मैत्रेय उवाच —

सूर्यस्य भगवन् वंशः कथितो भवता मम । सोमस्य वंशे त्व् अखिलाञ् श्रोतुम् इच्छामि पार्थिवान्

sūryasya bhagavan vaṃśaḥ kathito bhavatā mama / somasya vaṃśe tv akhilāñ śrotum icchāmi pārthivān

4.6.1

कीर्त्यते स्थिरकीर्तीनां येषाम् अद्यापि संततिः । प्रसादसुमुखस् तन् मे ब्रह्मन्न् आख्यातुम् अर्हसि

kīrtyate sthirakīrtīnāṃ yeṣām adyāpi saṃtatiḥ / prasādasumukhas tan me brahmann ākhyātum arhasi

4.6.2

पराशर उवाच —

श्रूयतां मुनिशार्दूल वंशः प्रथिततेजसः । सोमस्यानुक्रमात् ख्याता यत्रोर्वीपतयो ऽभवन्

śrūyatāṃ muniśārdūla vaṃśaḥ prathitatejasaḥ | somasyānukramāt khyātā yatrorvīpatayo 'bhavan

4.6.3

अयं हि वंशो ऽतिबलपराक्रमद्युतिशीलचेष्टावद्भिर् अतिगुणान्वितैर् नहुषययातिकार्तवीर्यार्जुनादिभिर् भूपालैर् अलंकृतः । तम् अहं कथयामि श्रूयताम्

ayaṃ hi vaṃśo 'tibalaparākramadyutiśīlaceṣṭāvadbhir atiguṇānvitair nahuṣayayātikārtavīryārjunādibhir bhūpālair alaṃkṛtaḥ | tam ahaṃ kathayāmi śrūyatām

4.6.4

अखिलजगत्स्रष्टुर् भगवन्नारायणनाभिसरोजिनीसमुद्भवाब्जयोनेर् ब्रह्मणः पुत्रो ऽत्रिर् अत्रेः सोमः

akhilajagatsraṣṭur bhagavannārāyaṇanābhisarojinīsamudbhavābjayoner brahmaṇaḥ putro 'trir atreḥ somaḥ

4.6.5

तं च भगवान् अब्जयोनिर् अशेषौषधीद्विजनक्षत्राणाम् आधिपत्ये ऽभ्यषेचयत्

taṃ ca bhagavān abjayonir aśeṣauṣadhīdvijanakṣatrāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayat

4.6.6

स च राजसूयम् अकरोत् । तत्प्रभावाद् अत्युत्कृष्टाधिपत्याधिष्ठातृत्वाच् चैनं मद आविवेश

sa ca rājasūyam akarot | tatprabhāvād atyutkṛṣṭādhipatyādhiṣṭhātṛtvāc cainaṃ mada āviveśa

4.6.7

मदावलेपाच् चासौ सकलदेवगुरोर् बृहस्पतेस् तारां नाम पत्नीं जहार

madāvalepāc cāsau sakaladevaguror bṛhaspates tārāṃ nāma patnīṃ jahāra

4.6.8

बहुशस् तु बृहस्पतिचोदितेन भगवता ब्रह्मणा चोद्यमानः सकलैश् च देवर्षिभिर् याच्यमानो ऽपि न मुमोच

bahuśas tu bṛhaspaticoditena bhagavatā brahmaṇā codyamānaḥ sakalaiś ca devarṣibhir yācyamāno 'pi na mumoca

4.6.9

तस्य च बृहस्पतिद्वेषाद् उशना पार्ष्णिग्राहो ऽभवत्

tasya ca bṛhaspatidveṣād uśanā pārṣṇigrāho 'bhavat

4.6.10

अङ्गिरः सकाशाद् उपलब्धविद्यो भगवान् रुद्रो बृहस्पतेः सहाय्यम् अकरोत्

aṅgiraḥ sakāśād upalabdhavidyo bhagavān rudro bṛhaspateḥ sahāyyam akarot

4.6.11

यतश् चोशना ततो जम्भकुम्भाद्याः समस्ता एव दैत्यदानवनिकाया महान्तम् उद्यमं चक्रुः । बृहस्पतेर् अपि सकलदेवसैन्यसहायः शक्रो ऽभवत्

yataś cośanā tato jambhakumbhādyāḥ samastā eva daityadānavanikāyā mahāntam udyamaṃ cakruḥ | bṛhaspater api sakaladevasainyasahāyaḥ śakro 'bhavat

