केशिध्वज उवाच —

न प्रार्थितं त्वया कस्मान् मम राज्यम् अकण्टकम् । राज्यलाभाद् विना नान्यत् क्षत्रियाणाम् अतिप्रियम्

na prārthitaṃ tvayā kasmān mama rājyam akaṇṭakam / rājyalābhād vinā nānyat kṣatriyāṇām atipriyam

6.7.1

खाण्डिक्य उवाच —

केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः । राज्यम् एतद् अशेषं ते यत्र गृध्नन्त्य् अपण्डिताः

keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ / rājyam etad aśeṣaṃ te yatra gṛdhnanty apaṇḍitāḥ

6.7.2

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मो यत् प्रजापरिपालनम् । वधश् च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम्

kṣatriyāṇām ayaṃ dharmo yat prajāparipālanam / vadhaś ca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām

6.7.3

यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्य् अपहृते त्वया । बन्धायैव भवत्य् एषा अविद्याप्य् अक्रमोज्झिता

yatrāśaktasya me doṣo naivāsty apahṛte tvayā / bandhāyaiva bhavaty eṣā avidyāpy akramojjhitā

6.7.4

जन्मोपभोगलिप्सार्थम् इयं राज्यस्पृहा मम । अन्येषां दोषजा नैव धर्मम् एवानुरुध्यते

janmopabhogalipsārtham iyaṃ rājyaspṛhā mama / anyeṣāṃ doṣajā naiva dharmam evānurudhyate

6.7.5

अतो न याचितं राज्यम् अविद्यान्तर्गतं तव ॥ विप्_६,७।६च्द् ॥ राज्ये गृध्नन्त्य् अविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः । अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः

ato na yācitaṃ rājyam avidyāntargataṃ tava // ViP_6,7.6cd // rājye gṛdhnanty avidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ / ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ

6.7.7

पराशर उवाच —

ततः प्रहृष्टः साध्व् इति प्राह केशिध्वजो नृपः । खाण्डिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम

tataḥ prahṛṣṭaḥ sādhv iti prāha keśidhvajo nṛpaḥ / khāṇḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama

6.7.8

अहम् अविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै । राज्यं यागांश् च विविधान् भोगैः पुण्यक्षयं तथा

aham avidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai / rājyaṃ yāgāṃś ca vividhān bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā

6.7.9

तद् इदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम् । श्रूयतां चाप्य् अविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन

tad idaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam / śrūyatāṃ cāpy avidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana

6.7.10

अनात्मन्य् आत्मबुद्धिर् या अस्वे स्वम् इति या मतिः । अविद्यातरुसंभूतिबीजम् एतद् द्विधा स्थितम्

anātmany ātmabuddhir yā asve svam iti yā matiḥ / avidyātarusaṃbhūtibījam etad dvidhā sthitam

6.7.11

पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः । अहम् एतद् इतीत्य् उच्चैः कुरुते कुमतिर् मतिम्

pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ / aham etad itīty uccaiḥ kurute kumatir matim

6.7.12

आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते । आत्मन्य् आत्ममयं भावं कः करोति कलेवरे

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite / ātmany ātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare

6.7.13

कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः । अदेहे ह्य् आत्मनि प्राज्ञो ममेदम् इति मन्यते

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ / adehe hy ātmani prājño mamedam iti manyate

6.7.14

इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः । करोति पण्डितः स्वाम्यम् अनात्मनि कलेवरे

itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ / karoti paṇḍitaḥ svāmyam anātmani kalevare

6.7.15

सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः । देहश् चान्यो यदा पुंसस् तदा बन्धाय तत्परम्

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ / dehaś cānyo yadā puṃsas tadā bandhāya tatparam

6.7.16

मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदम्भसा । पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदम्भोलेपनस्थितिः

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdambhasā / pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdambholepanasthitiḥ

6.7.17

पञ्चभूतात्मकैर् भोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः । आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किं कृतः

pañcabhūtātmakair bhogaiḥ pañcabhūtātmakaṃ vapuḥ / āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṃ kṛtaḥ

6.7.18

अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन् । मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan / mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ

6.7.19

प्रक्षाल्यते यदा सो ऽस्य रेणुर् ज्ञानोष्णवारिणा । तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम्

prakṣālyate yadā so 'sya reṇur jñānoṣṇavāriṇā / tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam

6.7.20

मोहश्रमे शमं याते स्वस्थान्तःकरणः पुमान् । अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणम् ऋच्छति

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāntaḥkaraṇaḥ pumān / ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇam ṛcchati

6.7.21

निर्वाणमय एवायम् आत्मा ज्ञानमयो ऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस् ते तु नात्मनः

nirvāṇamaya evāyam ātmā jñānamayo 'malaḥ / duḥkhājñānamalā dharmāḥ prakṛtes te tu nātmanaḥ

6.7.22

जलस्य नाग्निसंसर्गः स्थालीसङ्गात् तथापि हि । शब्दोद्रेकादिकान् धर्मांस् तत् करोति यथा मुने

jalasya nāgnisaṃsargaḥ sthālīsaṅgāt tathāpi hi / śabdodrekādikān dharmāṃs tat karoti yathā mune

6.7.23

तथात्मा प्रकृतेः सङ्गाद् अहंमानादिदूषितः । भजते प्राकृतान् धर्मान् अन्यस् तेभ्यो हि सो ऽव्ययः

tathātmā prakṛteḥ saṅgād ahaṃmānādidūṣitaḥ / bhajate prākṛtān dharmān anyas tebhyo hi so 'vyayaḥ

6.7.24

तद् एतत् कथितं बीजम् अविद्याया मया तव । क्लेशानां च क्षयकरं योगाद् अन्यन् न विद्यते

tad etat kathitaṃ bījam avidyāyā mayā tava / kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogād anyan na vidyate

6.7.25

खाण्डिक्य उवाच —

तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस् त्वम् अस्यां निमिसंततौ

taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama / vijñātayogaśāstrārthas tvam asyāṃ nimisaṃtatau

6.7.26

केशिध्वज उवाच —

योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः

yogasvarūpaṃ khāṇḍikya śrūyatāṃ gadato mama / yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ

6.7.27

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धस्य विषयासङ्गि मुक्तेर् निर्विषयं तथा

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ / bandhasya viṣayāsaṅgi mukter nirviṣayaṃ tathā

6.7.28

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा मनो मुनिः । चिन्तयेन् मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्

viṣayebhyaḥ samāhṛtya vijñānātmā mano muniḥ / cintayen muktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram

6.7.29

आत्मभावं नयत्य् एनं तद् ब्रह्मध्यायिनं मुने । विकार्यम् आत्मनः शक्त्या लोहम् आकर्षको यथा

ātmabhāvaṃ nayaty enaṃ tad brahmadhyāyinaṃ mune / vikāryam ātmanaḥ śaktyā loham ākarṣako yathā

6.7.30

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य् अभिधीयते

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ / tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate

6.7.31

एवम् अत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुर् अभिधीयते

evam atyantavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ / yasya yogaḥ sa vai yogī mumukṣur abhidhīyate

6.7.32

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानो ऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस् तु परब्रह्मोपलब्धिमान्

yogayuk prathamaṃ yogī yuñjamāno 'bhidhīyate / viniṣpannasamādhis tu parabrahmopalabdhimān

6.7.33

यद्य् अन्तरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम् । जन्मान्तरैर् अभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते

yady antarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam / janmāntarair abhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate

6.7.34

विनिष्पन्नसमाधिस् तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयो ऽचिरात्

viniṣpannasamādhis tu muktiṃ tatraiva janmani / prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo 'cirāt

6.7.35

ब्रह्मचर्यम् अहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन्

brahmacaryam ahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān / seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan

6.7.36

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवणं मनः

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān / kurvīta brahmaṇi tathā parasmin pravaṇaṃ manaḥ

6.7.37

एते यमाः सनियमाः पञ्च पञ्च प्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः

ete yamāḥ saniyamāḥ pañca pañca prakīrtitāḥ / viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ

6.7.38

एकं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर् युतः । यमाख्यैर् नियमाख्यैश् च युञ्जीत नियतो यतिः

ekaṃ bhadrāsanādīnāṃ samāsthāya guṇair yutaḥ / yamākhyair niyamākhyaiś ca yuñjīta niyato yatiḥ

6.7.39

प्राणाख्यम् अनिलं वश्यम् अभ्यासात् कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजो ऽबीज एव च

prāṇākhyam anilaṃ vaśyam abhyāsāt kurute tu yat / prāṇāyāmaḥ sa vijñeyaḥ sabījo 'bīja eva ca

6.7.40

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः स द्विधानेन तृतीयः संयमात् तयोः

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yadānilau / kurutaḥ sa dvidhānena tṛtīyaḥ saṃyamāt tayoḥ

6.7.41

तस्य चालम्बनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम । आलम्बनम् अनन्तस्य योगिनो ऽभ्यसतः स्मृतम्

tasya cālambanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama / ālambanam anantasya yogino 'bhyasataḥ smṛtam

6.7.42

शब्दादिष्व् अनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्याच् चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः

śabdādiṣv anuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit / kuryāc cittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ

6.7.43

वश्यता परमा तेन जायते ऽतिचलात्मनाम् । इन्द्रियाणाम् अवश्यैस् तैर् न योगी योगसाधकः

vaśyatā paramā tena jāyate 'ticalātmanām / indriyāṇām avaśyais tair na yogī yogasādhakaḥ

6.7.44

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः । वशीकृतैस् ततः कुर्यात् स्थितं चेतः शुभाश्रये

prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ / vaśīkṛtais tataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye

6.7.45

खाण्डिक्य उवाच —

कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारम् अशेषं तद् धन्ति दोषसमुद्भवम्

kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaḥ śubhāśrayaḥ / yadādhāram aśeṣaṃ tad dhanti doṣasamudbhavam

6.7.46

केशिध्वज उवाच —

आश्रयश् चेतसो ब्रह्म द्विधा तच् च स्वरूपतः । भूप मूर्तम् अमूर्तं च परं चापरम् एव च

āśrayaś cetaso brahma dvidhā tac ca svarūpataḥ / bhūpa mūrtam amūrtaṃ ca paraṃ cāparam eva ca

6.7.47

त्रिविधा भावना भूप विश्वम् एतन् निबोधताम् । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका

trividhā bhāvanā bhūpa viśvam etan nibodhatām / brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā

6.7.48

कर्मभावात्मिका ह्य् एका ब्रह्मभावात्मिकापरा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना

karmabhāvātmikā hy ekā brahmabhāvātmikāparā / ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā

6.7.49

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश् चराः

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ / karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāś carāḥ

6.7.50

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā / adhikārabodhayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā

6.7.51

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वम् एतत् परं चान्यद् भेदभिन्नदृशां नृप

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu / viśvam etat paraṃ cānyad bhedabhinnadṛśāṃ nṛpa

6.7.52

प्रत्यस्तमितभेदं यत् सत्तामात्रम् अगोचरम् । वचसाम् आत्मसंवेद्यं तज् ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātram agocaram / vacasām ātmasaṃvedyaṃ taj jñānaṃ brahmasaṃjñitam

6.7.53

तच् च विष्णोः परं रूपम् अरूपस्याजम् अक्षरम् । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः

tac ca viṣṇoḥ paraṃ rūpam arūpasyājam akṣaram / viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ

6.7.54

न तद् योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्तयेद् विश्वगोचरम्

na tad yogayujā śakyaṃ nṛpa cintayituṃ yataḥ / tataḥ sthūlaṃ hare rūpaṃ cintayed viśvagocaram

6.7.55

हिरण्यगर्भो भगवान् वासवो ऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास् तारका ग्रहाः

hiraṇyagarbho bhagavān vāsavo 'tha prajāpatiḥ / maruto vasavo rudrā bhāskarās tārakā grahāḥ

6.7.56

गन्धर्वयक्षदैत्याद्याः सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैलाः समुद्राः सरितो द्रुमाः

gandharvayakṣadaityādyāḥ sakalā devayonayaḥ / manuṣyāḥ paśavaḥ śailāḥ samudrāḥ sarito drumāḥ

6.7.57

भूप भूतान्य् अशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम्

bhūpa bhūtāny aśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ / pradhānādiviśeṣāntaṃ cetanācetanātmakam

6.7.58

एकपादं द्विपादं च बहुपादम् अपादकम् । मूर्तम् एतद् धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम्

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādam apādakam / mūrtam etad dhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam

6.7.59

एतत् सर्वम् इदं विश्वं जगद् एतच् चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम्

etat sarvam idaṃ viśvaṃ jagad etac carācaram / parabrahmasvarūpasya viṣṇoḥ śaktisamanvitam

6.7.60

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्या कर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिर् इष्यते

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathāparā / avidyā karmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktir iṣyate

6.7.61

यया क्षेत्रज्ञशक्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा । संसारतापान् अखिलान् अवाप्नोत्य् अतिसंततान्

yayā kṣetrajñaśaktiḥ sā veṣṭitā nṛpa sarvagā / saṃsāratāpān akhilān avāpnoty atisaṃtatān

6.7.62

तया तिरोहितत्वाच् च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता । सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते

tayā tirohitatvāc ca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā / sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate

6.7.63

अप्राणवत्सु स्वल्पाल्पा स्थावरेषु ततो ऽधिका । सरीसृपेषु तेभ्यो ऽन्याप्य् अतिशक्त्या पतत्त्रिषु

aprāṇavatsu svalpālpā sthāvareṣu tato 'dhikā / sarīsṛpeṣu tebhyo 'nyāpy atiśaktyā patattriṣu

6.7.64

पतत्त्रिभ्यो मृगास् तेभ्यस् तच्छक्त्या पशवो ऽधिकाः । पशुभ्यो मनुजाश् चापि शक्त्या पुंसः प्रभाविताः

patattribhyo mṛgās tebhyas tacchaktyā paśavo 'dhikāḥ / paśubhyo manujāś cāpi śaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ

6.7.65

तेभ्यो ऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप

tebhyo 'pi nāgagandharvayakṣādyā devatā nṛpa

6.7.66

शक्रः समस्तदेवेभ्यस् ततश् चापि प्रजापतिः । हिरण्यगर्भो ऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः

śakraḥ samastadevebhyas tataś cāpi prajāpatiḥ / hiraṇyagarbho 'pi tataḥ puṃsaḥ śaktyupalakṣitaḥ

6.7.67

एतान्य् अशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस् तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा

etāny aśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva / yatas tacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā

6.7.68

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत् सद् इत्य् उच्यते बुधैः

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate / amūrtaṃ brahmaṇo rūpaṃ yat sad ity ucyate budhaiḥ

6.7.69

समस्ताः शक्तयश् चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । तद् विश्वरूपरूपं वै रूपम् अन्यद् धरेर् महत्

samastāḥ śaktayaś caitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ / tad viśvarūparūpaṃ vai rūpam anyad dharer mahat

6.7.70

समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया

samastaśaktirūpāṇi tat karoti janeśvara / devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvanti svalīlayā

6.7.71

जगताम् उपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्य् अव्याहतात्मिका

jagatām upakārāya na sā karmanimittajā / ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpiny avyāhatātmikā

6.7.72

तद् रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप । चिन्त्यम् आत्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम्

tad rūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa / cintyam ātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam

6.7.73

यथाग्निर् उद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर् योगिनां सर्वकिल्बिषम्

yathāgnir uddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ / tathā cittasthito viṣṇur yogināṃ sarvakilbiṣam

6.7.74

तस्मात् समस्तशक्तीनाम् आधारे तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा

tasmāt samastaśaktīnām ādhāre tatra cetasaḥ / kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā

6.7.75

शुभाश्रयः स चित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप

śubhāśrayaḥ sa cittasya sarvagasya tathātmanaḥ / tribhāvabhāvanātīto muktaye yogināṃ nṛpa

6.7.76

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास् ते समस्तास् तु देवाद्याः कर्मयोनयः

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ / aśuddhās te samastās tu devādyāḥ karmayonayaḥ

6.7.77

मूर्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिःस्पृहम् । एषा वै धारणा प्रोक्ता यच् चित्तं तत्र धार्यते

mūrtaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayaniḥspṛham / eṣā vai dhāraṇā proktā yac cittaṃ tatra dhāryate

6.7.78

तच् च मूर्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच् छ्रूयताम् अनाधारे धारणा नोपपद्यते

tac ca mūrtaṃ hare rūpaṃ yādṛk cintyaṃ narādhipa / tac chrūyatām anādhāre dhāraṇā nopapadyate

6.7.79

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्त्रोपमेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम्

prasannacāruvadanaṃ padmapattropamekṣaṇam / sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphalakojjvalam

6.7.80

समकर्णान्तविन्यस्तचारुकर्णविभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम्

samakarṇāntavinyastacārukarṇavibhūṣaṇam / kambugrīvaṃ suvistīrṇaśrīvatsāṅkitavakṣasam

6.7.81

वलीत्रिभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुम् अथवापि चतुर्भुजम्

valītribhaṅginā magnanābhinā codareṇa vai / pralambāṣṭabhujaṃ viṣṇum athavāpi caturbhujam

6.7.82

समस्थितोरुजङ्घं च सुस्थिताङ्घ्रिकराम्बुजम् । चिन्तयेद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्

samasthitorujaṅghaṃ ca susthitāṅghrikarāmbujam / cintayed brahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam

6.7.83

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम्

kirīṭacārukeyūrakaṭakādivibhūṣitam

6.7.84

चिन्तयेत् तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् ॥ विप्_६,७।८५च्द् ॥ तावद् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा । व्रजतस् तिष्ठतो ऽन्यद् वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात् सिद्धां मन्येत तां तदा

cintayet tanmayo yogī samādhāyātmamānasam // ViP_6,7.85cd // tāvad yāvad dṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā / vrajatas tiṣṭhato 'nyad vā svecchayā karma kurvataḥ / nāpayāti yadā cittāt siddhāṃ manyeta tāṃ tadā

