Canto 1, Chapter 13

सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सित: ॥ १ ॥

sūta uvācaviduras tīrtha-yātrāyāṁmaitreyād ātmano gatimjñātvāgād dhāstinapuraṁtayāvāpta-vivitsitaḥ

यावत: कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रत: । जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह ॥ २ ॥

yāvataḥ kṛtavān praśnānkṣattā kauṣāravāgrataḥjātaika-bhaktir govindetebhyaś copararāma ha

तं बन्धुमागतं द‍ृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥

taṁ bandhum āgataṁ dṛṣṭvādharma-putraḥ sahānujaḥdhṛtarāṣṭro yuyutsuś casūtaḥ śāradvataḥ pṛthā

प्रत्युज्जग्मु: प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनै: ॥ ५ ॥

pratyujjagmuḥ praharṣeṇaprāṇaṁ tanva ivāgatamabhisaṅgamya vidhivatpariṣvaṅgābhivādanaiḥ

मुमुचु: प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातरा: । राजा तमर्हयाञ्चक्रे कृतासनपरिग्रहम् ॥ ६ ॥

mumucuḥ prema-bāṣpaughaṁvirahautkaṇṭhya-kātarāḥrājā tam arhayāṁ cakrekṛtāsana-parigraham

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श‍ृण्वताम् ॥ ७ ॥

taṁ bhuktavantaṁ viśrāntamāsīnaṁ sukham āsanepraśrayāvanato rājāprāha teṣāṁ ca śṛṇvatām

युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद्विषाग्‍न्‍यादेर्मोचिता यत्समातृका: ॥ ८ ॥

yudhiṣṭhira uvācaapi smaratha no yuṣmat-pakṣa-cchāyā-samedhitānvipad-gaṇād viṣāgnyādermocitā yat samātṛkāḥ

कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भ‍ि: क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥ ९ ॥

kayā vṛttyā vartitaṁ vaścaradbhiḥ kṣiti-maṇḍalamtīrthāni kṣetra-mukhyānisevitānīha bhūtale

भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूता: स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्त:स्थेन गदाभृता ॥ १० ॥

bhavad-vidhā bhāgavatāstīrtha-bhūtāḥ svayaṁ vibhotīrthī-kurvanti tīrthānisvāntaḥ-sthena gadābhṛtā

अपि न: सुहृदस्तात बान्धवा: कृष्णदेवता: । द‍ृष्टा: श्रुता वा यदव: स्वपुर्यां सुखमासते ॥ ११ ॥

api naḥ suhṛdas tātabāndhavāḥ kṛṣṇa-devatāḥdṛṣṭāḥ śrutā vā yadavaḥsva-puryāṁ sukham āsate

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतंक्रमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥

ity ukto dharma-rājenasarvaṁ tat samavarṇayatyathānubhūtaṁ kramaśovinā yadu-kula-kṣayam

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणांस्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दु:खितान् द्रष्टुमक्षम: ॥ १३ ॥

nanv apriyaṁ durviṣahaṁnṛṇāṁ svayam upasthitamnāvedayat sakaruṇoduḥkhitān draṣṭum akṣamaḥ

कञ्चित्कालमथावात्सीत्सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत्सर्वेषां सुखमावहन् ॥ १४ ॥

kañcit kālam athāvātsītsat-kṛto devavat sukhambhrātur jyeṣṭhasya śreyas-kṛtsarveṣāṁ sukham āvahan

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु । यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यम: ॥ १५ ॥

abibhrad aryamā daṇḍaṁyathāvad agha-kāriṣuyāvad dadhāra śūdratvaṁśāpād varṣa-śataṁ yamaḥ

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो द‍ृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया ॥ १६ ॥

yudhiṣṭhiro labdha-rājyodṛṣṭvā pautraṁ kulan-dharambhrātṛbhir loka-pālābhairmumude parayā śriyā