4.6.12

एवं च तयोर् अतीवोग्रः संग्रामस् तारानिमित्तस् तारकामयो नामाभवत् । ततः समस्तशस्त्राण्य् असुरेषु रुद्रपुरोगमा देवा देवेषु चाशेषदानवा मुमुचुः

evaṃ ca tayor atīvograḥ saṃgrāmas tārānimittas tārakāmayo nāmābhavat | tataḥ samastaśastrāṇy asureṣu rudrapurogamā devā deveṣu cāśeṣadānavā mumucuḥ

4.6.13

एवं च देवासुराहवक्षोभक्षुब्धहृदयम् अशेषं एव जगद् ब्रह्माणं शरणं जगाम

evaṃ ca devāsurāhavakṣobhakṣubdhahṛdayam aśeṣaṃ eva jagad brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagāma

4.6.14

ततश् च भगवान् अप्य् उशनसं शंकरम् असुरान् देवांश् च निवार्य बृहस्पतये ताराम् अददात् । तां चान्तःप्रसवाम् अवलोक्य बृहस्पतिर् आह

tataś ca bhagavān apy uśanasaṃ śaṃkaram asurān devāṃś ca nivārya bṛhaspataye tārām adadāt | tāṃ cāntaḥprasavām avalokya bṛhaspatir āha

4.6.15

नैष मम क्षेत्रे भवत्यान्यस्य सुतो धार्यः समुत्सृजैनम् अलम् अतिधार्ष्ट्येनेति

naiṣa mama kṣetre bhavatyānyasya suto dhāryaḥ samutsṛjainam alam atidhārṣṭyeneti

4.6.16

सा च तेनैवम् उक्तातिपतिव्रता भर्तृवचनात् तम् ईषिकास्तम्बे गर्भम् उत्ससर्ज

sā ca tenaivam uktātipativratā bhartṛvacanāt tam īṣikāstambe garbham utsasarja

4.6.17

स चोत्सृष्टमात्र एवातितेजसा देवानां तेजांस्य् आचिक्षेप

sa cotsṛṣṭamātra evātitejasā devānāṃ tejāṃsy ācikṣepa

4.6.18

बृहस्पतिम् इन्दुं च तस्य कुमारस्यातिचारुतया साभिलाषौ दृष्ट्वा देवाः समुत्पन्नसंदेहास् तारां पप्रच्छुः

bṛhaspatim induṃ ca tasya kumārasyāticārutayā sābhilāṣau dṛṣṭvā devāḥ samutpannasaṃdehās tārāṃ papracchuḥ

4.6.19

सत्यं कथयास्माकम् अतिसुभगे कस्यायम् आत्मजः सोमस्याथ बृहस्पतेः पुत्रः । इत्युक्तापि सा तारा ह्रिया न किंचिद् उवाच । बहुशो ऽप्य् अभिहिता यदासौ देवेभ्यो नाचचक्षे ततश् च स कुमारस् तां शप्तुम् उद्यतः प्राह च । दुष्टे कस्मान् मम तातं नाख्यासि । अद्यैव ते ऽलीकलज्जावत्यास् तथा शास्तिम् अयम् अहं करोमि यथा नैवम् अन्याप्य् अतिमन्थरवचना भविष्यतीति अथ भगवान् पितामहस् तं कुमारं संनिवार्य स्वयम् अपृच्छत् ताराम् । कथय वत्से कस्यायम् आत्मजः सोमस्य अथ बृहस्पतेर् इत्य् उक्ता लज्जाजडम् आह सोमस्येति

satyaṃ kathayāsmākam atisubhage kasyāyam ātmajaḥ somasyātha bṛhaspateḥ putraḥ | ityuktāpi sā tārā hriyā na kiṃcid uvāca | bahuśo 'py abhihitā yadāsau devebhyo nācacakṣe tataś ca sa kumāras tāṃ śaptum udyataḥ prāha ca | duṣṭe kasmān mama tātaṃ nākhyāsi | adyaiva te 'līkalajjāvatyās tathā śāstim ayam ahaṃ karomi yathā naivam anyāpy atimantharavacanā bhaviṣyatīti atha bhagavān pitāmahas taṃ kumāraṃ saṃnivārya svayam apṛcchat tārām | kathaya vatse kasyāyam ātmajaḥ somasya atha bṛhaspater ity uktā lajjājaḍam āha somasyeti

