Canto 1, Chapter 15

सूत उवाच एवं कृष्णसख: कृष्णो भ्रात्रा राज्ञा विकल्पित: । नानाशङ्कास्पदं रूपं कृष्णविश्लेषकर्शित: ॥ १ ॥

sūta uvācaevaṁ kṛṣṇa-sakhaḥ kṛṣṇobhrātrā rājñā vikalpitaḥnānā-śaṅkāspadaṁ rūpaṁkṛṣṇa-viśleṣa-karśitaḥ

शोकेन शुष्यद्वदनहृत्सरोजो हतप्रभ: । विभुं तमेवानुस्मरन्नाशक्नोत्प्रतिभाषितुम् ॥ २ ॥

śokena śuṣyad-vadana-hṛt-sarojo hata-prabhaḥvibhuṁ tam evānusmarannāśaknot pratibhāṣitum

कृच्छ्रेण संस्तभ्य शुच: पाणिनामृज्य नेत्रयो: । परोक्षेण समुन्नद्धप्रणयौत्कण्ठ्यकातर: ॥ ३ ॥

kṛcchreṇa saṁstabhya śucaḥpāṇināmṛjya netrayoḥparokṣeṇa samunnaddha-praṇayautkaṇṭhya-kātaraