Canto 1, Chapter 14

सूत उवाच सम्प्रस्थिते द्वारकायां जिष्णौ बन्धुदिद‍ृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ १ ॥

sūta uvācasamprasthite dvārakāyāṁjiṣṇau bandhu-didṛkṣayājñātuṁ ca puṇya-ślokasyakṛṣṇasya ca viceṣṭitam

व्यतीता: कतिचिन्मासास्तदा नायात्ततोऽर्जुन: । ददर्श घोररूपाणि निमित्तानि कुरूद्वह: ॥ २ ॥

vyatītāḥ katicin māsāstadā nāyāt tato ’rjunaḥdadarśa ghora-rūpāṇinimittāni kurūdvahaḥ

कालस्य च गतिं रौद्रां विपर्यस्तर्तुधर्मिण: । पापीयसीं नृणां वार्तां क्रोधलोभानृतात्मनाम् ॥ ३ ॥

kālasya ca gatiṁ raudrāṁviparyastartu-dharmiṇaḥpāpīyasīṁ nṛṇāṁ vārtāṁkrodha-lobhānṛtātmanām

जिह्मप्रायं व्यवहृतं शाठ्यमिश्रं च सौहृदम् । पितृमातृसुहृद्भ्रातृदम्पतीनां च कल्कनम् ॥ ४ ॥

jihma-prāyaṁ vyavahṛtaṁśāṭhya-miśraṁ ca sauhṛdampitṛ-mātṛ-suhṛd-bhrātṛ-dam-patīnāṁ ca kalkanam

निमित्तान्यत्यरिष्टानि काले त्वनुगते नृणाम् । लोभाद्यधर्मप्रकृतिं द‍ृष्ट्वोवाचानुजं नृप: ॥ ५ ॥

nimittāny atyariṣṭānikāle tv anugate nṛṇāmlobhādy-adharma-prakṛtiṁdṛṣṭvovācānujaṁ nṛpaḥ

युधिष्ठिर उवाच सम्प्रेषितो द्वारकायां जिष्णुर्बन्धुदिद‍ृक्षया । ज्ञातुं च पुण्यश्लोकस्य कृष्णस्य च विचेष्टितम् ॥ ६ ॥

yudhiṣṭhira uvācasampreṣito dvārakāyāṁjiṣṇur bandhu-didṛkṣayājñātuṁ ca puṇya-ślokasyakṛṣṇasya ca viceṣṭitam

गता: सप्ताधुना मासा भीमसेन तवानुज: । नायाति कस्य वा हेतोर्नाहं वेदेदमञ्जसा ॥ ७ ॥

gatāḥ saptādhunā māsābhīmasena tavānujaḥnāyāti kasya vā hetornāhaṁ vededam añjasā

अपि देवर्षिणादिष्ट: स कालोऽयमुपस्थित: । यदात्मनोऽङ्गमाक्रीडं भगवानुत्सिसृक्षति ॥ ८ ॥

api devarṣiṇādiṣṭaḥsa kālo ’yam upasthitaḥyadātmano ’ṅgam ākrīḍaṁbhagavān utsisṛkṣati

यस्मान्न: सम्पदो राज्यं दारा: प्राणा: कुलं प्रजा: । आसन्सपत्नविजयो लोकाश्च यदनुग्रहात् ॥ ९ ॥

yasmān naḥ sampado rājyaṁdārāḥ prāṇāḥ kulaṁ prajāḥāsan sapatna-vijayolokāś ca yad-anugrahāt

पश्योत्पातान्नरव्याघ्र दिव्यान् भौमान् सदैहिकान् । दारुणान् शंसतोऽदूराद्भयं नो बुद्धिमोहनम् ॥ १० ॥

paśyotpātān nara-vyāghradivyān bhaumān sadaihikāndāruṇān śaṁsato ’dūrādbhayaṁ no buddhi-mohanam

ऊर्वक्षिबाहवो मह्यं स्फुरन्त्यङ्ग पुन: पुन: । वेपथुश्चापि हृदये आराद्दास्यन्ति विप्रियम् ॥ ११ ॥