4.6.21

ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिर् भगवान् उडुपतिस् तम् आलिङ्ग्य कुमारं साधु साधु वत्स प्राज्ञो ऽसीति बुध इति नाम चक्रे

tataḥ sphuraducchvasitāmalakapolakāntir bhagavān uḍupatis tam āliṅgya kumāraṃ sādhu sādhu vatsa prājño 'sīti budha iti nāma cakre

4.6.22

स चाख्यातम् एवैतद् यथेलायाम् आत्मजपुरूरवसम् उत्पादयाम् आस । पुरूरवास् त्व् अतिदानशीलो ऽतियज्वातितेजस्वी यं सत्यवादिनम् अतिरूपिणं मित्रावरुणशापान् मानुषे लोके मया वस्तव्यम् इति कृतमतिर् उर्वशी ददर्श

sa cākhyātam evaitad yathelāyām ātmajapurūravasam utpādayām āsa | purūravās tv atidānaśīlo 'tiyajvātitejasvī yaṃ satyavādinam atirūpiṇaṃ mitrāvaruṇaśāpān mānuṣe loke mayā vastavyam iti kṛtamatir urvaśī dadarśa

4.6.23

दृष्टमात्रे च यस्मिन्न् अपहाय मानम् अशेषस्वर्गाभिलाषम् अपास्य तन्मनस्का भूत्वा तम् एवोपतस्थे

dṛṣṭamātre ca yasminn apahāya mānam aśeṣasvargābhilāṣam apāsya tanmanaskā bhūtvā tam evopatasthe

4.6.24

सो ऽपि च ताम् अतिशयितसकललोकस्त्रीकान्तिसौकुमार्यलावण्यगतिविलासहासादिगुणाम् अवलोक्य तदायत्तचित्तवृत्तिर् बभूव

so 'pi ca tām atiśayitasakalalokastrīkāntisaukumāryalāvaṇyagativilāsahāsādiguṇām avalokya tadāyattacittavṛttir babhūva

4.6.25

उभयम् अपि तन्मनस्कम् अनन्यदृष्टि परित्यक्तसमस्तान्यत्प्रयोजनम् अभूत्

ubhayam api tanmanaskam ananyadṛṣṭi parityaktasamastānyatprayojanam abhūt

4.6.26

राजा तु प्रागल्भ्यात् ताम् आह

rājā tu prāgalbhyāt tām āha

4.6.27

सुभ्रु त्वाम् अहम् अतिकामो ऽस्मि । प्रसीदानुरागम् उद्वहेत्य् उक्ता लज्जावखण्डितम् उर्वशी प्राह

subhru tvām aham atikāmo 'smi | prasīdānurāgam udvahety uktā lajjāvakhaṇḍitam urvaśī prāha

4.6.28

भवत्व् एवं यदि मे समयपरिपालनं भवान् करोति

bhavatv evaṃ yadi me samayaparipālanaṃ bhavān karoti

4.6.29

आख्याहि मे समयम् इत्य् अथ पृष्टा पुनर् अब्रवीत् । शयनसमीपे ममोरणकद्वयं पुत्रभूतं नापनेयम् । भवांश् च मया नग्नो न द्रष्टव्यः । घृतमात्रं च ममाहार इत्य् एवम् एवेति भूपतिर् आह । तया च सहावनीपतिर् अलकायां चैत्ररथादिवनेष्व् अमलपद्मषण्डेषु सरःस्व् अभिरममाण एकषष्टिवर्षाण्य् अनुदिनप्रवर्धमानप्रमोदो ऽनयत्

