Canto 1, Chapter 10

शौनक उवाच हत्वा स्वरिक्थस्पृध आततायिनोयुधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: । सहानुजै: प्रत्यवरुद्धभोजन:कथं प्रवृत्त: किमकारषीत्तत: ॥ १ ॥

śaunaka uvācahatvā svariktha-spṛdha ātatāyinoyudhiṣṭhiro dharma-bhṛtāṁ variṣṭhaḥsahānujaiḥ pratyavaruddha-bhojanaḥkathaṁ pravṛttaḥ kim akāraṣīt tataḥ

सूत उवाच वंशं कुरोर्वंशदवाग्निनिर्हृतंसंरोहयित्वा भवभावनो हरि: । निवेशयित्वा निजराज्य ईश्वरोयुधिष्ठिरं प्रीतमना बभूव ह ॥ २ ॥

sūta uvācavaṁśaṁ kuror vaṁśa-davāgni-nirhṛtaṁsaṁrohayitvā bhava-bhāvano hariḥniveśayitvā nija-rājya īśvaroyudhiṣṭhiraṁ prīta-manā babhūva ha

निशम्य भीष्मोक्तमथाच्युतोक्तंप्रवृत्तविज्ञानविधूतविभ्रम: । शशास गामिन्द्र इवाजिताश्रय:परिध्युपान्तामनुजानुवर्तित: ॥ ३ ॥

niśamya bhīṣmoktam athācyutoktaṁpravṛtta-vijñāna-vidhūta-vibhramaḥśaśāsa gām indra ivājitāśrayaḥparidhyupāntām anujānuvartitaḥ

कामं ववर्ष पर्जन्य: सर्वकामदुघा मही । सिषिचु: स्म व्रजान् गाव: पयसोधस्वतीर्मुदा ॥ ४ ॥

kāmaṁ vavarṣa parjanyaḥsarva-kāma-dughā mahīsiṣicuḥ sma vrajān gāvaḥpayasodhasvatīr mudā

नद्य: समुद्रा गिरय: सवनस्पतिवीरुध: । फलन्त्योषधय: सर्वा: काममन्वृतु तस्य वै ॥ ५ ॥

nadyaḥ samudrā girayaḥsavanaspati-vīrudhaḥphalanty oṣadhayaḥ sarvāḥkāmam anvṛtu tasya vai

नाधयो व्याधय: क्लेशा दैवभूतात्महेतव: । अजातशत्रावभवन् जन्तूनां राज्ञि कर्हिचित् ॥ ६ ॥

nādhayo vyādhayaḥ kleśādaiva-bhūtātma-hetavaḥajāta-śatrāv abhavanjantūnāṁ rājñi karhicit

उषित्वा हास्तिनपुरे मासान् कतिपयान् हरि: । सुहृदां च विशोकाय स्वसुश्च प्रियकाम्यया ॥ ७ ॥

uṣitvā hāstinapuremāsān katipayān hariḥsuhṛdāṁ ca viśokāyasvasuś ca priya-kāmyayā

आमन्‍त्र्य चाभ्यनुज्ञात: परिष्वज्याभिवाद्य तम् । आरुरोह रथं कैश्चित्परिष्वक्तोऽभिवादित: ॥ ८ ॥

āmantrya cābhyanujñātaḥpariṣvajyābhivādya tamāruroha rathaṁ kaiścitpariṣvakto ’bhivāditaḥ

सुभद्रा द्रौपदी कुन्ती विराटतनया तथा । गान्धारी धृतराष्ट्रश्च युयुत्सुर्गौतमो यमौ ॥ ९ ॥ वृकोदरश्च धौम्यश्च स्त्रियो मत्स्यसुतादय: । न सेहिरे विमुह्यन्तो विरहं शार्ङ्गधन्वन: ॥ १० ॥

subhadrā draupadī kuntīvirāṭa-tanayā tathāgāndhārī dhṛtarāṣṭraś cayuyutsur gautamo yamau

सत्सङ्गान्मुक्तदु:सङ्गो हातुं नोत्सहते बुध: । कीर्त्यमानं यशो यस्य सकृदाकर्ण्य रोचनम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्न्यस्तधिय: पार्था: सहेरन् विरहं कथम् । दर्शनस्पर्शसंलापशयनासनभोजनै: ॥ १२ ॥

sat-saṅgān mukta-duḥsaṅgohātuṁ notsahate budhaḥkīrtyamānaṁ yaśo yasyasakṛd ākarṇya rocanam

