पराशर उवाच —

इत्य् एष कथितः सम्यक् तृतीयः प्रतिसंचरः । आत्यन्तिको विमुक्तिर् या लयो ब्रह्मणि शाश्वते

ity eṣa kathitaḥ samyak tṛtīyaḥ pratisaṃcaraḥ / ātyantiko vimuktir yā layo brahmaṇi śāśvate

6.8.1

सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव भवतो गदितं मया

sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva bhavato gaditaṃ mayā

6.8.2

पुराणं वैष्णवं त्व् एतत् सर्वकिल्बिषनाशनम् । विशिष्टं सर्वशास्त्रेभ्यः पुरुषार्थोपपादकम्

purāṇaṃ vaiṣṇavaṃ tv etat sarvakilbiṣanāśanam / viśiṣṭaṃ sarvaśāstrebhyaḥ puruṣārthopapādakam

6.8.3

तुभ्यं यथावन् मैत्रेय प्रोक्तं शुश्रूषवे ऽव्ययम् । यद् अन्यद् अपि वक्तव्यं तत् पृच्छाद्य वदामि ते

tubhyaṃ yathāvan maitreya proktaṃ śuśrūṣave 'vyayam / yad anyad api vaktavyaṃ tat pṛcchādya vadāmi te

6.8.4

मैत्रेय उवाच —

भगवन् कथितं सर्वं यत् पृष्टो ऽसि मया मुने । श्रुतं चैतन् मया भक्त्या नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे

bhagavan kathitaṃ sarvaṃ yat pṛṣṭo 'si mayā mune / śrutaṃ caitan mayā bhaktyā nānyat praṣṭavyam asti me

6.8.5

विच्छिन्नाः सर्वसंदेहा वैमल्यं मनसः कृतम् । त्वत्प्रसादान् मया ज्ञाता उत्पत्तिस्थितिसंयमाः

vicchinnāḥ sarvasaṃdehā vaimalyaṃ manasaḥ kṛtam / tvatprasādān mayā jñātā utpattisthitisaṃyamāḥ

6.8.6

ज्ञातश् चतुर्विधो राशिः शक्तिश् च त्रिविधा गुरो । विज्ञाता चापि कार्त्स्न्येन त्रिविधा भावभावना

jñātaś caturvidho rāśiḥ śaktiś ca trividhā guro / vijñātā cāpi kārtsnyena trividhā bhāvabhāvanā

6.8.7

त्वत्प्रसादान् मया ज्ञातं ज्ञेयैर् अन्यैर् अलं द्विज । यथैतद् अखिलं विष्णोर् जगन् न व्यतिरिच्यते

tvatprasādān mayā jñātaṃ jñeyair anyair alaṃ dvija / yathaitad akhilaṃ viṣṇor jagan na vyatiricyate

6.8.8

कृतार्थो ऽस्म्य् अपसंदेहस् त्वत्प्रसादान् महामुने । वर्णधर्मादयो धर्मा विदिता यद् अशेषतः

kṛtārtho 'smy apasaṃdehas tvatprasādān mahāmune / varṇadharmādayo dharmā viditā yad aśeṣataḥ

6.8.9

प्रवृत्तं च निवृत्तं च ज्ञातं कर्म मयाखिलम् । प्रसीद विप्रप्रवर नान्यत् प्रष्टव्यम् अस्ति मे

pravṛttaṃ ca nivṛttaṃ ca jñātaṃ karma mayākhilam / prasīda viprapravara nānyat praṣṭavyam asti me

6.8.10

यद् अस्य कथनायासैर् योजितो ऽसि मया गुरो । तत् क्षम्यतां विशेषो ऽस्ति न सतां पुत्रशिष्ययोः

yad asya kathanāyāsair yojito 'si mayā guro / tat kṣamyatāṃ viśeṣo 'sti na satāṃ putraśiṣyayoḥ

