पराशर उवाच —

अतो मांधातुः पुत्रसंततिर् अभिधीयते

ato māṃdhātuḥ putrasaṃtatir abhidhīyate

4.3.1

अम्बरीषस्य मांधातुस् तनयस्य युवनाश्वः पुत्रो ऽभूत्

ambarīṣasya māṃdhātus tanayasya yuvanāśvaḥ putro 'bhūt

4.3.2

तस्माद् धरीतो यतो ऽङ्गिरसो हारीताः

tasmād dharīto yato 'ṅgiraso hārītāḥ

4.3.3

रसातले च मौनेया नाम गन्धर्वाः षट्कोटिसंख्यास् तैर् अशेषाणि नागकुलान्य् अपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यान्य् अक्रियन्त

rasātale ca mauneyā nāma gandharvāḥ ṣaṭkoṭisaṃkhyās tair aśeṣāṇi nāgakulāny apahṛtapradhānaratnādhipatyāny akriyanta

4.3.4

तैश् च गन्धर्ववीर्यावधूतैर् उरगेश्वरैर् भगवान् अशेषदेवेशस्तवश्रवणोन्मीलितोन्निद्रपुण्डरीकनयनो जलशयनो निद्रावसानाद् विबुद्धः प्रणिपत्याभिहितः । भगवन्न् अप्य् अस्माकम् एतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयम् उपशमम् एष्यतीति आह भगवान् अनादिपुरुषः पुरुषोत्तमो यौवनाश्वस्य मांधातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रस् तम् अहम् अनुप्रविश्य तान् अशेषदुष्टगन्धर्वान् उपशमं नयिष्यामि

taiś ca gandharvavīryāvadhūtair urageśvarair bhagavān aśeṣadeveśastavaśravaṇonmīlitonnidrapuṇḍarīkanayano jalaśayano nidrāvasānād vibuddhaḥ praṇipatyābhihitaḥ | bhagavann apy asmākam etebhyo gandharvebhyo bhayam upaśamam eṣyatīti āha bhagavān anādipuruṣaḥ puruṣottamo yauvanāśvasya māṃdhātuḥ purukutsanāmā putras tam aham anupraviśya tān aśeṣaduṣṭagandharvān upaśamaṃ nayiṣyāmi

4.3.5

इत्य् आकर्ण्य भगवते कृतप्रणामाः पुनर् नागलोकम् आगताः पन्नगपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयाम् आसुः

ity ākarṇya bhagavate kṛtapraṇāmāḥ punar nāgalokam āgatāḥ pannagapatayo narmadāṃ ca purukutsānayanāya codayām āsuḥ

4.3.6

सा चैनं रसातलं नीतवती

sā cainaṃ rasātalaṃ nītavatī

4.3.7

रसातलगतश् चासौ भगवत्तेजसाप्यायितात्मवीर्यः सकलगन्धर्वाञ् जघान । पुनश् च स्वभवनम् आजगाम

rasātalagataś cāsau bhagavattejasāpyāyitātmavīryaḥ sakalagandharvāñ jaghāna | punaś ca svabhavanam ājagāma

4.3.8

सकलपन्नगपतयश् च नर्मदायै वरं ददुः । यस् ते ऽनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यतीति

sakalapannagapatayaś ca narmadāyai varaṃ daduḥ | yas te 'nusmaraṇasamavetaṃ nāmagrahaṇaṃ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṃ bhaviṣyatīti

4.3.9

अत्र च श्लोकः । नर्मदायै नमः प्रातर् नर्मदायै नमो निशि । नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः

atra ca ślokaḥ | narmadāyai namaḥ prātar narmadāyai namo niśi / namo 'stu narmade tubhyaṃ trāhi māṃ viṣasarpataḥ

4.3.10

इत्य् उच्चार्याहर्निशम् अन्धकारप्रवेशे वा न सर्पैर् दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषम् अपि भुक्तम् उपघाताय भविष्यति

ity uccāryāharniśam andhakārapraveśe vā na sarpair daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣam api bhuktam upaghātāya bhaviṣyati

4.3.11

पुरुकुत्साय च संततिविच्छेदो न भवतो भविष्यतीत्य् उरगपतयो वरं ददुः

purukutsāya ca saṃtativicchedo na bhavato bhaviṣyatīty uragapatayo varaṃ daduḥ

4.3.12

पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसदस्युम् अजीजनत्

purukutso narmadāyāṃ trasadasyum ajījanat

4.3.13

त्रसदस्युतः संभूतस् ततो ऽनरण्यस् तं रावणो दिग्विजये निजघान । अनरण्यस्य पृषदश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रो ऽभवत् । ततश् च वसुमनास् तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनस् त्रय्यारुणः

trasadasyutaḥ saṃbhūtas tato 'naraṇyas taṃ rāvaṇo digvijaye nijaghāna | anaraṇyasya pṛṣadaśvaḥ pṛṣadaśvasya haryaśvaḥ putro 'bhavat | tataś ca vasumanās tasyāpi tridhanvā tridhanvanas trayyāruṇaḥ

4.3.20

तस्मात् सत्यव्रतो यो ऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञाम् अवाप । चण्डालताम् उपगतश् च

tasmāt satyavrato yo 'sau triśaṅkusaṃjñām avāpa | caṇḍālatām upagataś ca

4.3.14

द्वादशवार्षिक्याम् अनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चाण्डालप्रतिग्रहपरिहरणाय जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसम् अनुदिनं बबन्ध

dvādaśavārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṃ cāṇḍālapratigrahapariharaṇāya jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṃsam anudinaṃ babandha