सर्वे तेऽनिमिषैरक्षैस्तमनुद्रुतचेतस: । वीक्षन्त: स्‍नेहसम्बद्धा विचेलुस्तत्र तत्र ह ॥ १३ ॥

sarve te ’nimiṣair akṣaistam anu druta-cetasaḥvīkṣantaḥ sneha-sambaddhāvicelus tatra tatra ha

न्यरुन्धन्नुद्गलद्बाष्पमौत्कण्ठ्याद्देवकीसुते । निर्यात्यगारान्नोऽभद्रमिति स्याद्ब‍ान्धवस्त्रिय: ॥ १४ ॥

nyarundhann udgalad bāṣpamautkaṇṭhyād devakī-suteniryāty agārān no ’bhadramiti syād bāndhava-striyaḥ

मृदङ्गशङ्खभेर्यश्च वीणापणवगोमुखा: । धुन्धुर्यानकघण्टाद्या नेदुर्दुन्दुभयस्तथा ॥ १५ ॥

mṛdaṅga-śaṅkha-bheryaś cavīṇā-paṇava-gomukhāḥdhundhury-ānaka-ghaṇṭādyānedur dundubhayas tathā

प्रासादशिखरारूढा: कुरुनार्यो दिद‍ृक्षया । ववृषु: कुसुमै: कृष्णं प्रेमव्रीडास्मितेक्षणा: ॥ १६ ॥

prāsāda-śikharārūḍhāḥkuru-nāryo didṛkṣayāvavṛṣuḥ kusumaiḥ kṛṣṇaṁprema-vrīḍā-smitekṣaṇāḥ

सितातपत्रं जग्राह मुक्तादामविभूषितम् । रत्नदण्डं गुडाकेश: प्रिय: प्रियतमस्य ह ॥ १७ ॥

sitātapatraṁ jagrāhamuktādāma-vibhūṣitamratna-daṇḍaṁ guḍākeśaḥpriyaḥ priyatamasya ha

उद्धव: सात्यकिश्चैव व्यजने परमाद्भुते । विकीर्यमाण: कुसुमै रेजे मधुपति: पथि ॥ १८ ॥

uddhavaḥ sātyakiś caivavyajane paramādbhutevikīryamāṇaḥ kusumaireje madhu-patiḥ pathi

अश्रूयन्ताशिष: सत्यास्तत्र तत्र द्विजेरिता: । नानुरूपानुरूपाश्च निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १९ ॥

aśrūyantāśiṣaḥ satyāstatra tatra dvijeritāḥnānurūpānurūpāś canirguṇasya guṇātmanaḥ

अन्योन्यमासीत्सञ्जल्प उत्तमश्लोकचेतसाम् । कौरवेन्द्रपुरस्त्रीणां सर्वश्रुतिमनोहर: ॥ २० ॥

anyonyam āsīt sañjalpauttama-śloka-cetasāmkauravendra-pura-strīṇāṁsarva-śruti-mano-haraḥ

स वै किलायं पुरुष: पुरातनोय एक आसीदविशेष आत्मनि । अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरेनिमीलितात्मन्निशि सुप्तशक्तिषु ॥ २१ ॥

sa vai kilāyaṁ puruṣaḥ purātanoya eka āsīd aviśeṣa ātmaniagre guṇebhyo jagad-ātmanīśvarenimīlitātman niśi supta-śaktiṣu

स एव भूयो निजवीर्यचोदितांस्वजीवमायां प्रकृतिं सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनीविधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥ २२ ॥

sa eva bhūyo nija-vīrya-coditāṁsva-jīva-māyāṁ prakṛtiṁ sisṛkṣatīmanāma-rūpātmani rūpa-nāmanīvidhitsamāno ’nusasāra śāstra-kṛt

स वा अयं यत्पदमत्र सूरयोजितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वन: । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मनानन्वेष सत्त्वं परिमार्ष्टुमर्हति ॥ २३ ॥

sa vā ayaṁ yat padam atra sūrayojitendriyā nirjita-mātariśvanaḥpaśyanti bhakty-utkalitāmalātmanānanv eṣa sattvaṁ parimārṣṭum arhati

स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथोवेदेषु गुह्येषु च गुह्यवादिभि: । य एक ईशो जगदात्मलीलयासृजत्यवत्यत्ति न तत्र सज्जते ॥ २४ ॥

sa vā ayaṁ sakhy anugīta-sat-kathovedeṣu guhyeṣu ca guhya-vādibhiḥya eka īśo jagad-ātma-līlayāsṛjaty avaty atti na tatra sajjate

यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपाजीवन्ति तत्रैष हि सत्त्वत: किल । धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशोभवाय रूपाणि दधद्युगे युगे ॥ २५ ॥

yadā hy adharmeṇa tamo-dhiyo nṛpājīvanti tatraiṣa hi sattvataḥ kiladhatte bhagaṁ satyam ṛtaṁ dayāṁ yaśobhavāya rūpāṇi dadhad yuge yuge

अहो अलं श्लाघ्यतमं यदो: कुल-महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् । यदेष पुंसामृषभ: श्रिय: पति:स्वजन्मना चङ्‍क्रमणेन चाञ्चति ॥ २६ ॥

aho alaṁ ślāghyatamaṁ yadoḥ kulamaho alaṁ puṇyatamaṁ madhor vanamyad eṣa puṁsām ṛṣabhaḥ śriyaḥ patiḥsva-janmanā caṅkramaṇena cāñcati

अहो बत स्वर्यशसस्तिरस्करीकुशस्थली पुण्ययशस्करी भुव: । पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितंस्मितावलोकं स्वपतिं स्म यत्प्रजा: ॥ २७ ॥

aho bata svar-yaśasas tiraskarīkuśasthalī puṇya-yaśaskarī bhuvaḥpaśyanti nityaṁ yad anugraheṣitaṁsmitāvalokaṁ sva-patiṁ sma yat-prajāḥ

नूनं व्रतस्‍नानहुतादिनेश्वर:समर्चितो ह्यस्य गृहीतपाणिभि: । पिबन्ति या: सख्यधरामृतं मुहु-र्व्रजस्त्रिय: सम्मुमुहुर्यदाशया: ॥ २८ ॥

nūnaṁ vrata-snāna-hutādineśvaraḥsamarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥpibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṁ muhurvraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ

या वीर्यशुल्केन हृता: स्वयंवरेप्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् हि शुष्मिण: । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरायाश्चाहृता भौमवधे सहस्रश: ॥ २९ ॥

yā vīrya-śulkena hṛtāḥ svayaṁvarepramathya caidya-pramukhān hi śuṣmiṇaḥpradyumna-sāmbāmba-sutādayo ’parāyāś cāhṛtā bhauma-vadhe sahasraśaḥ

एता: परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलंनिरस्तशौचं बत साधु कुर्वते । यासां गृहात्पुष्करलोचन: पति-र्न जात्वपैत्याहृतिभिर्हृदि स्पृशन् ॥ ३० ॥

etāḥ paraṁ strītvam apāstapeśalaṁnirasta-śaucaṁ bata sādhu kurvateyāsāṁ gṛhāt puṣkara-locanaḥ patirna jātv apaity āhṛtibhir hṛdi spṛśan

एवंविधा गदन्तीनां स गिर: पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरि: ॥ ३१ ॥

evaṁvidhā gadantīnāṁsa giraḥ pura-yoṣitāmnirīkṣaṇenābhinandansasmitena yayau hariḥ

अजातशत्रु: पृतनां गोपीथाय मधुद्विष: । परेभ्य: शङ्कित: स्‍नेहात्प्रायुङ्क्त चतुरङ्गिणीम् ॥ ३२ ॥

ajāta-śatruḥ pṛtanāṁgopīthāya madhu-dviṣaḥparebhyaḥ śaṅkitaḥ snehātprāyuṅkta catur-aṅgiṇīm

अथ दूरागतान् शौरि: कौरवान् विरहातुरान् । सन्निवर्त्य द‍ृढं स्‍निग्धान् प्रायात्स्वनगरीं प्रियै: ॥ ३३ ॥

atha dūrāgatān śauriḥkauravān virahāturānsannivartya dṛḍhaṁ snigdhānprāyāt sva-nagarīṁ priyaiḥ

कुरुजाङ्गलपाञ्चालान् शूरसेनान् सयामुनान् । ब्रह्मावर्तं कुरुक्षेत्रं मत्स्यान् सारस्वतानथ ॥ ३४ ॥ मरुधन्वमतिक्रम्य सौवीराभीरयो: परान् । आनर्तान् भार्गवोपागाच्छ्रान्तवाहो मनाग्विभु: ॥ ३५ ॥

kuru-jāṅgala-pāñcālānśūrasenān sayāmunānbrahmāvartaṁ kurukṣetraṁmatsyān sārasvatān atha

तत्र तत्र ह तत्रत्यैर्हरि: प्रत्युद्यतार्हण: । सायं भेजे दिशं पश्चाद्गविष्ठो गां गतस्तदा ॥ ३६ ॥

tatra tatra ha tatratyairhariḥ pratyudyatārhaṇaḥsāyaṁ bheje diśaṁ paścādgaviṣṭho gāṁ gatas tadā