एतद् अस्मद्विधानां तपस्विनाम् अवगच्छन्न् अपि भवान् मह्यं ददाति तस्मात् तवैवात्र लोलुपा बुद्धिर् भविष्यतीति

sa cāpy acintayad aho 'sya rājño dauḥśīlyaṃ yenaitan māṃsam asmākaṃ prayacchati kim etad dravyajātam iti dhyānaparo 'bhūt | apaśyac ca tan mānuṣamāṃsam | tataś ca krodhakaluṣīkṛtacetā rājānaṃ prati śāpam utsasarja | yasmād abhojyam etad asmadvidhānāṃ tapasvinām avagacchann api bhavān mahyaṃ dadāti tasmāt tavaivātra lolupā buddhir bhaviṣyatīti

4.4.35

अनन्तरं च तेनापि भगवतैवाभिहितो ऽस्मीत्य् उक्ते किं किं मयैवाभिहितम् इति संचिन्त्य मुनिर् अपि समाधौ तस्थौ

anantaraṃ ca tenāpi bhagavataivābhihito 'smīty ukte kiṃ kiṃ mayaivābhihitam iti saṃcintya munir api samādhau tasthau

4.4.36

समाधिविज्ञानावगतार्थश् चानुग्रहं तस्मै चकार । नात्यन्तिकम् एतद् द्वादशाब्दं तव भोजनं भविष्यतीति

samādhivijñānāvagatārthaś cānugrahaṃ tasmai cakāra | nātyantikam etad dvādaśābdaṃ tava bhojanaṃ bhaviṣyatīti

4.4.37

असाव् अपि तु प्रगृह्योदकाञ्जलिं मुनिशापप्रदानायोद्यतो भगवान् अस्मद्गुरुर् नार्हस्य् एनं कुलदेवताभूतम् आचार्यं शप्तुम् इति मदयन्त्या स्वपत्न्या प्रसादितः । सस्याम्बुदरक्षणार्थं तच् छापाम्बु नोर्व्यां न चाकाशे चिक्षेप तेनैव स्वपदौ सिषेच

asāv api tu pragṛhyodakāñjaliṃ muniśāpapradānāyodyato bhagavān asmadgurur nārhasy enaṃ kuladevatābhūtam ācāryaṃ śaptum iti madayantyā svapatnyā prasāditaḥ | sasyāmbudarakṣaṇārthaṃ tac chāpāmbu norvyāṃ na cākāśe cikṣepa tenaiva svapadau siṣeca

4.4.38

तेन क्रोधाश्रितेनाम्भसा दग्धच्छायौ तत्पादौ कल्माषताम् उपगतौ । ततः स कल्माषपादसंज्ञाम् अवाप

tena krodhāśritenāmbhasā dagdhacchāyau tatpādau kalmāṣatām upagatau | tataḥ sa kalmāṣapādasaṃjñām avāpa

4.4.39

वसिष्ठशापाच् च षष्ठे काले राक्षसभावम् उपेत्याटव्यां पर्यटन्न् अनेकशो मानुषान् अभक्षयत्

vasiṣṭhaśāpāc ca ṣaṣṭhe kāle rākṣasabhāvam upetyāṭavyāṃ paryaṭann anekaśo mānuṣān abhakṣayat

4.4.40

एकदा तु कंचिन् मुनिम् ऋतुकाले भार्यया सह संगतं ददर्श । तयोश् च तम् अतिभीषणं राक्षसम् अवलोक्य त्रासात् प्रधावितयोर् दम्पत्योर् ब्राह्मणं जग्राह

ekadā tu kaṃcin munim ṛtukāle bhāryayā saha saṃgataṃ dadarśa | tayoś ca tam atibhīṣaṇaṃ rākṣasam avalokya trāsāt pradhāvitayor dampatyor brāhmaṇaṃ jagrāha