4.3.15

परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरः स्वर्गम् आरोपितः

parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīraḥ svargam āropitaḥ

4.3.16

त्रिशङ्कोर् हरिश्चन्द्रस् तस्माद् रोहिताश्वस् ततश् च हरितो हरिताच् चञ्चुश् चञ्चोर् विजयसुदेवौ रुरुको विजयाद् रुरुकस्य वृकः

triśaṅkor hariścandras tasmād rohitāśvas tataś ca harito haritāc cañcuś cañcor vijayasudevau ruruko vijayād rurukasya vṛkaḥ

4.3.17

ततो बाहुर् यो ऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिर् अवजितो ऽन्तर्वत्न्या महिष्या सह वनं विवेश

tato bāhur yo 'sau haihayatālajaṅghādibhir avajito 'ntarvatnyā mahiṣyā saha vanaṃ viveśa

4.3.18

तस्याश् च सपत्न्या गर्भस्तम्भनाय गरो दत्तः

tasyāś ca sapatnyā garbhastambhanāya garo dattaḥ

4.3.19

तेनास्या गर्भः सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ । स च बाहुर् वृद्धभावाद् और्वाश्रमसमीपे ममार

tenāsyā garbhaḥ saptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau | sa ca bāhur vṛddhabhāvād aurvāśramasamīpe mamāra

4.3.20

सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तम् आरोप्यानुमरणकृतनिश्चयाभूत्

sā tasya bhāryā citāṃ kṛtvā tam āropyānumaraṇakṛtaniścayābhūt

4.3.21

अथैताम् अतीतानागतवर्तमानकालवेदी भगवान् और्वः स्वाश्रमान् निर्गत्याब्रवीत् । अलम् अनेनासद्ग्राहेणाखिलभूमण्डलपतिर् अतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृद् अरातिपक्षक्षयकर्ता तवोदरे चक्रवर्ती तिष्ठति

athaitām atītānāgatavartamānakālavedī bhagavān aurvaḥ svāśramān nirgatyābravīt | alam anenāsadgrāheṇākhilabhūmaṇḍalapatir ativīryaparākramo naikayajñakṛd arātipakṣakṣayakartā tavodare cakravartī tiṣṭhati

4.3.22

मैवं मैवं साहसाध्यवसायिनी भवेत्युक्ते च सा तस्माद् अनुमरणनिर्बन्धाद् विरराम

maivaṃ maivaṃ sāhasādhyavasāyinī bhavetyukte ca sā tasmād anumaraṇanirbandhād virarāma

4.3.23

तेनैव भगवता स्वाश्रमम् आनीयत । कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे । तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रियां निष्पाद्य सगर इति नाम चकार

tenaiva bhagavatā svāśramam ānīyata | katipayadinābhyantare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe | tasyaurvo jātakarmādikriyāṃ niṣpādya sagara iti nāma cakāra

4.3.24

कृतोपनयनं चैनम् और्वो वेदशास्त्राण्य् अस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यम् अध्यापयाम् आस

kṛtopanayanaṃ cainam aurvo vedaśāstrāṇy astraṃ cāgneyaṃ bhārgavākhyam adhyāpayām āsa

4.3.25

उत्पन्नबुद्धिश् च मातरम् अपृच्छत् । अम्ब कथम् अत्र वयं क्व तातो ऽस्माकम् इत्य् एवमादि पृच्छतस् तन्माता सर्वम् अवोचत्

utpannabuddhiś ca mātaram apṛcchat | amba katham atra vayaṃ kva tāto 'smākam ity evamādi pṛcchatas tanmātā sarvam avocat

4.3.26

ततः पितृराज्यहरणामर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञाम् अकरोत् । प्रायशश् च हैहयाञ् जघान

tataḥ pitṛrājyaharaṇāmarṣito haihayatālajaṅghādivadhāya pratijñām akarot | prāyaśaś ca haihayāñ jaghāna

4.3.27

शकयवनकाम्बोजपारदपह्लवा हन्यमानास् तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं ययुः

śakayavanakāmbojapāradapahlavā hanyamānās tatkulaguruṃ vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayuḥ

4.3.28

अथैतान् वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरम् आह । वत्सालम् एभिर् जीवन्मृतकैर् अनुमृतैः

athaitān vasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaram āha | vatsālam ebhir jīvanmṛtakair anumṛtaiḥ

4.3.29

एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसङ्गपरित्यागं कारिताः

ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṅgaparityāgaṃ kāritāḥ

4.3.30

स तथेति तद् गुरुवचनम् अभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वम् अकारयत् यवनान् मुण्डितशिरसो ऽर्धमुण्डाञ् छकान् प्रलम्बकेशान् पारदान् पह्लवांश् च श्मश्रुधरान् निःस्वाध्यायवषट्कारान् एतान् अन्यांश् च क्षत्रियांश् चकार

sa tatheti tad guruvacanam abhinandya teṣāṃ veṣānyatvam akārayat yavanān muṇḍitaśiraso 'rdhamuṇḍāñ chakān pralambakeśān pāradān pahlavāṃś ca śmaśrudharān niḥsvādhyāyavaṣaṭkārān etān anyāṃś ca kṣatriyāṃś cakāra

4.3.31

ते च निजधर्मपरित्यागाद् ब्राह्मणैश् च परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः

te ca nijadharmaparityāgād brāhmaṇaiś ca parityaktā mlecchatāṃ yayuḥ

4.3.32

सगरो ऽपि स्वम् अधिष्ठानम् आगम्य अस्खलितचक्रः सप्तद्वीपवतीम् इमाम् उर्वीं प्रशशास

sagaro 'pi svam adhiṣṭhānam āgamya askhalitacakraḥ saptadvīpavatīm imām urvīṃ praśaśāsa

4.3.33