6.8.11

पराशर उवाच —

एतत् ते यन् मयाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । श्रुते ऽस्मिन् सर्वदोषोत्थः पापराशिः प्रणश्यति

etat te yan mayākhyātaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam / śrute 'smin sarvadoṣotthaḥ pāparāśiḥ praṇaśyati

6.8.12

सर्गश् च प्रतिसर्गश् च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं कृत्स्नं मयात्र तव कीर्तितम्

sargaś ca pratisargaś ca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ kṛtsnaṃ mayātra tava kīrtitam

6.8.13

अत्र देवास् तथा दैत्या गन्धर्वोरगराक्षसाः । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः कथ्यन्ते ऽप्सरसस् तथा

atra devās tathā daityā gandharvoragarākṣasāḥ / yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kathyante 'psarasas tathā

6.8.14

मुनयो भावितात्मानः कथ्यन्ते तपसान्विताः । चातुर्वर्ण्यं तथा पुंसां विशिष्टचरिता नराः

munayo bhāvitātmānaḥ kathyante tapasānvitāḥ / cāturvarṇyaṃ tathā puṃsāṃ viśiṣṭacaritā narāḥ

6.8.15

पुण्याः प्रदेशा मेदिन्याः पुण्या नद्यो ऽथ सागराः । पर्वताश् च महापुण्याश् चरितानि च धीमताम्

puṇyāḥ pradeśā medinyāḥ puṇyā nadyo 'tha sāgarāḥ / parvatāś ca mahāpuṇyāś caritāni ca dhīmatām

6.8.16

वर्णधर्मादयो धर्मा वेदशाखाश् च कृत्स्नशः । येषां संश्रवणात् सद्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

varṇadharmādayo dharmā vedaśākhāś ca kṛtsnaśaḥ / yeṣāṃ saṃśravaṇāt sadyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

6.8.17

उत्पत्तिस्थितिनाशानां हेतुर् यो जगतो ऽव्ययः । स सर्वभूतः सर्वात्मा कथ्यते भगवान् हरिः

utpattisthitināśānāṃ hetur yo jagato 'vyayaḥ / sa sarvabhūtaḥ sarvātmā kathyate bhagavān hariḥ

6.8.18

यन् नामकीर्तनं भक्त्या विलायनम् अनुत्तमम् । मैत्रेयाशेषपापानां धातूनाम् इव पावकः

yan nāmakīrtanaṃ bhaktyā vilāyanam anuttamam / maitreyāśeṣapāpānāṃ dhātūnām iva pāvakaḥ

6.8.20

प्रयाति विलयं सद्यः सकृद् यत्र च संस्मृते ॥ विप्_६,८।२१च्द् ॥ हिरण्यगर्भदेवेन्द्ररुद्रादित्याश्विवायुभिः । पावकैर् वसुभिः साध्यैर् विश्वेदेवादिभिः सुरैः

prayāti vilayaṃ sadyaḥ sakṛd yatra ca saṃsmṛte // ViP_6,8.21cd // hiraṇyagarbhadevendrarudrādityāśvivāyubhiḥ / pāvakair vasubhiḥ sādhyair viśvedevādibhiḥ suraiḥ

6.8.22

यक्षरक्षोरगैः सिद्धैर् दैत्यगन्धर्वदानवैः । अप्सरोभिस् तथा तारानक्षत्रैः सकलैर् ग्रहैः

yakṣarakṣoragaiḥ siddhair daityagandharvadānavaiḥ / apsarobhis tathā tārānakṣatraiḥ sakalair grahaiḥ

6.8.23

सप्तर्षिभिस् तथा धिष्ण्यैर् धिष्ण्याधिपतिभिस् तथा । ब्राह्मणाद्यैर् मनुष्यैश् च तथैव पशुभिर् मृगैः

saptarṣibhis tathā dhiṣṇyair dhiṣṇyādhipatibhis tathā / brāhmaṇādyair manuṣyaiś ca tathaiva paśubhir mṛgaiḥ