ūrv-akṣi-bāhavo mahyaṁsphuranty aṅga punaḥ punaḥvepathuś cāpi hṛdayeārād dāsyanti vipriyam

शिवैषोद्यन्तमादित्यमभिरौत्यनलानना । मामङ्ग सारमेयोऽयमभिरेभत्यभीरुवत् ॥ १२ ॥

śivaiṣodyantam ādityamabhirauty analānanāmām aṅga sārameyo ’yamabhirebhaty abhīruvat

शस्ता: कुर्वन्ति मां सव्यं दक्षिणं पशवोऽपरे । वाहांश्च पुरुषव्याघ्र लक्षये रुदतो मम ॥ १३ ॥

śastāḥ kurvanti māṁ savyaṁdakṣiṇaṁ paśavo ’parevāhāṁś ca puruṣa-vyāghralakṣaye rudato mama

मृत्युदूत: कपोतोऽयमुलूक: कम्पयन् मन: । प्रत्युलूकश्च कुह्वानैर्विश्वं वै शून्यमिच्छत: ॥ १४ ॥

mṛtyu-dūtaḥ kapoto ’yamulūkaḥ kampayan manaḥpratyulūkaś ca kuhvānairviśvaṁ vai śūnyam icchataḥ

धूम्रा दिश: परिधय: कम्पते भू: सहाद्रिभि: । निर्घातश्च महांस्तात साकं च स्तनयित्नुभि: ॥ १५ ॥

dhūmrā diśaḥ paridhayaḥkampate bhūḥ sahādribhiḥnirghātaś ca mahāṁs tātasākaṁ ca stanayitnubhiḥ

वायुर्वाति खरस्पर्शो रजसा विसृजंस्तम: । असृग् वर्षन्ति जलदा बीभत्समिव सर्वत: ॥ १६ ॥

vāyur vāti khara-sparśorajasā visṛjaṁs tamaḥasṛg varṣanti jaladābībhatsam iva sarvataḥ

सूर्यं हतप्रभं पश्य ग्रहमर्दं मिथो दिवि । ससङ्कुलैर्भूतगणैर्ज्वलिते इव रोदसी ॥ १७ ॥

sūryaṁ hata-prabhaṁ paśyagraha-mardaṁ mitho divisasaṅkulair bhūta-gaṇairjvalite iva rodasī

नद्यो नदाश्च क्षुभिता: सरांसि च मनांसि च । न ज्वलत्यग्निराज्येन कालोऽयं किं विधास्यति ॥ १८ ॥

nadyo nadāś ca kṣubhitāḥsarāṁsi ca manāṁsi cana jvalaty agnir ājyenakālo ’yaṁ kiṁ vidhāsyati

न पिबन्ति स्तनं वत्सा न दुह्यन्ति च मातर: । रुदन्त्यश्रुमुखा गावो न हृष्यन्त्यृषभा व्रजे ॥ १९ ॥

na pibanti stanaṁ vatsāna duhyanti ca mātaraḥrudanty aśru-mukhā gāvona hṛṣyanty ṛṣabhā vraje

दैवतानि रुदन्तीव स्विद्यन्ति ह्युच्चलन्ति च । इमे जनपदा ग्रामा: पुरोद्यानाकराश्रमा: । भ्रष्टश्रियो निरानन्दा: किमघं दर्शयन्ति न: ॥ २० ॥

daivatāni rudantīvasvidyanti hy uccalanti caime jana-padā grāmāḥpurodyānākarāśramāḥbhraṣṭa-śriyo nirānandāḥkim aghaṁ darśayanti naḥ

मन्य एतैर्महोत्पातैर्नूनं भगवत: पदै: । अनन्यपुरुषश्रीभिर्हीना भूर्हतसौभगा ॥ २१ ॥

manya etair mahotpātairnūnaṁ bhagavataḥ padaiḥananya-puruṣa-śrībhirhīnā bhūr hata-saubhagā

इति चिन्तयतस्तस्य द‍ृष्टारिष्टेन चेतसा । राज्ञ: प्रत्यागमद् ब्रह्मन् यदुपुर्या: कपिध्वज: ॥ २२ ॥

iti cintayatas tasyadṛṣṭāriṣṭena cetasārājñaḥ pratyāgamad brahmanyadu-puryāḥ kapi-dhvajaḥ