ākhyāhi me samayam ity atha pṛṣṭā punar abravīt | śayanasamīpe mamoraṇakadvayaṃ putrabhūtaṃ nāpaneyam | bhavāṃś ca mayā nagno na draṣṭavyaḥ | ghṛtamātraṃ ca mamāhāra ity evam eveti bhūpatir āha | tayā ca sahāvanīpatir alakāyāṃ caitrarathādivaneṣv amalapadmaṣaṇḍeṣu saraḥsv abhiramamāṇa ekaṣaṣṭivarṣāṇy anudinapravardhamānapramodo 'nayat

4.6.30

उर्वशी च तदुपभोगात् प्रतिदिनप्रवर्धमानानुरागा अमरलोकवासे ऽपि न स्पृहां चकार

urvaśī ca tadupabhogāt pratidinapravardhamānānurāgā amaralokavāse 'pi na spṛhāṃ cakāra

4.6.31

विना चोर्वश्या सुरलोको ऽप्सरसां सिद्धगन्धर्वाणां च नातिरमणीयो ऽभवत्

vinā corvaśyā suraloko 'psarasāṃ siddhagandharvāṇāṃ ca nātiramaṇīyo 'bhavat

4.6.32

ततश् चोर्वशीपुरूरवसोः समयविद् विश्वावसुर् गन्धर्वसमवेतो निशि शयनाभ्याशाद् एकम् उरणकं जहार

tataś corvaśīpurūravasoḥ samayavid viśvāvasur gandharvasamaveto niśi śayanābhyāśād ekam uraṇakaṃ jahāra

4.6.33

तस्याकाशे नीयमानस्योर्वशी शब्दम् अशृणोत् । आह च ममानाथायाः पुत्रः केनाप्य्ऽपह्रियते कं शरणम् उपयामीत्य् व् इति आकर्ण्य राजा नग्नं मां देवी द्रक्ष्यतीति न ययौ । अथान्यम् अप्य् उरणकम् आदाय गन्धर्वा ययुः । तस्याप्य् अपह्रियमाणस्यशब्दम् आकर्ण्यऽकाशे पुनर् अप्य् अनाथास्म्य् अहम् अभर्तृका कुपुरुषाश्रयेत्य् आर्तराविणी बभूव

tasyākāśe nīyamānasyorvaśī śabdam aśṛṇot | āha ca mamānāthāyāḥ putraḥ kenāpy'pahriyate kaṃ śaraṇam upayāmīty V iti ākarṇya rājā nagnaṃ māṃ devī drakṣyatīti na yayau | athānyam apy uraṇakam ādāya gandharvā yayuḥ | tasyāpy apahriyamāṇasyaśabdam ākarṇya'kāśe punar apy anāthāsmy aham abhartṛkā kupuruṣāśrayety ārtarāviṇī babhūva

4.6.34

राजाप्य् अमर्षवशाद् अन्धकारम् एतद् इति खड्गम् आदाय दुष्ट दुष्ट हतो ऽसीति व्याहरन्न् अभ्यधावत्

rājāpy amarṣavaśād andhakāram etad iti khaḍgam ādāya duṣṭa duṣṭa hato 'sīti vyāharann abhyadhāvat

4.6.35

तावच् च गन्धर्वैर् अतीवोज्ज्वला विद्युज् जनिता । तत्प्रभया चोर्वशी राजानम् अपगताम्बरं दृष्ट्वापवृत्तसमया तत्क्षणाद् एवापक्रान्ता

tāvac ca gandharvair atīvojjvalā vidyuj janitā | tatprabhayā corvaśī rājānam apagatāmbaraṃ dṛṣṭvāpavṛttasamayā tatkṣaṇād evāpakrāntā