6.8.24

सरीसृपैर् विहंगैश् च पलाशाद्यैर् महीरुहैः । वनाद्रिसागरसरित्पातालैः सधरादिभिः

sarīsṛpair vihaṃgaiś ca palāśādyair mahīruhaiḥ / vanādrisāgarasaritpātālaiḥ sadharādibhiḥ

6.8.25

शब्दादिभिश् च सहितं ब्रह्माण्डम् अखिलं द्विज । मेरोर् इवाणुर् यस्यैतद् यन्मयं च द्विजोत्तम

śabdādibhiś ca sahitaṃ brahmāṇḍam akhilaṃ dvija / meror ivāṇur yasyaitad yanmayaṃ ca dvijottama

6.8.26

स सर्वः सर्ववित् सर्वस्वरूपो रूपवर्जितः । भगवान् कीर्तितो विष्णुर् अत्र पापप्रणाशनः

sa sarvaḥ sarvavit sarvasvarūpo rūpavarjitaḥ / bhagavān kīrtito viṣṇur atra pāpapraṇāśanaḥ

6.8.27

यद् अश्वमेधावभृथे स्नातः प्राप्नोति वै फलम् । सकलं तद् अवाप्नोति श्रुत्वैतन् मुनिसत्तम

yad aśvamedhāvabhṛthe snātaḥ prāpnoti vai phalam / sakalaṃ tad avāpnoti śrutvaitan munisattama

6.8.28

प्रयागे पुष्करे चैव कुरुक्षेत्रे तथार्बुदे । कृतोपवासः प्राप्नोति तद् अस्य श्रवणान् नरः

prayāge puṣkare caiva kurukṣetre tathārbude / kṛtopavāsaḥ prāpnoti tad asya śravaṇān naraḥ

6.8.29

यद् अग्निहोत्रे सुहुते वर्षेणाप्नोति वै फलम् । महापुण्यमयं विप्र तद् अस्य श्रवणात् सकृत्

yad agnihotre suhute varṣeṇāpnoti vai phalam / mahāpuṇyamayaṃ vipra tad asya śravaṇāt sakṛt

6.8.30

यज् ज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले । मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति परमां गतिम्

yaj jyeṣṭhaśukladvādaśyāṃ snātvā vai yamunājale / mathurāyāṃ hariṃ dṛṣṭvā prāpnoti paramāṃ gatim

6.8.31

पुराणस्यास्य विप्रर्षे केशवार्पितमानसः ॥ विप्_६,८।३२च्द् ॥ यमुनासलिले स्नातः पुरुषो मुनिसत्तम । ज्येष्ठामूले ऽमले पक्षे द्वादश्याम् उपवासकृत्

purāṇasyāsya viprarṣe keśavārpitamānasaḥ // ViP_6,8.32cd // yamunāsalile snātaḥ puruṣo munisattama / jyeṣṭhāmūle 'male pakṣe dvādaśyām upavāsakṛt

6.8.33

समभ्यर्च्याच्युतं सम्यङ् मथुरायां समाहितः । अश्वमेधस्य यज्ञस्य प्राप्नोत्य् अविकलं फलम्

samabhyarcyācyutaṃ samyaṅ mathurāyāṃ samāhitaḥ / aśvamedhasya yajñasya prāpnoty avikalaṃ phalam

6.8.34

आलोक्यर्द्धिम् अथान्येषाम् उन्नीतानां स्ववंशजैः । एतत् किलोचुर् अन्येषाम् पितरः सपितामहाः

ālokyarddhim athānyeṣām unnītānāṃ svavaṃśajaiḥ / etat kilocur anyeṣām pitaraḥ sapitāmahāḥ

6.8.35

कच्चिद् अस्मत्कुले जातः कालिन्दीसलिलाप्लुतः । अर्चयिष्यति गोविन्दं मथुरायाम् उपोषितः

kaccid asmatkule jātaḥ kālindīsalilāplutaḥ / arcayiṣyati govindaṃ mathurāyām upoṣitaḥ

