Canto 1, Chapter 12

शौनक उवाच अश्वत्थाम्नोपसृष्टेन ब्रह्मशीर्ष्णोरुतेजसा । उत्तराया हतो गर्भ ईशेनाजीवित: पुन: ॥ १ ॥

śaunaka uvācaaśvatthāmnopasṛṣṭenabrahma-śīrṣṇoru-tejasāuttarāyā hato garbhaīśenājīvitaḥ punaḥ

तस्य जन्म महाबुद्धे: कर्माणि च महात्मन: । निधनं च यथैवासीत्स प्रेत्य गतवान् यथा ॥ २ ॥

tasya janma mahā-buddheḥkarmāṇi ca mahātmanaḥnidhanaṁ ca yathaivāsītsa pretya gatavān yathā

तदिदं श्रोतुमिच्छामो गदितुं यदि मन्यसे । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां यस्य ज्ञानमदाच्छुक: ॥ ३ ॥

tad idaṁ śrotum icchāmogadituṁ yadi manyasebrūhi naḥ śraddadhānānāṁyasya jñānam adāc chukaḥ

सूत उवाच अपीपलद्धर्मराज: पितृवद् रञ्जयन् प्रजा: । नि:स्पृह: सर्वकामेभ्य: कृष्णपादानुसेवया ॥ ४ ॥

sūta uvācaapīpalad dharma-rājaḥpitṛvad rañjayan prajāḥniḥspṛhaḥ sarva-kāmebhyaḥkṛṣṇa-pādānusevayā

सम्पद: क्रतवो लोका महिषी भ्रातरो मही । जम्बूद्वीपाधिपत्यं च यशश्च त्रिदिवं गतम् ॥ ५ ॥

sampadaḥ kratavo lokāmahiṣī bhrātaro mahījambudvīpādhipatyaṁ cayaśaś ca tri-divaṁ gatam

किं ते कामा: सुरस्पार्हा मुकुन्दमनसो द्विजा: । अधिजह्रुर्मुदं राज्ञ: क्षुधितस्य यथेतरे ॥ ६ ॥

kiṁ te kāmāḥ sura-spārhāmukunda-manaso dvijāḥadhijahrur mudaṁ rājñaḥkṣudhitasya yathetare

मातुर्गर्भगतो वीर: स तदा भृगुनन्दन । ददर्श पुरुषं कञ्चिद्दह्यमानोऽस्त्रतेजसा ॥ ७ ॥

mātur garbha-gato vīraḥsa tadā bhṛgu-nandanadadarśa puruṣaṁ kañciddahyamāno ’stra-tejasā

अङ्गुष्ठमात्रममलं स्फुरत्पुरटमौलिनम् । अपीव्यदर्शनं श्यामं तडिद्वाससमच्युतम् ॥ ८ ॥

aṅguṣṭha-mātram amalaṁsphurat-puraṭa-maulinamapīvya-darśanaṁ śyāmaṁtaḍid vāsasam acyutam

श्रीमद्दीर्घचतुर्बाहुं तप्तकाञ्चनकुण्डलम् । क्षतजाक्षं गदापाणिमात्मन: सर्वतोदिशम् । परिभ्रमन्तमुल्काभां भ्रामयन्तं गदां मुहु: ॥ ९ ॥

śrīmad-dīrgha-catur-bāhuṁtapta-kāñcana-kuṇḍalamkṣatajākṣaṁ gadā-pāṇimātmanaḥ sarvato diśamparibhramantam ulkābhāṁbhrāmayantaṁ gadāṁ muhuḥ

अस्त्रतेज: स्वगदया नीहारमिव गोपति: । विधमन्तं सन्निकर्षे पर्यैक्षत क इत्यसौ ॥ १० ॥

astra-tejaḥ sva-gadayānīhāram iva gopatiḥvidhamantaṁ sannikarṣeparyaikṣata ka ity asau

विधूय तदमेयात्मा भगवान्धर्मगुब् विभु: । मिषतो दशमासस्य तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ११ ॥

vidhūya tad ameyātmābhagavān dharma-gub vibhuḥmiṣato daśamāsasyatatraivāntardadhe hariḥ

तत: सर्वगुणोदर्के सानुकूलग्रहोदये । जज्ञे वंशधर: पाण्डोर्भूय: पाण्डुरिवौजसा ॥ १२ ॥

tataḥ sarva-guṇodarkesānukūla-grahodayejajñe vaṁśa-dharaḥ pāṇḍorbhūyaḥ pāṇḍur ivaujasā

