Canto 1, Chapter 11

सूत उवाच आनर्तान् स उपव्रज्य स्वृद्धाञ्जनपदान्स्वकान् । दध्मौ दरवरं तेषां विषादं शमयन्निव ॥ १ ॥

sūta uvācaānartān sa upavrajyasvṛddhāñ jana-padān svakāndadhmau daravaraṁ teṣāṁviṣādaṁ śamayann iva

स उच्चकाशे धवलोदरो दरो-ऽप्युरुक्रमस्याधरशोणशोणिमा । दाध्मायमान: करकञ्जसम्पुटेयथाब्जखण्डे कलहंस उत्स्वन: ॥ २ ॥

sa uccakāśe dhavalodaro daro’py urukramasyādharaśoṇa-śoṇimādādhmāyamānaḥ kara-kañja-sampuṭeyathābja-khaṇḍe kala-haṁsa utsvanaḥ

तमुपश्रुत्य निनदं जगद्भयभयावहम् । प्रत्युद्ययु: प्रजा: सर्वा भर्तृदर्शनलालसा: ॥ ३ ॥

tam upaśrutya ninadaṁjagad-bhaya-bhayāvahampratyudyayuḥ prajāḥ sarvābhartṛ-darśana-lālasāḥ

तत्रोपनीतबलयो रवेर्दीपमिवाद‍ृता: । आत्मारामं पूर्णकामं निजलाभेन नित्यदा ॥ ४ ॥ प्रीत्युत्फुल्लमुखा: प्रोचुर्हर्षगद्गदया गिरा । पितरं सर्वसुहृदमवितारमिवार्भका: ॥ ५ ॥

tatropanīta-balayoraver dīpam ivādṛtāḥātmārāmaṁ pūrṇa-kāmaṁnija-lābhena nityadā

नता: स्म ते नाथ सदाङ्‌घ्रिपङ्कजंविरिञ्चवैरिञ्च्यसुरेन्द्रवन्दितम् । परायणं क्षेममिहेच्छतां परंन यत्र काल: प्रभवेत् पर: प्रभु: ॥ ६ ॥

natāḥ sma te nātha sadāṅghri-paṅkajaṁviriñca-vairiñcya-surendra-vanditamparāyaṇaṁ kṣemam ihecchatāṁ paraṁna yatra kālaḥ prabhavet paraḥ prabhuḥ

भवाय नस्त्वं भव विश्वभावनत्वमेव माताथ सुहृत्पति: पिता । त्वं सद्गुरुर्न: परमं च दैवतंयस्यानुवृत्त्या कृतिनो बभूविम ॥ ७ ॥

bhavāya nas tvaṁ bhava viśva-bhāvanatvam eva mātātha suhṛt-patiḥ pitātvaṁ sad-gurur naḥ paramaṁ ca daivataṁyasyānuvṛttyā kṛtino babhūvima

अहो सनाथा भवता स्म यद्वयंत्रैविष्टपानामपि दूरदर्शनम् । प्रेमस्मितस्‍निग्धनिरीक्षणाननंपश्येम रूपं तव सर्वसौभगम् ॥ ८ ॥

aho sanāthā bhavatā sma yad vayaṁtraiviṣṭapānām api dūra-darśanamprema-smita-snigdha-nirīkṣaṇānanaṁpaśyema rūpaṁ tava sarva-saubhagam

यर्ह्यम्बुजाक्षापससार भो भवान्कुरून् मधून् वाथ सुहृद्दिद‍ृक्षया । तत्राब्दकोटिप्रतिम: क्षणो भवेद्रविं विनाक्ष्णोरिव नस्तवाच्युत ॥ ९ ॥

yarhy ambujākṣāpasasāra bho bhavānkurūn madhūn vātha suhṛd-didṛkṣayātatrābda-koṭi-pratimaḥ kṣaṇo bhavedraviṁ vinākṣṇor iva nas tavācyuta

कथं वयं नाथ चिरोषिते त्वयि प्रसन्नद‍ृष्टय‍ाखिलतापशोषणम । जीवेम ते सुन्दरहासशोभितमपश्यमाना वदनं मनोहरम । इति चोदीरिता वाच: प्रजानां भक्तवत्सल । श‍ृण्वानोऽनुग्रहं द‍ृष्टय‍ा वितन्वन् प्राविशत् पुरम् ॥ १० ॥

kathaṁ vayaṁ nātha ciroṣite tvayiprasanna-dṛṣṭyākhila-tāpa-śoṣaṇamjīvema te sundara-hāsa-śobhitamapaśyamānā vadanaṁ manoharam

मधुभोजदशार्हार्हकुकुरान्धकवृष्णिभि: । आत्मतुल्यबलैर्गुप्तां नागैर्भोगवतीमिव ॥ ११ ॥

madhu-bhoja-daśārhārha-kukurāndhaka-vṛṣṇibhiḥātma-tulya-balair guptāṁnāgair bhogavatīm iva

सर्वर्तुसर्वविभवपुण्यवृक्षलताश्रमै: । उद्यानोपवनारामैर्वृतपद्माकरश्रियम् ॥ १२ ॥

sarvartu-sarva-vibhava-puṇya-vṛkṣa-latāśramaiḥudyānopavanārāmairvṛta-padmākara-śriyam

गोपुरद्वारमार्गेषु कृतकौतुकतोरणाम् । चित्रध्वजपताकाग्रैरन्त: प्रतिहतातपाम् ॥ १३ ॥

gopura-dvāra-mārgeṣukṛta-kautuka-toraṇāmcitra-dhvaja-patākāgrairantaḥ pratihatātapām

सम्मार्जितमहामार्गरथ्यापणकचत्वराम् । सिक्तां गन्धजलैरुप्तां फलपुष्पाक्षताङ्कुरै: ॥ १४ ॥

sammārjita-mahā-mārga-rathyāpaṇaka-catvarāmsiktāṁ gandha-jalair uptāṁphala-puṣpākṣatāṅkuraiḥ

द्वारि द्वारि गृहाणां च दध्यक्षतफलेक्षुभि: । अलङ्‍कृतां पूर्णकुम्भैर्बलिभिर्धूपदीपकै: ॥ १५ ॥

dvāri dvāri gṛhāṇāṁ cadadhy-akṣata-phalekṣubhiḥalaṅkṛtāṁ pūrṇa-kumbhairbalibhir dhūpa-dīpakaiḥ

निशम्य प्रेष्ठमायान्तं वसुदेवो महामना: । अक्रूरश्चोग्रसेनश्च रामश्चाद्भुतविक्रम: ॥ १६ ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । प्रहर्षवेगोच्छशितशयनासनभोजना: ॥ १७ ॥

niśamya preṣṭham āyāntaṁvasudevo mahā-manāḥakrūraś cograsenaś carāmaś cādbhuta-vikramaḥ

वारणेन्द्रं पुरस्कृत्य ब्राह्मणै: ससुमङ्गलै: । शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण चाद‍ृता: । प्रत्युज्जग्मू रथैर्हृष्टा: प्रणयागतसाध्वसा: ॥ १८ ॥

vāraṇendraṁ puraskṛtyabrāhmaṇaiḥ sasumaṅgalaiḥśaṅkha-tūrya-ninādenabrahma-ghoṣeṇa cādṛtāḥpratyujjagmū rathair hṛṣṭāḥpraṇayāgata-sādhvasāḥ

वारमुख्याश्च शतशो यानैस्तद्दर्शनोत्सुका: । लसत्कुण्डलनिर्भातकपोलवदनश्रिय: ॥ १९ ॥

vāramukhyāś ca śataśoyānais tad-darśanotsukāḥlasat-kuṇḍala-nirbhāta-kapola-vadana-śriyaḥ

नटनर्तकगन्धर्वा: सूतमागधवन्दिन: । गायन्ति चोत्तमश्लोकचरितान्यद्भुतानि च ॥ २० ॥

naṭa-nartaka-gandharvāḥsūta-māgadha-vandinaḥgāyanti cottamaśloka-caritāny adbhutāni ca

भगवांस्तत्र बन्धूनां पौराणामनुवर्तिनाम् । यथाविध्युपसङ्गम्य सर्वेषां मानमादधे ॥ २१ ॥

bhagavāṁs tatra bandhūnāṁpaurāṇām anuvartināmyathā-vidhy upasaṅgamyasarveṣāṁ mānam ādadhe

प्रह्वाभिवादनाश्लेषकरस्पर्शस्मितेक्षणै: । आश्वास्य चाश्वपाकेभ्यो वरैश्चाभिमतैर्विभु: ॥ २२ ॥

prahvābhivādanāśleṣa-kara-sparśa-smitekṣaṇaiḥāśvāsya cāśvapākebhyovaraiś cābhimatair vibhuḥ

स्वयं च गुरुभिर्विप्रै: सदारै: स्थविरैरपि । आशीर्भिर्युज्यमानोऽन्यैर्वन्दिभिश्चाविशत्पुरम् ॥ २३ ॥

svayaṁ ca gurubhir vipraiḥsadāraiḥ sthavirair apiāśīrbhir yujyamāno ’nyairvandibhiś cāviśat puram

राजमार्गं गते कृष्णे द्वारकाया: कुलस्त्रिय: । हर्म्याण्यारुरुहुर्विप्र तदीक्षणमहोत्सवा: ॥ २४ ॥

rāja-mārgaṁ gate kṛṣṇedvārakāyāḥ kula-striyaḥharmyāṇy āruruhur vipratad-īkṣaṇa-mahotsavāḥ

नित्यं निरीक्षमाणानां यदपि द्वारकौकसाम् । न वितृप्यन्ति हि द‍ृश: श्रियो धामाङ्गमच्युतम् ॥ २५ ॥

nityaṁ nirīkṣamāṇānāṁyad api dvārakaukasāmna vitṛpyanti hi dṛśaḥśriyo dhāmāṅgam acyutam

श्रियो निवासो यस्योर: पानपात्रं मुखं द‍ृशाम् । बाहवो लोकपालानां सारङ्गाणां पदाम्बुजम् ॥ २६ ॥

śriyo nivāso yasyoraḥpāna-pātraṁ mukhaṁ dṛśāmbāhavo loka-pālānāṁsāraṅgāṇāṁ padāmbujam

सितातपत्रव्यजनैरुपस्कृत:प्रसूनवर्षैरभिवर्षित: पथि । पिशङ्गवासा वनमालया बभौघनो यथार्कोडुपचापवैद्युतै: ॥ २७ ॥

sitātapatra-vyajanair upaskṛtaḥprasūna-varṣair abhivarṣitaḥ pathipiśaṅga-vāsā vana-mālayā babhaughano yathārkoḍupa-cāpa-vaidyutaiḥ

प्रविष्टस्तु गृहं पित्रो: परिष्वक्त: स्वमातृभि: । ववन्दे शिरसा सप्त देवकीप्रमुखा मुदा ॥ २८ ॥

praviṣṭas tu gṛhaṁ pitroḥpariṣvaktaḥ sva-mātṛbhiḥvavande śirasā saptadevakī-pramukhā mudā

ता: पुत्रमङ्कमारोप्य स्‍नेहस्‍नुतपयोधरा: । हर्षविह्वलितात्मान: सिषिचुर्नेत्रजैर्जलै: ॥ २९ ॥

tāḥ putram aṅkam āropyasneha-snuta-payodharāḥharṣa-vihvalitātmānaḥsiṣicur netrajair jalaiḥ

अथाविशत् स्वभवनं सर्वकाममनुत्तमम् । प्रासादा यत्र पत्नीनां सहस्राणि च षोडश ॥ ३० ॥

athāviśat sva-bhavanaṁsarva-kāmam anuttamamprāsādā yatra patnīnāṁsahasrāṇi ca ṣoḍaśa