6.8.36

ज्येष्ठामूले सिते पक्षे येनैवं वयम् अप्य् उत । पराम् ऋद्धिम् अवाप्स्यामस् तारिताः स्वकुलोद्भवैः

jyeṣṭhāmūle site pakṣe yenaivaṃ vayam apy uta / parām ṛddhim avāpsyāmas tāritāḥ svakulodbhavaiḥ

6.8.37

ज्येष्ठामूले सिते पक्षे समभ्यर्च्य जनार्दनम् । धन्यानां कुलजः पिण्डान् यमुनायां प्रदास्यति

jyeṣṭhāmūle site pakṣe samabhyarcya janārdanam / dhanyānāṃ kulajaḥ piṇḍān yamunāyāṃ pradāsyati

6.8.38

तस्मिन् काले समभ्यर्च्य तत्र कृष्णं समाहितः । दत्त्वा पिण्डं पितृभ्यश् च यमुनासलिलाप्लुतः

tasmin kāle samabhyarcya tatra kṛṣṇaṃ samāhitaḥ / dattvā piṇḍaṃ pitṛbhyaś ca yamunāsalilāplutaḥ

6.8.39

यद् आप्नोति नरः पुण्यं तारयन् स्वपितामहान् । श्रुत्वाध्यायं तद् आप्नोति पुराणस्यास्य भक्तिमान्

yad āpnoti naraḥ puṇyaṃ tārayan svapitāmahān / śrutvādhyāyaṃ tad āpnoti purāṇasyāsya bhaktimān

6.8.40

एतत् संसारभीरूणां परित्राणम् अनुत्तमम् । दुःस्वप्ननाशनं नॄणां सर्वदुष्टनिबर्हणम्

etat saṃsārabhīrūṇāṃ paritrāṇam anuttamam / duḥsvapnanāśanaṃ nṝṇāṃ sarvaduṣṭanibarhaṇam

6.8.41

इदम् आर्षं पुरा प्राह ऋभवे कमलोद्भवः । ऋभुः प्रियव्रतायाह स च भागुरये ऽब्रवीत्

idam ārṣaṃ purā prāha ṛbhave kamalodbhavaḥ / ṛbhuḥ priyavratāyāha sa ca bhāguraye 'bravīt

6.8.42

भागुरिः स्तम्भमित्राय दधीचाय स चोक्तवान् । सारस्वताय तेनोक्तं भृगुः सारस्वताद् अपि

bhāguriḥ stambhamitrāya dadhīcāya sa coktavān / sārasvatāya tenoktaṃ bhṛguḥ sārasvatād api

6.8.43

भृगुणा पुरुकुत्साय नर्मदायै स चोक्तवान् । नर्मदा धृतराष्ट्राय नागायापूरणाय च

bhṛguṇā purukutsāya narmadāyai sa coktavān / narmadā dhṛtarāṣṭrāya nāgāyāpūraṇāya ca

6.8.44

ताभ्यां च नागराजाय प्रोक्तं वासुकये द्विज । वासुकिः प्राह वत्साय वत्सश् चाश्वतराय वै

tābhyāṃ ca nāgarājāya proktaṃ vāsukaye dvija / vāsukiḥ prāha vatsāya vatsaś cāśvatarāya vai

6.8.45

कम्बलाय च तेनोक्तम् एलापत्राय तेन वै

kambalāya ca tenoktam elāpatrāya tena vai

6.8.46

पातालं समनुप्राप्तस् ततो वेदशिरा मुनिः । प्राप्तवान् एतद् अखिलं स वै प्रमतये ददौ

pātālaṃ samanuprāptas tato vedaśirā muniḥ / prāptavān etad akhilaṃ sa vai pramataye dadau

6.8.47

दत्तं प्रमतिना चैव जातूकर्णाय धीमते । जातूकर्णेन चैवोक्तम् अन्येषां पुण्यशालिनाम्

dattaṃ pramatinā caiva jātūkarṇāya dhīmate / jātūkarṇena caivoktam anyeṣāṃ puṇyaśālinām