तस्य प्रीतमना राजा विप्रैर्धौम्यकृपादिभि: । जातकं कारयामास वाचयित्वा च मङ्गलम् ॥ १३ ॥

tasya prīta-manā rājāviprair dhaumya-kṛpādibhiḥjātakaṁ kārayām āsavācayitvā ca maṅgalam

हिरण्यं गां महीं ग्रामान् हस्त्यश्वान्नृपतिर्वरान् । प्रादात्स्वन्नं च विप्रेभ्य: प्रजातीर्थे स तीर्थवित् ॥ १४ ॥

hiraṇyaṁ gāṁ mahīṁ grāmānhasty-aśvān nṛpatir varānprādāt svannaṁ ca viprebhyaḥprajā-tīrthe sa tīrthavit

तमूचुर्ब्राह्मणास्तुष्टा राजानं प्रश्रयान्वितम् । एष ह्यस्मिन् प्रजातन्तौ पुरूणां पौरवर्षभ ॥ १५ ॥

tam ūcur brāhmaṇās tuṣṭārājānaṁ praśrayānvitameṣa hy asmin prajā-tantaupurūṇāṁ pauravarṣabha

दैवेनाप्रतिघातेन शुक्ले संस्थामुपेयुषि । रातो वोऽनुग्रहार्थाय विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ १६ ॥

daivenāpratighātenaśukle saṁsthām upeyuṣirāto vo ’nugrahārthāyaviṣṇunā prabhaviṣṇunā

तस्मान्नाम्ना विष्णुरात इति लोके भविष्यति । न सन्देहो महाभाग महाभागवतो महान् ॥ १७ ॥

tasmān nāmnā viṣṇu-rātaiti loke bhaviṣyatina sandeho mahā-bhāgamahā-bhāgavato mahān

श्रीराजोवाचअप्येष वंश्यान् राजर्षीन् पुण्यश्लोकान् महात्मन: । अनुवर्तिता स्विद्यशसा साधुवादेन सत्तमा: ॥ १८ ॥

śrī-rājovācaapy eṣa vaṁśyān rājarṣīnpuṇya-ślokān mahātmanaḥanuvartitā svid yaśasāsādhu-vādena sattamāḥ

ब्राह्मणा ऊचु: पार्थ प्रजाविता साक्षादिक्ष्वाकुरिव मानव: । ब्रह्मण्य: सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यथा ॥ १९ ॥

brāhmaṇā ūcuḥpārtha prajāvitā sākṣādikṣvākur iva mānavaḥbrahmaṇyaḥ satya-sandhaś carāmo dāśarathir yathā

एष दाता शरण्यश्च यथा ह्यौशीनर: शिबि: । यशो वितनिता स्वानां दौष्यन्तिरिव यज्वनाम् ॥ २० ॥

eṣa dātā śaraṇyaś cayathā hy auśīnaraḥ śibiḥyaśo vitanitā svānāṁdauṣyantir iva yajvanām

धन्विनामग्रणीरेष तुल्यश्चार्जुनयोर्द्वयो: । हुताश इव दुर्धर्ष: समुद्र इव दुस्तर: ॥ २१ ॥

dhanvinām agraṇīr eṣatulyaś cārjunayor dvayoḥhutāśa iva durdharṣaḥsamudra iva dustaraḥ

मृगेन्द्र इव विक्रान्तो निषेव्यो हिमवानिव । तितिक्षुर्वसुधेवासौ सहिष्णु: पितराविव ॥ २२ ॥

mṛgendra iva vikrāntoniṣevyo himavān ivatitikṣur vasudhevāsausahiṣṇuḥ pitarāv iva

पितामहसम: साम्ये प्रसादे गिरिशोपम: । आश्रय: सर्वभूतानां यथा देवो रमाश्रय: ॥ २३ ॥

pitāmaha-samaḥ sāmyeprasāde giriśopamaḥāśrayaḥ sarva-bhūtānāṁyathā devo ramāśrayaḥ

सर्वसद्गुणमाहात्म्ये एष कृष्णमनुव्रत: । रन्तिदेव इवोदारो ययातिरिव धार्मिक: ॥ २४ ॥

sarva-sad-guṇa-māhātmyeeṣa kṛṣṇam anuvrataḥrantideva ivodāroyayātir iva dhārmikaḥ