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामदविज्ञात: काल: परमदुस्तर: ॥ १७ ॥

evaṁ gṛheṣu saktānāṁpramattānāṁ tad-īhayāatyakrāmad avijñātaḥkālaḥ parama-dustaraḥ

विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभाषत । राजन्निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम् ॥ १८ ॥

viduras tad abhipretyadhṛtarāṣṭram abhāṣatarājan nirgamyatāṁ śīghraṁpaśyedaṁ bhayam āgatam

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्कर्हिचित्प्रभो । स एष भगवान् काल: सर्वेषां न: समागत: ॥ १९ ॥

pratikriyā na yasyehakutaścit karhicit prabhosa eṣa bhagavān kālaḥsarveṣāṁ naḥ samāgataḥ

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणै: प्रियतमैरपि । जन: सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैर्धनादिभि: ॥ २० ॥

yena caivābhipanno ’yaṁprāṇaiḥ priyatamair apijanaḥ sadyo viyujyetakim utānyair dhanādibhiḥ

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् । आत्मा च जरया ग्रस्त: परगेहमुपाससे ॥ २१ ॥

pitṛ-bhrātṛ-suhṛt-putrāhatās te vigataṁ vayamātmā ca jarayā grastaḥpara-geham upāsase

अन्ध: पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् । विशीर्णदन्तो मन्दाग्नि: सराग: कफमुद्वहन् ॥ २२ ॥

andhaḥ puraiva vadhiromanda-prajñāś ca sāmprataṁviśīrṇa-danto mandāgniḥsarāgaḥ kapham udvahan

अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् । भीमापवर्जितंपिण्डमादत्ते गृहपालवत् ॥ २३ ॥

aho mahīyasī jantorjīvitāśā yathā bhavānbhīmāpavarjitaṁ piṇḍamādatte gṛha-pālavat

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्चदूषिता: । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभि: कियत् ॥ २४ ॥

agnir nisṛṣṭo dattaś cagaro dārāś ca dūṣitāḥhṛtaṁ kṣetraṁ dhanaṁ yeṣāṁtad-dattair asubhiḥ kiyat

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषो: । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥ २५ ॥

tasyāpi tava deho ’yaṁkṛpaṇasya jijīviṣoḥparaity anicchato jīrṇojarayā vāsasī iva

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धन: । अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृत: ॥ २६ ॥

gata-svārtham imaṁ dehaṁvirakto mukta-bandhanaḥavijñāta-gatir jahyātsa vai dhīra udāhṛtaḥ

य: स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तम: ॥ २७ ॥

yaḥ svakāt parato vehajāta-nirveda ātmavānhṛdi kṛtvā hariṁ gehātpravrajet sa narottamaḥ

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् । इतोऽर्वाक्प्रायश: काल: पुंसां गुणविकर्षण: ॥ २८ ॥

athodīcīṁ diśaṁ yātusvair ajñāta-gatir bhavānito ’rvāk prāyaśaḥ kālaḥpuṁsāṁ guṇa-vikarṣaṇaḥ

एवं राजा विदुरेणानुजेनप्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढ: । छित्त्वा स्वेषु स्‍नेहपाशान्द्रढिम्नोनिश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २९ ॥

evaṁ rājā vidureṇānujenaprajñā-cakṣur bodhita ājamīḍhaḥchittvā sveṣu sneha-pāśān draḍhimnoniścakrāma bhrātṛ-sandarśitādhvā

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्रीपतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षंमनस्विनामिव सत्सम्प्रहार: ॥ ३० ॥

patiṁ prayāntaṁ subalasya putrīpati-vratā cānujagāma sādhvīhimālayaṁ nyasta-daṇḍa-praharṣaṁmanasvinām iva sat samprahāraḥ

अजातशत्रु: कृतमैत्रो हुताग्नि-र्विप्रान्नत्वातिलगोभूमिरुक्‍मै: । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनायन चापश्यत्पितरौसौबलीं च ॥ ३१ ॥

ajāta-śatruḥ kṛta-maitro hutāgnirviprān natvā tila-go-bhūmi-rukmaiḥgṛhaṁ praviṣṭo guru-vandanāyana cāpaśyat pitarau saubalīṁ ca

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानस: । गावल्गणे क्‍व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयो: ॥ ३२ ॥

tatra sañjayam āsīnaṁpapracchodvigna-mānasaḥgāvalgaṇe kva nas tātovṛddho hīnaś ca netrayoḥ

अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्य: क्‍व गत: सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धु: स भार्यया । आशंसमान: शमलं गङ्गायां दु:खितोऽपतत् ॥ ३३ ॥

ambā ca hata-putrārtāpitṛvyaḥ kva gataḥ suhṛtapi mayy akṛta-prajñehata-bandhuḥ sa bhāryayāāśaṁsamānaḥ śamalaṁgaṅgāyāṁ duḥkhito ’patat

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्न: सुहृद: शिशून् । अरक्षतां व्यसनत: पितृव्यौ क्‍व गतावित: ॥ ३४ ॥

pitary uparate pāṇḍausarvān naḥ suhṛdaḥ śiśūnarakṣatāṁ vyasanataḥpitṛvyau kva gatāv itaḥ

सूत उवाच कृपया स्नेडहवैक्लव्यात्सूतो विरहकर्शित: । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडित: ॥ ३५ ॥

sūta uvācakṛpayā sneha-vaiklavyātsūto viraha-karśitaḥātmeśvaram acakṣāṇona pratyāhātipīḍitaḥ

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यांविष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभो: पादावनुस्मरन् ॥ ३६ ॥

vimṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṁviṣṭabhyātmānam ātmanāajāta-śatruṁ pratyūceprabhoḥ pādāv anusmaran

सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्व: कुलनन्दन । गान्धार्यावा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभि: ॥ ३७ ॥

sañjaya uvācanāhaṁ veda vyavasitaṁpitror vaḥ kula-nandanagāndhāryā vā mahā-bāhomuṣito ’smi mahātmabhiḥ

अथाजगाम भगवान् नारद: सहतुम्बुरु: । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन्मुनिम् ॥ ३८ ॥

athājagāma bhagavānnāradaḥ saha-tumburuḥpratyutthāyābhivādyāhasānujo ’bhyarcayan munim

युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्‍वगतावित: । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्‍व गता च तपस्विनी ॥ ३९ ॥

yudhiṣṭhira uvācanāhaṁ veda gatiṁ pitrorbhagavan kva gatāv itaḥambā vā hata-putrārtākva gatā ca tapasvinī

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शक: । अथाबभाषेभगवान् नारदो मुनिसत्तम: ॥ ४० ॥

karṇadhāra ivāpārebhagavān pāra-darśakaḥathābabhāṣe bhagavānnārado muni-sattamaḥ

नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् । लोका: सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितु: । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥ ४१ ॥

nārada uvācamā kañcana śuco rājanyad īśvara-vaśaṁ jagatlokāḥ sapālā yasyemevahanti balim īśituḥsa saṁyunakti bhūtānisa eva viyunakti ca

यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभि: । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितु: ॥ ४२ ॥

yathā gāvo nasi protāstantyāṁ baddhāś ca dāmabhiḥvāk-tantyāṁ nāmabhir baddhāvahanti balim īśituḥ

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितु: स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४३ ॥

yathā krīḍopaskarāṇāṁsaṁyoga-vigamāv ihaicchayā krīḍituḥ syātāṁtathaiveśecchayā nṛṇām

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्‍नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥

yan manyase dhruvaṁ lokamadhruvaṁ vā na cobhayamsarvathā na hi śocyās tesnehād anyatra mohajāt

तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मन: । कथं त्वनाथा: कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥ ४५ ॥

tasmāj jahy aṅga vaiklavyamajñāna-kṛtam ātmanaḥkathaṁ tv anāthāḥ kṛpaṇāvarteraṁs te ca māṁ vinā

कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिक: । कथमन्यांस्तु गोपायेत्सर्पग्रस्तो यथा परम् ॥ ४६ ॥

kāla-karma-guṇādhīnodeho ’yaṁ pāñca-bhautikaḥkatham anyāṁs tu gopāyetsarpa-grasto yathā param

अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥ ४७ ॥

ahastāni sahastānāmapadāni catuṣ-padāmphalgūni tatra mahatāṁjīvo jīvasya jīvanam

तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्मात्मनां स्वद‍ृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥ ४८ ॥

tad idaṁ bhagavān rājanneka ātmātmanāṁ sva-dṛkantaro ’nantaro bhātipaśya taṁ māyayorudhā

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावन: । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम् ॥ ४९ ॥

so ’yam adya mahārājabhagavān bhūta-bhāvanaḥkāla-rūpo ’vatīrṇo ’syāmabhāvāya sura-dviṣām

निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वर: ॥ ५० ॥

niṣpāditaṁ deva-kṛtyamavaśeṣaṁ pratīkṣatetāvad yūyam avekṣadhvaṁbhaved yāvad iheśvaraḥ

धृतराष्ट्र: सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गत: ॥ ५१ ॥

dhṛtarāṣṭraḥ saha bhrātrāgāndhāryā ca sva-bhāryayādakṣiṇena himavataṛṣīṇām āśramaṁ gataḥ

स्रोतोभि: सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोत: प्रचक्षते ॥ ५२ ॥

srotobhiḥ saptabhir yā vaisvardhunī saptadhā vyadhātsaptānāṁ prītaye nānāsapta-srotaḥ pracakṣate

स्‍नात्वानुसवनं तस्मिन्हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषण: ॥ ५३ ॥

snātvānusavanaṁ tasminhutvā cāgnīn yathā-vidhiab-bhakṣa upaśāntātmāsa āste vigataiṣaṇaḥ

जितासनो जितश्वास: प्रत्याहृतषडिन्द्रिय: । हरिभावनया ध्वस्तरज:सत्त्वतमोमल: ॥ ५४ ॥

jitāsano jita-śvāsaḥpratyāhṛta-ṣaḍ-indriyaḥhari-bhāvanayā dhvasta-rajaḥ-sattva-tamo-malaḥ

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥

vijñānātmani saṁyojyakṣetrajñe pravilāpya tambrahmaṇy ātmānam ādhāreghaṭāmbaram ivāmbare

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशय: । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचल: । तस्यान्तरायो मैवाभू: सन्न्यस्ताखिलकर्मण: ॥ ५६ ॥

dhvasta-māyā-guṇodarkoniruddha-karaṇāśayaḥnivartitākhilāhāraāste sthāṇur ivācalaḥtasyāntarāyo maivābhūḥsannyastākhila-karmaṇaḥ

स वा अद्यतनाद् राजन् परत: पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥

sa vā adyatanād rājanparataḥ pañcame ’hanikalevaraṁ hāsyati svaṁtac ca bhasmī-bhaviṣyati

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्यु: पत्नी सहोटजे । बहि: स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति ॥ ५८ ॥

dahyamāne ’gnibhir dehepatyuḥ patnī sahoṭajebahiḥ sthitā patiṁ sādhvītam agnim anu vekṣyati

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवक: ॥ ५९ ॥

viduras tu tad āścaryaṁniśāmya kuru-nandanaharṣa-śoka-yutas tasmādgantā tīrtha-niṣevakaḥ

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारद: सहतुम्बुरु: । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुच: ॥ ६० ॥

ity uktvāthāruhat svargaṁnāradaḥ saha-tumburuḥyudhiṣṭhiro vacas tasyahṛdi kṛtvājahāc chucaḥ