6.8.48

पुलस्त्यवरदानेन ममाप्य् एतत् स्मृतिं गतम् । मयापि तुभ्यं मैत्रेय यथावत् कथितं त्व् इदम्

pulastyavaradānena mamāpy etat smṛtiṃ gatam / mayāpi tubhyaṃ maitreya yathāvat kathitaṃ tv idam

6.8.49

त्वम् अप्य् एतच् छिनीकाय कलेर् अन्ते वदिष्यसि

tvam apy etac chinīkāya kaler ante vadiṣyasi

6.8.50

इत्य् एतत् परमं गुह्यं कलिकल्मषनाशनम् । यः शृणोति नरः पापैः स सर्वैर् द्विज मुच्यते

ity etat paramaṃ guhyaṃ kalikalmaṣanāśanam / yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpaiḥ sa sarvair dvija mucyate

6.8.51

पितृयक्षमनुष्येभ्यः समस्तामरसंस्तुतिः । कृता तेन भवेद् एतद् यः शृणोति दिने दिने

pitṛyakṣamanuṣyebhyaḥ samastāmarasaṃstutiḥ / kṛtā tena bhaved etad yaḥ śṛṇoti dine dine

6.8.52

कपिलादानजनितं पुण्यम् अत्यन्तदुर्लभम् । श्रुत्वा त्व् अस्य दशाध्यायान् अवाप्नोति न संशयः

kapilādānajanitaṃ puṇyam atyantadurlabham / śrutvā tv asya daśādhyāyān avāpnoti na saṃśayaḥ

6.8.53

यस् त्वैतत् सकलं शृणोति पुरुषः कृत्वा मनस्य् अच्युतं सर्वं सर्वमयं समस्तजगताम् आधारम् आत्माश्रयम् । ज्ञानं ज्ञेयम् अनन्तम् आदिरहितं सर्वामराणां हितं स प्राप्नोति न संशयो ऽस्त्य् अविकलं यद् वाजिमेधे फलम्

yas tvaitat sakalaṃ śṛṇoti puruṣaḥ kṛtvā manasy acyutaṃ sarvaṃ sarvamayaṃ samastajagatām ādhāram ātmāśrayam / jñānaṃ jñeyam anantam ādirahitaṃ sarvāmarāṇāṃ hitaṃ sa prāpnoti na saṃśayo 'sty avikalaṃ yad vājimedhe phalam

6.8.54

यत्रादौ भगवांश् चराचरगुरुर् मध्ये तथान्ते च स ब्रह्मज्ञानमयो ऽच्युतो ऽखिलजगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः । तच् छृण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्राप्नोत्य् अस्ति न तत् समस्तभुवनेष्व् एकान्तसिद्धिर् हरिः

yatrādau bhagavāṃś carācaragurur madhye tathānte ca sa brahmajñānamayo 'cyuto 'khilajaganmadhyāntasargaprabhuḥ / tac chṛṇvan puruṣaḥ pavitraparamaṃ bhaktyā paṭhan dhārayan prāpnoty asti na tat samastabhuvaneṣv ekāntasiddhir hariḥ

6.8.55

यस्मिन् न्यस्तमतिर् न याति नरकं स्वर्गो ऽपि यच् चिन्तने विघ्नो यत्र निवेशितात्ममनसो ब्राह्मो ऽपि लोको ऽल्पकः । मुक्तिं चेतसि यः स्थितो ऽमलधियां पुंसां ददात्य् अव्ययः किं चित्रं यद् अघं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते

yasmin nyastamatir na yāti narakaṃ svargo 'pi yac cintane vighno yatra niveśitātmamanaso brāhmo 'pi loko 'lpakaḥ / muktiṃ cetasi yaḥ sthito 'maladhiyāṃ puṃsāṃ dadāty avyayaḥ kiṃ citraṃ yad aghaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite

6.8.56

यज्ञैर् यज्ञविदो यजन्ति सततं यज्ञेश्वरं कर्मिणो यं यं ब्रह्ममयं परापरपरं ध्यायन्ति च ज्ञानिनः । यं संप्राप्य न जायते न म्रियते नो वर्धते हीयते नैवासन् न च सद् भवत्य् अति ततः किं वा हरेः श्रूयताम्

yajñair yajñavido yajanti satataṃ yajñeśvaraṃ karmiṇo yaṃ yaṃ brahmamayaṃ parāparaparaṃ dhyāyanti ca jñāninaḥ / yaṃ saṃprāpya na jāyate na mriyate no vardhate hīyate naivāsan na ca sad bhavaty ati tataḥ kiṃ vā hareḥ śrūyatām

6.8.57

कव्यं यः पितृरूपधृग् विधिहुतं हव्यं च भुङ्क्ते विभुर् देवत्वे भगवान् अनादिनिधनः स्वाहास्वधासंज्ञितः । यस्मिन् ब्रह्मणि सर्वशक्तिनिलये मानानि नो मानिनां निष्ठायै प्रभवन्ति हन्ति कलुषं श्रोत्रं स यातो हरिः

kavyaṃ yaḥ pitṛrūpadhṛg vidhihutaṃ havyaṃ ca bhuṅkte vibhur devatve bhagavān anādinidhanaḥ svāhāsvadhāsaṃjñitaḥ / yasmin brahmaṇi sarvaśaktinilaye mānāni no mānināṃ niṣṭhāyai prabhavanti hanti kaluṣaṃ śrotraṃ sa yāto hariḥ

6.8.58

नान्तो ऽस्ति यस्य न च यस्य समुद्भवो ऽस्ति वृद्धिर् न यस्य परिणामविवर्जितस्य । नापक्षयं च समुपैत्य् अविकल्पवस्तु यस् तं नतो ऽस्मि पुरुषोत्तमम् ईशम् ईड्यम्

nānto 'sti yasya na ca yasya samudbhavo 'sti vṛddhir na yasya pariṇāmavivarjitasya / nāpakṣayaṃ ca samupaity avikalpavastu yas taṃ nato 'smi puruṣottamam īśam īḍyam

6.8.59

तस्यैव यो ऽनुगुणभुग् बहुधैक एव शुद्धो ऽप्य् अशुद्ध इव मूर्तिविभागभेदैः । ज्ञानान्वितः सकलतत्त्वविभूतिकर्ता तस्मै नतो ऽस्मि पुरुषाय सदाव्ययाय

tasyaiva yo 'nuguṇabhug bahudhaika eva śuddho 'py aśuddha iva mūrtivibhāgabhedaiḥ / jñānānvitaḥ sakalatattvavibhūtikartā tasmai nato 'smi puruṣāya sadāvyayāya

6.8.60

ज्ञानप्रवृत्तिनियमैक्यमयाय पुंसो भोगप्रदानपटवे त्रिगुणात्मकाय । अव्याकृताय भवभावनकारणाय वन्दे स्वरूपभवनाय सदाजराय

jñānapravṛttiniyamaikyamayāya puṃso bhogapradānapaṭave triguṇātmakāya / avyākṛtāya bhavabhāvanakāraṇāya vande svarūpabhavanāya sadājarāya

6.8.61

व्योमानिलाग्निजलभूरचनामयाय शब्दादिभोग्यविषयोपनयक्षमाय । पुंसः समस्तकरणैर् उपकारकाय व्यक्ताय सूक्ष्मविमलाय सदा नतो ऽस्मि

vyomānilāgnijalabhūracanāmayāya śabdādibhogyaviṣayopanayakṣamāya / puṃsaḥ samastakaraṇair upakārakāya vyaktāya sūkṣmavimalāya sadā nato 'smi

6.8.62

इति विविधम् अजस्य यस्य रूपं प्रकृतिपरात्ममयं सनातनस्य । प्रदिशतु भगवान् अशेषपुंसां हरिर् अपजन्मजरादिकां स सिद्धिम्

iti vividham ajasya yasya rūpaṃ prakṛtiparātmamayaṃ sanātanasya / pradiśatu bhagavān aśeṣapuṃsāṃ harir apajanmajarādikāṃ sa siddhim

6.8.63