4.6.36

परित्यज्य ताव् उरणकौ गन्धर्वाः सुरलोकम् उपगताः

parityajya tāv uraṇakau gandharvāḥ suralokam upagatāḥ

4.6.37

राजापि च तौ मेषाव् आदाय हृष्टमनाः स्वशयनम् आयातो नोर्वशीं ददर्श

rājāpi ca tau meṣāv ādāya hṛṣṭamanāḥ svaśayanam āyāto norvaśīṃ dadarśa

4.6.38

तां चापश्यन्न् अपगताम्बर एवोन्मत्तरूपो बभ्राम । कुरुक्षेत्रे चाम्भोजसरस्य् अन्याभिश् चतसृभिर् अप्सरोभिः समवेताम् उर्वशीं ददर्श । ततश् चोन्मत्तरूपो जाये हे तिष्ठ मनसि घोरे तिष्ठ वचसीत्य् अनेकप्रकारं सूक्तम् अवोचत्

tāṃ cāpaśyann apagatāmbara evonmattarūpo babhrāma | kurukṣetre cāmbhojasarasy anyābhiś catasṛbhir apsarobhiḥ samavetām urvaśīṃ dadarśa | tataś conmattarūpo jāye he tiṣṭha manasi ghore tiṣṭha vacasīty anekaprakāraṃ sūktam avocat

4.6.39

आह चोर्वशी । महाराजालम् अनेनाविवेकचेष्टितेनान्तर्वत्न्य् अहम् अब्दान्ते भवतात्रागन्तव्यं कुमारस् ते भविष्यतीत्य् एकां च निशाम् अहं त्वया सह वत्स्यामीत्य् उक्तः प्रहृष्टः स्वपुरं जगाम

āha corvaśī | mahārājālam anenāvivekaceṣṭitenāntarvatny aham abdānte bhavatātrāgantavyaṃ kumāras te bhaviṣyatīty ekāṃ ca niśām ahaṃ tvayā saha vatsyāmīty uktaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ jagāma

4.6.40

तासां चाप्सरसाम् उर्वशी कथयाम् आस । अयं स पुरुषोत्कर्ष्टो येनाहम् एतावन्तं कालम् अनुरागाकृष्टमानसा सहोषितेत्य् एवम् उक्तास् ताम् अप्सरस ऊचुः । साधु साध्व् अस्य रूपम् अनेन सहास्माकम् अपि सर्वकालम् अभिरन्तुं स्पृहा भवेत् । इत्य् अब्दे च पूर्णे स राजा तत्राजगाम । कुमारं चायुषम् अस्मै तदोर्वशी ददौ

tāsāṃ cāpsarasām urvaśī kathayām āsa | ayaṃ sa puruṣotkarṣṭo yenāham etāvantaṃ kālam anurāgākṛṣṭamānasā sahoṣitety evam uktās tām apsarasa ūcuḥ | sādhu sādhv asya rūpam anena sahāsmākam api sarvakālam abhirantuṃ spṛhā bhavet | ity abde ca pūrṇe sa rājā tatrājagāma | kumāraṃ cāyuṣam asmai tadorvaśī dadau

4.6.41

एकां च निशां तेन राज्ञा सहोषित्वा पञ्चपुत्रोत्पत्तये गर्भम् अवाप

ekāṃ ca niśāṃ tena rājñā sahoṣitvā pañcaputrotpattaye garbham avāpa

4.6.42

उवाच चैनं राजानम् अस्मत्प्रीत्या महाराजाय सर्व एव गन्धर्वा वरदाः संवृत्ता व्रियतां वर इति

uvāca cainaṃ rājānam asmatprītyā mahārājāya sarva eva gandharvā varadāḥ saṃvṛttā vriyatāṃ vara iti

4.6.43

आह राजा । विजितसकलारातिर् अविहतेन्द्रियसामर्थ्यो बन्धुमान् अमितबलकोशो नान्यद् अस्माकम् उर्वशीसालोक्याद् अप्राप्यम् अस्ति । तद् अहम् अनया सहोर्वश्या कालं नेतुम् अभिलषामि

āha rājā | vijitasakalārātir avihatendriyasāmarthyo bandhumān amitabalakośo nānyad asmākam urvaśīsālokyād aprāpyam asti | tad aham anayā sahorvaśyā kālaṃ netum abhilaṣāmi

4.6.44

इत्य् उक्ते गन्धर्वा राज्ञे ऽग्निस्थालीं ददुः

ity ukte gandharvā rājñe 'gnisthālīṃ daduḥ

4.6.45

ऊचुश् चैनम् अग्निम् आम्नायानुसारी भूत्वा त्रिधा कृत्वोर्वशीसलोकतामनोरथम् उद्दिश्य सम्यग् यजेथास् ततो ऽवश्यम् अभिलषितम् अवाप्स्यसीत्य् उक्तस् ताम् अग्निस्थालीम् आदायाजगाम अन्तर् अटव्याम् अचिन्तयद् अहो मे ऽतिमूढता यद् अग्निस्थली मयानीता नोर्वशीति । अथैनाम् अटव्याम् एवाग्निस्थालीं तत्याज स्वपुरं चाजगाम

ūcuś cainam agnim āmnāyānusārī bhūtvā tridhā kṛtvorvaśīsalokatāmanoratham uddiśya samyag yajethās tato 'vaśyam abhilaṣitam avāpsyasīty uktas tām agnisthālīm ādāyājagāma antar aṭavyām acintayad aho me 'timūḍhatā yad agnisthalī mayānītā norvaśīti | athainām aṭavyām evāgnisthālīṃ tatyāja svapuraṃ cājagāma

4.6.46

व्यतीतार्धरात्रसमये विनिद्रश् चाचिन्तयत् । ममोर्वशीसालोक्यप्राप्त्यर्थम् अग्निस्थाली गन्धर्वैर् दत्ता सा च मयाटव्यां परित्यक्ता । तद् अहं तत्र तदाहरणाय यास्यामीत्य् उत्थाय तत्राप्य् उपगतो नाग्निस्थालीम् अपश्यत् । शमीगर्भं चाश्वत्थम् अग्निस्थालीस्थाने दृष्ट्वाचिन्तयत् । मयात्र स्थाली निक्षिप्ता सा चाश्वत्थः शमीगर्भो ऽभूत् । तद् एनम् एवाहम् अग्निरूपम् आदाय स्वपुरम् अभिगम्यारणीं कृत्वा तदुत्पन्नाग्नेर् उपास्तिं करिष्यामीत्य् एवम् एव स्वपुरम् उपगतो ऽरणिं चकार

vyatītārdharātrasamaye vinidraś cācintayat | mamorvaśīsālokyaprāptyartham agnisthālī gandharvair dattā sā ca mayāṭavyāṃ parityaktā | tad ahaṃ tatra tadāharaṇāya yāsyāmīty utthāya tatrāpy upagato nāgnisthālīm apaśyat | śamīgarbhaṃ cāśvattham agnisthālīsthāne dṛṣṭvācintayat | mayātra sthālī nikṣiptā sā cāśvatthaḥ śamīgarbho 'bhūt | tad enam evāham agnirūpam ādāya svapuram abhigamyāraṇīṃ kṛtvā tadutpannāgner upāstiṃ kariṣyāmīty evam eva svapuram upagato 'raṇiṃ cakāra

4.6.47

तत्प्रमाणं चाङ्गुलैः कुर्वन् गायत्रीम् अपठत् । पठतश् चाक्षरसंख्यान्य् एवाङ्गुलान्य् अरण्य् अभवत् । तत्राग्निं निर्मथ्याग्नित्रयम् आम्नायानुसारी भूत्वा जुहाव उर्वशीसालोक्यं च फलम् अभिसंहितवान्

tatpramāṇaṃ cāṅgulaiḥ kurvan gāyatrīm apaṭhat | paṭhataś cākṣarasaṃkhyāny evāṅgulāny araṇy abhavat | tatrāgniṃ nirmathyāgnitrayam āmnāyānusārī bhūtvā juhāva urvaśīsālokyaṃ ca phalam abhisaṃhitavān

4.6.48

तेनैवाग्निविधिना बहुविधान् यज्ञान् इष्ट्वा गान्धर्वलोकान् अवाप्योर्वश्या सह वियोगं नावाप

tenaivāgnividhinā bahuvidhān yajñān iṣṭvā gāndharvalokān avāpyorvaśyā saha viyogaṃ nāvāpa

4.6.49

एको ऽग्निर् आदाव् अभवद् ऐलेन त्व् अत्र मन्वन्तरे त्रेधा प्रवर्तित इति

eko 'gnir ādāv abhavad ailena tv atra manvantare tredhā pravartita iti

4.6.50