धृत्या बलिसम: कृष्णे प्रह्राद इव सद्ग्रह: । आहर्तैषोऽश्वमेधानां वृद्धानां पर्युपासक: ॥ २५ ॥

dhṛtyā bali-samaḥ kṛṣṇeprahrāda iva sad-grahaḥāhartaiṣo ’śvamedhānāṁvṛddhānāṁ paryupāsakaḥ

राजर्षीणां जनयिता शास्ता चोत्पथगामिनाम् । निग्रहीता कलेरेष भुवो धर्मस्य कारणात् ॥ २६ ॥

rājarṣīṇāṁ janayitāśāstā cotpatha-gāmināmnigrahītā kaler eṣabhuvo dharmasya kāraṇāt

तक्षकादात्मनो मृत्युं द्विजपुत्रोपसर्जितात् । प्रपत्स्यत उपश्रुत्य मुक्तसङ्ग: पदं हरे: ॥ २७ ॥

takṣakād ātmano mṛtyuṁdvija-putropasarjitātprapatsyata upaśrutyamukta-saṅgaḥ padaṁ hareḥ

जिज्ञासितात्मयाथार्थ्यो मुनेर्व्याससुतादसौ । हित्वेदं नृप गङ्गायां यास्यत्यद्धाकुतोभयम् ॥ २८ ॥

jijñāsitātma-yāthārthyomuner vyāsa-sutād asauhitvedaṁ nṛpa gaṅgāyāṁyāsyaty addhākutobhayam

इति राज्ञ उपादिश्य विप्रा जातककोविदा: । लब्धापचितय: सर्वे प्रतिजग्मु: स्वकान् गृहान् ॥ २९ ॥

iti rājña upādiśyaviprā jātaka-kovidāḥlabdhāpacitayaḥ sarvepratijagmuḥ svakān gṛhān

स एष लोके विख्यात: परीक्षिदिति यत्प्रभु: । पूर्वं द‍ृष्टमनुध्यायन् परीक्षेत नरेष्विह ॥ ३० ॥

sa eṣa loke vikhyātaḥparīkṣid iti yat prabhuḥpūrvaṁ dṛṣṭam anudhyāyanparīkṣeta nareṣv iha

स राजपुत्रो ववृधे आशु शुक्ल इवोडुप: । आपूर्यमाण: पितृभि: काष्ठाभिरिव सोऽन्वहम् ॥ ३१ ॥

sa rāja-putro vavṛdheāśu śukla ivoḍupaḥāpūryamāṇaḥ pitṛbhiḥkāṣṭhābhir iva so ’nvaham

यक्ष्यमाणोऽश्वमेधेन ज्ञातिद्रोहजिहासया । राजा लब्धधनो दध्यौ नान्यत्र करदण्डयो: ॥ ३२ ॥

yakṣyamāṇo ’śvamedhenajñāti-droha-jihāsayārājā labdha-dhano dadhyaunānyatra kara-daṇḍayoḥ

तदभिप्रेतमालक्ष्य भ्रातरोऽच्युतचोदिता: । धनं प्रहीणमाजह्रुरुदीच्यां दिशि भूरिश: ॥ ३३ ॥

tad abhipretam ālakṣyabhrātaro ’cyuta-coditāḥdhanaṁ prahīṇam ājahrurudīcyāṁ diśi bhūriśaḥ

तेन सम्भृतसम्भारो धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । वाजिमेधैस्त्रिभिर्भीतो यज्ञै: समयजद्धरिम् ॥ ३४ ॥

tena sambhṛta-sambhārodharma-putro yudhiṣṭhiraḥvājimedhais tribhir bhītoyajñaiḥ samayajad dharim

आहूतो भगवान् राज्ञा याजयित्वा द्विजैर्नृपम् । उवास कतिचिन्मासान् सुहृदां प्रियकाम्यया ॥ ३५ ॥

āhūto bhagavān rājñāyājayitvā dvijair nṛpamuvāsa katicin māsānsuhṛdāṁ priya-kāmyayā

ततो राज्ञाभ्यनुज्ञात: कृष्णया सह बन्धुभि: । ययौ द्वारवतीं ब्रह्मन् सार्जुनो यदुभिर्वृत: ॥ ३६ ॥

tato rājñābhyanujñātaḥkṛṣṇayā saha-bandhubhiḥyayau dvāravatīṁ brahmansārjuno yadubhir vṛtaḥ