पत्न्य: पतिं प्रोष्य गृहानुपागतंविलोक्य सञ्जातमनोमहोत्सवा: । उत्तस्थुरारात् सहसासनाशयात्साकं व्रतैर्व्रीडितलोचनानना: ॥ ३१ ॥

patnyaḥ patiṁ proṣya gṛhānupāgataṁvilokya sañjāta-mano-mahotsavāḥuttasthur ārāt sahasāsanāśayātsākaṁ vratair vrīḍita-locanānanāḥ

तमात्मजैर्द‍ृष्टिभिरन्तरात्मनादुरन्तभावा: परिरेभिरे पतिम् । निरुद्धमप्यास्रवदम्बु नेत्रयो-र्विलज्जतीनां भृगुवर्य वैक्लवात् ॥ ३२ ॥

tam ātmajair dṛṣṭibhir antarātmanāduranta-bhāvāḥ parirebhire patimniruddham apy āsravad ambu netrayorvilajjatīnāṁ bhṛgu-varya vaiklavāt

यद्यप्यसौ पार्श्वगतो रहोगत-स्तथापि तस्याङ्‌घ्रियुगं नवं नवम् । पदे पदे का विरमेत तत्पदा-च्चलापि यच्छ्रीर्न जहाति कर्हिचित् ॥ ३३ ॥

yadyapy asau pārśva-gato raho-gatastathāpi tasyāṅghri-yugaṁ navaṁ navampade pade kā virameta tat-padāccalāpi yac chrīr na jahāti karhicit

एवं नृपाणां क्षितिभारजन्मना-मक्षौहिणीभि: परिवृत्ततेजसाम् । विधाय वैरं श्वसनो यथानलंमिथो वधेनोपरतो निरायुध: ॥ ३४ ॥

evaṁ nṛpāṇāṁ kṣiti-bhāra-janmanāmakṣauhiṇībhiḥ parivṛtta-tejasāmvidhāya vairaṁ śvasano yathānalaṁmitho vadhenoparato nirāyudhaḥ

स एष नरलोकेऽस्मिन्नवतीर्ण: स्वमायया । रेमे स्त्रीरत्नकूटस्थो भगवान् प्राकृतो यथा ॥ ३५ ॥

sa eṣa nara-loke ’sminnavatīrṇaḥ sva-māyayāreme strī-ratna-kūṭasthobhagavān prākṛto yathā

उद्दामभावपिशुनामलवल्गुहास-व्रीडावलोकनिहतो मदनोऽपि यासाम् । सम्मुह्य चापमजहात्प्रमदोत्तमास्तायस्येन्द्रियं विमथितुं कुहकैर्न शेकु: ॥ ३६ ॥

uddāma-bhāva-piśunāmala-valgu-hāsa-vrīḍāvaloka-nihato madano ’pi yāsāmsammuhya cāpam ajahāt pramadottamās tāyasyendriyaṁ vimathituṁ kuhakair na śekuḥ

तमयं मन्यते लोको ह्यसङ्गमपि सङ्गिनम् । आत्मौपम्येन मनुजं व्यापृण्वानं यतोऽबुध: ॥ ३७ ॥

tam ayaṁ manyate lokohy asaṅgam api saṅginamātmaupamyena manujaṁvyāpṛṇvānaṁ yato ’budhaḥ

एतदीशनमीशस्य प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: । न युज्यते सदात्मस्थैर्यथा बुद्धिस्तदाश्रया ॥ ३८ ॥

etad īśanam īśasyaprakṛti-stho ’pi tad-guṇaiḥna yujyate sadātma-sthairyathā buddhis tad-āśrayā

तं मेनिरेऽबला मूढा: स्त्रैणं चानुव्रतं रह: । अप्रमाणविदो भर्तुरीश्वरं मतयो यथा ॥ ३९ ॥

taṁ menire ’balā mūḍhāḥstraiṇaṁ cānuvrataṁ rahaḥapramāṇa-vido bharturīśvaraṁ matayo yathā