तं पादयोर्निपतितमयथापूर्वमातुरम् । अधोवदनमब्बिन्दून् सृजन्तं नयनाब्जयो: ॥ २३ ॥

taṁ pādayor nipatitamayathā-pūrvam āturamadho-vadanam ab-bindūnsṛjantaṁ nayanābjayoḥ

विलोक्योद्विग्नहृदयो विच्छायमनुजं नृप: । पृच्छति स्म सुहृन्मध्ये संस्मरन्नारदेरितम् ॥ २४ ॥

vilokyodvigna-hṛdayovicchāyam anujaṁ nṛpaḥpṛcchati sma suhṛn madhyesaṁsmaran nāraderitam

युधिष्ठिर उवाच कच्चिदानर्तपुर्यां न: स्वजना: सुखमासते । मधुभोजदशार्हार्हसात्वतान्धकवृष्णय: ॥ २५ ॥

yudhiṣṭhira uvācakaccid ānarta-puryāṁ naḥsva-janāḥ sukham āsatemadhu-bhoja-daśārhārha-sātvatāndhaka-vṛṣṇayaḥ

शूरो मातामह: कच्चित्स्वस्त्यास्ते वाथ मारिष: । मातुल: सानुज: कच्चित्कुशल्यानकदुन्दुभि: ॥ २६ ॥

śūro mātāmahaḥ kaccitsvasty āste vātha māriṣaḥmātulaḥ sānujaḥ kaccitkuśaly ānakadundubhiḥ

सप्त स्वसारस्तत्पत्न्यो मातुलान्य: सहात्मजा: । आसते सस्‍नुषा: क्षेमं देवकीप्रमुखा: स्वयम् ॥ २७ ॥

sapta sva-sāras tat-patnyomātulānyaḥ sahātmajāḥāsate sasnuṣāḥ kṣemaṁdevakī-pramukhāḥ svayam

कच्चिद्राजाहुको जीवत्यसत्पुत्रोऽस्य चानुज: । हृदीक: ससुतोऽक्रूरो जयन्तगदसारणा: ॥ २८ ॥ आसते कुशलं कच्चिद्ये च शत्रुजिदादय: । कच्चिदास्ते सुखं रामो भगवान् सात्वतां प्रभु: ॥ २९ ॥

kaccid rājāhuko jīvatyasat-putro ’sya cānujaḥhṛdīkaḥ sasuto ’krūrojayanta-gada-sāraṇāḥ

प्रद्युम्न: सर्ववृष्णीनां सुखमास्ते महारथ: । गम्भीररयोऽनिरुद्धो वर्धते भगवानुत ॥ ३० ॥

pradyumnaḥ sarva-vṛṣṇīnāṁsukham āste mahā-rathaḥgambhīra-rayo ’niruddhovardhate bhagavān uta

सुषेणश्चारुदेष्णश्च साम्बो जाम्बवतीसुत: । अन्ये च कार्ष्णिप्रवरा: सपुत्रा ऋषभादय: ॥ ३१ ॥

suṣeṇaś cārudeṣṇaś casāmbo jāmbavatī-sutaḥanye ca kārṣṇi-pravarāḥsaputrā ṛṣabhādayaḥ

तथैवानुचरा: शौरे: श्रुतदेवोद्धवादय: । सुनन्दनन्दशीर्षण्या ये चान्ये सात्वतर्षभा: ॥ ३२ ॥ अपि स्वस्त्यासते सर्वे रामकृष्णभुजाश्रया: । अपि स्मरन्ति कुशलमस्माकं बद्धसौहृदा: ॥ ३३ ॥

tathaivānucarāḥ śaureḥśrutadevoddhavādayaḥsunanda-nanda-śīrṣaṇyāye cānye sātvatarṣabhāḥ

भगवानपि गोविन्दो ब्रह्मण्यो भक्तवत्सल: । कच्चित्पुरे सुधर्मायां सुखमास्ते सुहृद्‍वृत: ॥ ३४ ॥

bhagavān api govindobrahmaṇyo bhakta-vatsalaḥkaccit pure sudharmāyāṁsukham āste suhṛd-vṛtaḥ