4.4.41

ततः सा ब्राह्मणी बहुशस् तं याचितवती । प्रसीदेक्ष्वाकुकुलतिलकभूतस् त्वं महाराज मित्रसहो न राक्षसो नार्हसि स्त्रीधर्मसुखाभिज्ञो मय्य् अकृतार्थायाम् इमं मद्भर्तारम् अत्तुम् इत्य् एवं बहुप्रकारं तस्यां विलपन्त्यां व्याघ्रः पशुम् इव तं ब्राह्मणम् अभक्षयत्

tataḥ sā brāhmaṇī bahuśas taṃ yācitavatī | prasīdekṣvākukulatilakabhūtas tvaṃ mahārāja mitrasaho na rākṣaso nārhasi strīdharmasukhābhijño mayy akṛtārthāyām imaṃ madbhartāram attum ity evaṃ bahuprakāraṃ tasyāṃ vilapantyāṃ vyāghraḥ paśum iva taṃ brāhmaṇam abhakṣayat

4.4.42

ततश् चातिकोपसमन्विता ब्राह्मणी तं राजानं यस्माद् एवं मय्य् अतृप्तायां त्वयायं मत्पतिर् भक्षितः । तस्मात् त्वम् अप्य् अन्तं कामोपभोगप्रवृत्तः प्राप्स्यसीति शशाप । अग्निं प्रविवेश च

tataś cātikopasamanvitā brāhmaṇī taṃ rājānaṃ yasmād evaṃ mayy atṛptāyāṃ tvayāyaṃ matpatir bhakṣitaḥ | tasmāt tvam apy antaṃ kāmopabhogapravṛttaḥ prāpsyasīti śaśāpa | agniṃ praviveśa ca

4.4.43

ततस् तस्य द्वादशाब्दविपर्यये विमुक्तशापस्य स्त्रीविषयाभिलाषिणो मदयन्ती स्मारयाम् आस

tatas tasya dvādaśābdaviparyaye vimuktaśāpasya strīviṣayābhilāṣiṇo madayantī smārayām āsa

4.4.44

ततः परम् असौ स्त्रीभोगं तत्याज । वसिष्ठश् चापुत्रेण राज्ञा पुत्रार्थम् अभ्यर्थितो मदयन्त्यां गर्भाधानं चकार । यदा च सप्तवर्षाण्य् असौ गर्भो न जज्ञे ततस् तं गर्भम् अश्मना सा देवी जघान । पुत्रश् चाजायत तस्य चाश्मक एव नामाभवत्

tataḥ param asau strībhogaṃ tatyāja | vasiṣṭhaś cāputreṇa rājñā putrārtham abhyarthito madayantyāṃ garbhādhānaṃ cakāra | yadā ca saptavarṣāṇy asau garbho na jajñe tatas taṃ garbham aśmanā sā devī jaghāna | putraś cājāyata tasya cāśmaka eva nāmābhavat

4.4.45

अश्मकस्य मूलको नाम पुत्रो ऽभवत् । यो ऽसौ निःक्षत्रे क्ष्मातले ऽस्मिन् क्रियमाणे स्त्रीभिर् विवस्त्राभिः परिवार्य रक्षितः ततस् तं नारीकवचम् उदाहरन्ति

aśmakasya mūlako nāma putro 'bhavat | yo 'sau niḥkṣatre kṣmātale 'smin kriyamāṇe strībhir vivastrābhiḥ parivārya rakṣitaḥ tatas taṃ nārīkavacam udāharanti

4.4.46

मूलकाद् दशरथस् तस्माद् इलिविलस् ततश् च विश्वसहः । तस्माच् च खट्वाङ्गो दिलीपः यो ऽसौ देवासुराणां संग्रामे देवैर् अभ्यर्थितो ऽसुराञ् जघान । स्वर्गे च कृतप्रियैर् देवैर् वरग्रहणाय चोदितः प्राह । यद्य् अवश्यं वरो ग्राह्यस् तन् ममायुः कथ्यताम् इति । अनन्तरं च तैर् उक्तम् एकमुहूर्तप्रमाणं तवायुर् इत्य् उक्तो ऽथास्खलितगतिना विमानेन लघिमगुणो मर्त्यलोकम् आगम्येदम् आह । यथा न ब्राह्मणेभ्यः सकाशाद् आत्मापि मे प्रियतरः । न च स्वधर्मोल्लङ्घनं मया कदाचिद् अप्य् अनुष्ठितम् । न च सकलदेवमानुषपशुवृक्षादिके ऽप्य् ऽच्युतव्यतिरेकवती दृष्टिर् ममाभूत् । तथा तम् एव देवं मुनिजनानुस्मृतं भगवन्तम् अस्खलितगतिः प्रापयेयम् इत्य् अशेषदेवगुरौ भगवत्य् अनिर्देश्यवपुषि सत्तामात्रात्मन्य् आत्मानं परमात्मनि वासुदेवाख्ये युयोज । तत्रैव च लयम् अवाप

mūlakād daśarathas tasmād ilivilas tataś ca viśvasahaḥ | tasmāc ca khaṭvāṅgo dilīpaḥ yo 'sau devāsurāṇāṃ saṃgrāme devair abhyarthito 'surāñ jaghāna | svarge ca kṛtapriyair devair varagrahaṇāya coditaḥ prāha | yady avaśyaṃ varo grāhyas tan mamāyuḥ kathyatām iti | anantaraṃ ca tair uktam ekamuhūrtapramāṇaṃ tavāyur ity ukto 'thāskhalitagatinā vimānena laghimaguṇo martyalokam āgamyedam āha | yathā na brāhmaṇebhyaḥ sakāśād ātmāpi me priyataraḥ | na ca svadharmollaṅghanaṃ mayā kadācid apy anuṣṭhitam | na ca sakaladevamānuṣapaśuvṛkṣādike 'py 'cyutavyatirekavatī dṛṣṭir mamābhūt | tathā tam eva devaṃ munijanānusmṛtaṃ bhagavantam askhalitagatiḥ prāpayeyam ity aśeṣadevagurau bhagavaty anirdeśyavapuṣi sattāmātrātmany ātmānaṃ paramātmani vāsudevākhye yuyoja | tatraiva ca layam avāpa

4.4.47

अत्रापि श्रूयते श्लोको गीतः सप्तर्षिभिः पुरा । खट्वाङ्गेन समो नान्यः कश्चिद् उर्व्यां भविष्यति ॥ विप्_४,४।४८[१] ॥ येन स्वर्गाद् इहागम्य मुहूर्तं प्राप्य जीवितम् । त्रयो ऽभिसंधिता लोका बुद्ध्या दानेन चैव हि ॥ विप्_४,४।४८[२] ॥ खट्वाङ्गाद् दीर्घबाहुः पुत्रो ऽभवत् । ततो रघुस् तस्माद् अप्य् अजः । अजाद् दशरथो दशरथस्यापि भगवान् अब्जनाभो जगत्स्थित्यर्थम् आत्मांशेन रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नरूपिणा चतुर्धा पुत्रत्वम् आयासीत् । रामो ऽपि बाल एव विश्वामित्रयज्ञरक्षणाय गच्छंस् ताटकां जघान

atrāpi śrūyate śloko gītaḥ saptarṣibhiḥ purā / khaṭvāṅgena samo nānyaḥ kaścid urvyāṃ bhaviṣyati // ViP_4,4.48[1] // yena svargād ihāgamya muhūrtaṃ prāpya jīvitam / trayo 'bhisaṃdhitā lokā buddhyā dānena caiva hi // ViP_4,4.48[2] // khaṭvāṅgād dīrghabāhuḥ putro 'bhavat | tato raghus tasmād apy ajaḥ | ajād daśaratho daśarathasyāpi bhagavān abjanābho jagatsthityartham ātmāṃśena rāmalakṣmaṇabharataśatrughnarūpiṇā caturdhā putratvam āyāsīt | rāmo 'pi bāla eva viśvāmitrayajñarakṣaṇāya gacchaṃs tāṭakāṃ jaghāna

4.4.49

यज्ञे च मारीचम् इषुपाताहतं दूरं चिक्षेप सुबाहुप्रमुखांश् च क्षयम् अनयत् । दर्शनमात्रेणैवाहल्याम् अपापां चकार । जनकगृहे च माहेश्वरं चापम् अनायासेनैव बभञ्ज । सीतां च अयोनिजां जनकराजतनयां वीर्यशुल्कां लेभे

yajñe ca mārīcam iṣupātāhataṃ dūraṃ cikṣepa subāhupramukhāṃś ca kṣayam anayat | darśanamātreṇaivāhalyām apāpāṃ cakāra | janakagṛhe ca māheśvaraṃ cāpam anāyāsenaiva babhañja | sītāṃ ca ayonijāṃ janakarājatanayāṃ vīryaśulkāṃ lebhe

4.4.50

सकलक्षत्रक्षयकारिणम् अशेषहैहयकुलधूमकेतुभूतं च परशुरामम् अपास्तवीर्यबलावलेपं चकार

sakalakṣatrakṣayakāriṇam aśeṣahaihayakuladhūmaketubhūtaṃ ca paraśurāmam apāstavīryabalāvalepaṃ cakāra

4.4.51

पितृवचनाच् चागणितराज्याभिलाषो भ्रातृभार्यासमवेतो वनं विवेश

pitṛvacanāc cāgaṇitarājyābhilāṣo bhrātṛbhāryāsamaveto vanaṃ viveśa

4.4.52

विराधखरदूषणादीन् कबन्धवालिनौ च निजघान

virādhakharadūṣaṇādīn kabandhavālinau ca nijaghāna

4.4.53

बद्ध्वा चाम्भोनिधिम् अशेषराक्षसकुलक्षयं कृत्वा दशाननापहृतां तद्वधापहतकलङ्काम् अप्य् अनलप्रवेशशुद्धाम् अशेषदेवेशसंस्तूयमानां सीतां जनकराजतनयाम् अयोध्याम् आनिन्ये

baddhvā cāmbhonidhim aśeṣarākṣasakulakṣayaṃ kṛtvā daśānanāpahṛtāṃ tadvadhāpahatakalaṅkām apy analapraveśaśuddhām aśeṣadeveśasaṃstūyamānāṃ sītāṃ janakarājatanayām ayodhyām āninye

4.4.54

भरतो ऽपि गन्धर्वविषयसाधनायोग्रगन्धर्वकोटीस् तिस्रो जघान । शत्रुघ्नेनाप्य् अतिबलपराक्रमो मधुपुत्रो लवणो नाम राक्षसेश्वरो निहतो मधुरा च निवेशिता

bharato 'pi gandharvaviṣayasādhanāyogragandharvakoṭīs tisro jaghāna | śatrughnenāpy atibalaparākramo madhuputro lavaṇo nāma rākṣaseśvaro nihato madhurā ca niveśitā

4.4.55

इत्य् एवमादिअतुलबलपराक्रमैर् अतिदुष्टनिबर्हणैर् ऽशेषस्यास्य जगतो निष्पादितस्थितयो रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः पुनर् अपि दिवम् आरूढाः

ity evamādiatulabalaparākramair atiduṣṭanibarhaṇair 'śeṣasyāsya jagato niṣpāditasthitayo rāmalakṣmaṇabharataśatrughnāḥ punar api divam ārūḍhāḥ

4.4.56

ये ऽपि तेषु भगवदंशेष्व् अनुरागिणः कोसलनगरजनपदास् ते ऽपि तन्मनसस् तत्सलोकताम् अवापुः

ye 'pi teṣu bhagavadaṃśeṣv anurāgiṇaḥ kosalanagarajanapadās te 'pi tanmanasas tatsalokatām avāpuḥ