6.7.86

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद् भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम्

tataḥ śaṅkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ / cintayed bhagavadrūpaṃ praśāntaṃ sākṣasūtrakam

6.7.87

सा यदा धारणा तद्वद् अवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर् भूषणै रहितं स्मरेत्

sā yadā dhāraṇā tadvad avasthānavatī tataḥ / kirīṭakeyūramukhair bhūṣaṇai rahitaṃ smaret

6.7.88

तद् एकावयवं देवं चेतसा हि पुनर् बुधः । कुर्यात् ततो ऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत्

tad ekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punar budhaḥ / kuryāt tato 'vayavini praṇidhānaparo bhavet

6.7.89

तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश् चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्यानं प्रथमैर् अङ्गैः षड्भिर् निष्पाद्यते नृप

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiś cānyaniḥspṛhā / taddhyānaṃ prathamair aṅgaiḥ ṣaḍbhir niṣpādyate nṛpa

6.7.90

तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सो ऽभिधीयते

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat / manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate

6.7.91

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस् तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva / prāpaṇīyas tathaivātmā prakṣīṇāśeṣabhāvanaḥ

6.7.92

क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्तते

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tena tasya tat / niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivartate

6.7.93

तद्भावभावम् आपन्नस् ततो ऽसौ परमात्मना । भवत्य् अभेदी भेदश् च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

tadbhāvabhāvam āpannas tato 'sau paramātmanā / bhavaty abhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet

6.7.94

विभेदजनके ऽज्ञाने नाशम् आत्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदम् असन्तं कः करिष्यति

vibhedajanake 'jñāne nāśam ātyantikaṃ gate / ātmano brahmaṇo bhedam asantaṃ kaḥ kariṣyati

6.7.95

इत्य् उक्तस् ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किम् अन्यत् क्रियतां तव

ity uktas te mayā yogaḥ khāṇḍikya paripṛcchataḥ / saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kim anyat kriyatāṃ tava

6.7.96

खाण्डिक्य उवाच —

कथिते योगसद्भावे सर्वम् एव कृतं मम । तवोपदेशेनाशेषो नष्टश् चित्तमलो यतः

kathite yogasadbhāve sarvam eva kṛtaṃ mama / tavopadeśenāśeṣo naṣṭaś cittamalo yataḥ

6.7.97

ममेति यन् मया चोक्तम् असद् एतन् न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यम् अपि विज्ञेयवेदिभिः

mameti yan mayā coktam asad etan na cānyathā / narendra gadituṃ śakyam api vijñeyavedibhiḥ

6.7.98

अहं ममेत्य् अविद्येयं व्यवहारस् तथानया । परमार्थस् त्व् असंलाप्यो गोचरे वचसां न सः

ahaṃ mamety avidyeyaṃ vyavahāras tathānayā / paramārthas tv asaṃlāpyo gocare vacasāṃ na saḥ

6.7.99

तद् गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद् भवता कृतम् । यद् विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः

tad gaccha śreyase sarvaṃ mamaitad bhavatā kṛtam / yad vimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajāvyayaḥ

6.7.100

पराशर उवाच —

यथार्हं पूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस् ततः केशिध्वजो नृपः

yathārhaṃ pūjayā tena khāṇḍikyena sa pūjitaḥ / ājagāma puraṃ brahmaṃs tataḥ keśidhvajo nṛpaḥ

6.7.101

खाण्डिक्यो ऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । वनं जगाम गोविन्दे विनिवेशितमानसः

khāṇḍikyo 'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye / vanaṃ jagāma govinde viniveśitamānasaḥ

6.7.102

तत्रैकान्तरतिर् भूत्वा यमादिगुणशोधितः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्य् अवाप नृपतिर् लयम्

tatraikāntaratir bhūtvā yamādiguṇaśodhitaḥ / viṣṇvākhye nirmale brahmaṇy avāpa nṛpatir layam

6.7.103

केशिध्वजो ऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान् कर्म चक्रे चानभिसंधितम्

keśidhvajo 'pi muktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ / bubhuje viṣayān karma cakre cānabhisaṃdhitam

6.7.104

अकल्याणोपभोगैश् च क्षीणपापो ऽमलस् ततः । अवाप सिद्धिम् अत्यन्ततापक्षयफलां द्विज

akalyāṇopabhogaiś ca kṣīṇapāpo 'malas tataḥ / avāpa siddhim atyantatāpakṣayaphalāṃ dvija

6.7.105