मङ्गलाय च लोकानां क्षेमाय च भवाय च । आस्ते यदुकुलाम्भोधावाद्योऽनन्तसख: पुमान् ॥ ३५ ॥ यद्बाहुदण्डगुप्तायां स्वपुर्यां यदवोऽर्चिता: । क्रीडन्ति परमानन्दं महापौरुषिका इव ॥ ३६ ॥

maṅgalāya ca lokānāṁkṣemāya ca bhavāya caāste yadu-kulāmbhodhāvādyo ’nanta-sakhaḥ pumān

यत्पादशुश्रूषणमुख्यकर्मणासत्यादयो द्व्यष्टसहस्रयोषित: । निर्जित्य सङ्ख्ये त्रिदशांस्तदाशिषोहरन्ति वज्रायुधवल्लभोचिता: ॥ ३७ ॥

yat-pāda-śuśrūṣaṇa-mukhya-karmaṇāsatyādayo dvy-aṣṭa-sahasra-yoṣitaḥnirjitya saṅkhye tri-daśāṁs tad-āśiṣoharanti vajrāyudha-vallabhocitāḥ

यद्बाहुदण्डाभ्युदयानुजीविनोयदुप्रवीरा ह्यकुतोभया मुहु: । अधिक्रमन्त्यङ्‌घ्रिभिराहृतां बलात्सभां सुधर्मां सुरसत्तमोचिताम् ॥ ३८ ॥

yad bāhu-daṇḍābhyudayānujīvinoyadu-pravīrā hy akutobhayā muhuḥadhikramanty aṅghribhir āhṛtāṁ balātsabhāṁ sudharmāṁ sura-sattamocitām

कच्चित्तेऽनामयं तात भ्रष्टतेजा विभासि मे । अलब्धमानोऽवज्ञात: किं वा तात चिरोषित: ॥ ३९ ॥

kaccit te ’nāmayaṁ tātabhraṣṭa-tejā vibhāsi mealabdha-māno ’vajñātaḥkiṁ vā tāta ciroṣitaḥ

कच्चिन्नाभिहतोऽभावै: शब्दादिभिरमङ्गलै: । न दत्तमुक्तमर्थिभ्य आशया यत्प्रतिश्रुतम् ॥ ४० ॥

kaccin nābhihato ’bhāvaiḥśabdādibhir amaṅgalaiḥna dattam uktam arthibhyaāśayā yat pratiśrutam

कच्चित्त्वं ब्राह्मणं बालं गां वृद्धं रोगिणं स्त्रियम् । शरणोपसृतं सत्त्वं नात्याक्षी: शरणप्रद: ॥ ४१ ॥

kaccit tvaṁ brāhmaṇaṁ bālaṁgāṁ vṛddhaṁ rogiṇaṁ striyamśaraṇopasṛtaṁ sattvaṁnātyākṣīḥ śaraṇa-pradaḥ

कच्चित्त्वं नागमोऽगम्यां गम्यां वासत्कृतां स्त्रियम् । पराजितो वाथ भवान्नोत्तमैर्नासमै: पथि ॥ ४२ ॥

kaccit tvaṁ nāgamo ’gamyāṁgamyāṁ vāsat-kṛtāṁ striyamparājito vātha bhavānnottamair nāsamaiḥ pathi

अपि स्वित्पर्यभुङ्‍क्‍थास्त्वं सम्भोज्यान् वृद्धबालकान् । जुगुप्सितं कर्म किञ्चित्कृतवान्न यदक्षमम् ॥ ४३ ॥

api svit parya-bhuṅkthās tvaṁsambhojyān vṛddha-bālakānjugupsitaṁ karma kiñcitkṛtavān na yad akṣamam

कच्चित् प्रेष्ठतमेनाथ हृदयेनात्मबन्धुना । शून्योऽस्मि रहितो नित्यं मन्यसे तेऽन्यथा न रुक् ॥ ४४ ॥

kaccit preṣṭhatamenāthahṛdayenātma-bandhunāśūnyo ’smi rahito nityaṁmanyase te ’nyathā na ruk