4.4.57

रामस्य तु कुशलवौ पुत्रौ लक्ष्मणस्याङ्गदचन्द्रकेतू तक्षपुष्करौ भरतस्य सुबाहुशूरसेनौ शत्रुघ्नस्य कुशस्यातिथिर् अतिथेर् अपि निषधः पुत्रो ऽभवत् । निषधस्यापि नलस् तस्य अपि नभो नभसः पुण्डरीकः । तत्तनयः क्षेमधन्वा तस्य च देवानीकस् तस्याप्य् अहीनगुस् ततो रुरुस् तस्य च पारियात्रः पारियात्राद् दलो दलाच् छलस् तस्याप्य् उक्थ उक्थाद् वज्रनाभस् तस्माच् छङ्खनाभस् ततो व्युत्थिताश्वस् ततश् च विश्वसहो जज्ञे

rāmasya tu kuśalavau putrau lakṣmaṇasyāṅgadacandraketū takṣapuṣkarau bharatasya subāhuśūrasenau śatrughnasya kuśasyātithir atither api niṣadhaḥ putro 'bhavat | niṣadhasyāpi nalas tasya api nabho nabhasaḥ puṇḍarīkaḥ | tattanayaḥ kṣemadhanvā tasya ca devānīkas tasyāpy ahīnagus tato rurus tasya ca pāriyātraḥ pāriyātrād dalo dalāc chalas tasyāpy uktha ukthād vajranābhas tasmāc chaṅkhanābhas tato vyutthitāśvas tataś ca viśvasaho jajñe

4.4.58

हिरण्यनाभस् ततो महायोगीश्वरो जैमिनिशिष्यो यतो याज्ञवल्क्यो योगम् अवाप

hiraṇyanābhas tato mahāyogīśvaro jaiminiśiṣyo yato yājñavalkyo yogam avāpa

4.4.59

हिरण्यनाभस्य पुत्रः पुष्यस् तस्माद् ध्रुवसंधिस् ततः सुदर्शनस् तस्माद् अग्निवर्णस् ततश् च शीघ्रगस् तस्यापि मरुः पुत्रो ऽभूत् यो ऽसौ योगम् आस्थायाद्यापि कलापग्रामम् आश्रितस् तिष्ठति । आगामियुगे सूर्यवंशक्षत्रप्रवर्तयिता भविष्यति । प्रसुश्रुतस् तस्यात्मजस् तस्यापि सुसंधिस् ततश् चाप्य् अमर्षस् तस्य च महस्वांस् ततश् च विश्रुतवांस् ततो बृहद्बलो यो ऽर्जुनतनयेनाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयम् अनीयत

hiraṇyanābhasya putraḥ puṣyas tasmād dhruvasaṃdhis tataḥ sudarśanas tasmād agnivarṇas tataś ca śīghragas tasyāpi maruḥ putro 'bhūt yo 'sau yogam āsthāyādyāpi kalāpagrāmam āśritas tiṣṭhati | āgāmiyuge sūryavaṃśakṣatrapravartayitā bhaviṣyati | prasuśrutas tasyātmajas tasyāpi susaṃdhis tataś cāpy amarṣas tasya ca mahasvāṃs tataś ca viśrutavāṃs tato bṛhadbalo yo 'rjunatanayenābhimanyunā bhāratayuddhe kṣayam anīyata

4.4.60

एते हीक्ष्वाकुभूपालाः प्राधान्येन मयेरिताः । एतेषां चरितं शृण्वन् सर्वपापैः प्रमुच्यते

ete hīkṣvākubhūpālāḥ prādhānyena mayeritāḥ / eteṣāṃ caritaṃ śṛṇvan sarvapāpaiḥ pramucyate

4.4.61