Canto 1, Chapter 9

सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥

sūta uvācaiti bhītaḥ prajā-drohātsarva-dharma-vivitsayātato vinaśanaṁ prāgādyatra deva-vrato ’patat

तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥

tadā te bhrātaraḥ sarvesadaśvaiḥ svarṇa-bhūṣitaiḥanvagacchan rathair viprāvyāsa-dhaumyādayas tathā

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥

bhagavān api viprarṣerathena sa-dhanañjayaḥsa tair vyarocata nṛpaḥkuvera iva guhyakaiḥ

द‍ृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्‍च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥

dṛṣṭvā nipatitaṁ bhūmaudivaś cyutam ivāmarampraṇemuḥ pāṇḍavā bhīṣmaṁsānugāḥ saha cakriṇā

तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥

tatra brahmarṣayaḥ sarvedevarṣayaś ca sattamarājarṣayaś ca tatrāsandraṣṭuṁ bharata-puṅgavam

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥

parvato nārado dhaumyobhagavān bādarāyaṇaḥbṛhadaśvo bharadvājaḥsaśiṣyo reṇukā-sutaḥ

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥

anye ca munayo brahmanbrahmarātādayo ’malāḥśiṣyair upetā ājagmuḥkaśyapāṅgirasādayaḥ

तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥

tān sametān mahā-bhāgānupalabhya vasūttamaḥpūjayām āsa dharma-jñodeśa-kāla-vibhāgavit

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥

kṛṣṇaṁ ca tat-prabhāva-jñaāsīnaṁ jagad-īśvaramhṛdi-sthaṁ pūjayām āsamāyayopātta-vigraham

पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥

pāṇḍu-putrān upāsīnānpraśraya-prema-saṅgatānabhyācaṣṭānurāgāśrairandhībhūtena cakṣuṣā

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥

aho kaṣṭam aho ’nyāyyaṁyad yūyaṁ dharma-nandanāḥjīvituṁ nārhatha kliṣṭaṁvipra-dharmācyutāśrayāḥ

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥

saṁsthite ’tirathe pāṇḍaupṛthā bāla-prajā vadhūḥyuṣmat-kṛte bahūn kleśānprāptā tokavatī muhuḥ

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥

sarvaṁ kāla-kṛtaṁ manyebhavatāṁ ca yad-apriyamsapālo yad-vaśe lokovāyor iva ghanāvaliḥ

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥

yatra dharma-suto rājāgadā-pāṇir vṛkodaraḥkṛṣṇo ’strī gāṇḍivaṁ cāpaṁsuhṛt kṛṣṇas tato vipat

न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥

na hy asya karhicid rājanpumān veda vidhitsitamyad vijijñāsayā yuktāmuhyanti kavayo ’pi hi

तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥

tasmād idaṁ daiva-tantraṁvyavasya bharatarṣabhatasyānuvihito ’nāthānātha pāhi prajāḥ prabho

एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥

eṣa vai bhagavān sākṣādādyo nārāyaṇaḥ pumānmohayan māyayā lokaṁgūḍhaś carati vṛṣṇiṣu

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥

asyānubhāvaṁ bhagavānveda guhyatamaṁ śivaḥdevarṣir nāradaḥ sākṣādbhagavān kapilo nṛpa

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥

yaṁ manyase mātuleyaṁpriyaṁ mitraṁ suhṛttamamakaroḥ sacivaṁ dūtaṁsauhṛdād atha sārathim

सर्वात्मन: समद‍ृशो ह्यद्वयस्यानहङ्‍कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्‍वचित् ॥ २१ ॥

sarvātmanaḥ sama-dṛśohy advayasyānahaṅkṛteḥtat-kṛtaṁ mati-vaiṣamyaṁniravadyasya na kvacit

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥

tathāpy ekānta-bhakteṣupaśya bhūpānukampitamyan me ’sūṁs tyajataḥ sākṣātkṛṣṇo darśanam āgataḥ

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥

bhaktyāveśya mano yasminvācā yan-nāma kīrtayantyajan kalevaraṁ yogīmucyate kāma-karmabhiḥ

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतांकलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस-न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥

sa deva-devo bhagavān pratīkṣatāṁkalevaraṁ yāvad idaṁ hinomy ahamprasanna-hāsāruṇa-locanollasan-mukhāmbujo dhyāna-pathaś catur-bhujaḥ

सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुश‍ृण्वताम् ॥ २५ ॥

sūta uvācayudhiṣṭhiras tad ākarṇyaśayānaṁ śara-pañjareapṛcchad vividhān dharmānṛṣīṇāṁ cānuśṛṇvatām

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥

puruṣa-sva-bhāva-vihitānyathā-varṇaṁ yathāśramamvairāgya-rāgopādhibhyāmāmnātobhaya-lakṣaṇān

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥

dāna-dharmān rāja-dharmānmokṣa-dharmān vibhāgaśaḥstrī-dharmān bhagavad-dharmānsamāsa-vyāsa-yogataḥ

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥

dharmārtha-kāma-mokṣāṁś casahopāyān yathā munenānākhyānetihāseṣuvarṇayām āsa tattvavit

धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥

dharmaṁ pravadatas tasyasa kālaḥ pratyupasthitaḥyo yoginaś chanda-mṛtyorvāñchitas tūttarāyaṇaḥ

तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी-र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजेपुर:स्थितेऽमीलितद‍ृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥

tadopasaṁhṛtya giraḥ sahasraṇīrvimukta-saṅgaṁ mana ādi-pūruṣekṛṣṇe lasat-pīta-paṭe catur-bhujepuraḥ sthite ’mīlita-dṛg vyadhārayat

विशुद्धया धारणया हताशुभ-स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम-स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥

viśuddhayā dhāraṇayā hatāśubhastad-īkṣayaivāśu gatā-yudha-śramaḥnivṛtta-sarvendriya-vṛtti-vibhramastuṣṭāva janyaṁ visṛjañ janārdanam

श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णाभगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्‍वचिद्विहर्तुंप्रकृतिमुपेयुषि यद्भ‍वप्रवाह: ॥ ३२ ॥

śrī-bhīṣma uvācaiti matir upakalpitā vitṛṣṇābhagavati sātvata-puṅgave vibhūmnisva-sukham upagate kvacid vihartuṁprakṛtim upeyuṣi yad-bhava-pravāhaḥ

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णंरविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जंविजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥

tri-bhuvana-kamanaṁ tamāla-varṇaṁravi-kara-gaura-vara-ambaraṁ dadhānevapur alaka-kulāvṛtānanābjaṁvijaya-sakhe ratir astu me ’navadyā

युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्-कचलुलितश्रमवार्यलङ्‍कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान-त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥

yudhi turaga-rajo-vidhūmra-viṣvak-kaca-lulita-śramavāry-alaṅkṛtāsyemama niśita-śarair vibhidyamāna-tvaci vilasat-kavace ’stu kṛṣṇa ātmā

सपदि सखिवचो निशम्य मध्येनिजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णाहृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥

sapadi sakhi-vaco niśamya madhyenija-parayor balayo rathaṁ niveśyasthitavati para-sainikāyur akṣṇāhṛtavati pārtha-sakhe ratir mamāstu

व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्यस्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य-श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥

vyavahita-pṛtanā-mukhaṁ nirīkṣyasva-jana-vadhād vimukhasya doṣa-buddhyākumatim aharad ātma-vidyayā yaścaraṇa-ratiḥ paramasya tasya me ’stu

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा-मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु-र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥

sva-nigamam apahāya mat-pratijñāmṛtam adhikartum avapluto rathasthaḥdhṛta-ratha-caraṇo ’bhyayāc caladgurharir iva hantum ibhaṁ gatottarīyaḥ

शितविशिखहतो विशीर्णदंश:क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थंस भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥

śita-viśikha-hato viśīrṇa-daṁśaḥkṣataja-paripluta ātatāyino meprasabham abhisasāra mad-vadhārthaṁsa bhavatu me bhagavān gatir mukundaḥ

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रेधृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो-र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥

vijaya-ratha-kuṭumbha ātta-totredhṛta-haya-raśmini tac-chriyekṣaṇīyebhagavati ratir astu me mumūrṣoryam iha nirīkṣya hatā gatāḥ sva-rūpam

ललितगतिविलासवल्गुहास-प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा:प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥

lalita-gati-vilāsa-valguhāsa-praṇaya-nirīkṣaṇa-kalpitorumānāḥkṛtam anukṛtavatya unmadāndhāḥprakṛtim agan kila yasya gopa-vadhvaḥ

मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त:सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयोमम द‍ृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥

muni-gaṇa-nṛpa-varya-saṅkule ’ntaḥ-sadasi yudhiṣṭhira-rājasūya eṣāmarhaṇam upapeda īkṣaṇīyomama dṛśi-gocara eṣa āvir ātmā

तमिममहमजं शरीरभाजांहृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिद‍ृशमिव नैकधार्कमेकंसमधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥

tam imam aham ajaṁ śarīra-bhājāṁhṛdi hṛdi dhiṣṭhitam ātma-kalpitānāmpratidṛśam iva naikadhārkam ekaṁsamadhi-gato ’smi vidhūta-bheda-mohaḥ

सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्द‍ृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥

sūta uvācakṛṣṇa evaṁ bhagavatimano-vāg-dṛṣṭi-vṛttibhiḥātmany ātmānam āveśyaso ’ntaḥśvāsa upāramat

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥

sampadyamānam ājñāyabhīṣmaṁ brahmaṇi niṣkalesarve babhūvus te tūṣṇīṁvayāṁsīva dinātyaye

तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥

tatra dundubhayo nedurdeva-mānava-vāditāḥśaśaṁsuḥ sādhavo rājñāṁkhāt petuḥ puṣpa-vṛṣṭayaḥ

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥

tasya nirharaṇādīnisamparetasya bhārgavayudhiṣṭhiraḥ kārayitvāmuhūrtaṁ duḥkhito ’bhavat

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥

tuṣṭuvur munayo hṛṣṭāḥkṛṣṇaṁ tad-guhya-nāmabhiḥtatas te kṛṣṇa-hṛdayāḥsvāśramān prayayuḥ punaḥ

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्‍त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥

tato yudhiṣṭhiro gatvāsaha-kṛṣṇo gajāhvayampitaraṁ sāntvayām āsagāndhārīṁ ca tapasvinīm

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥

pitrā cānumato rājāvāsudevānumoditaḥcakāra rājyaṁ dharmeṇapitṛ-paitāmahaṁ vibhuḥ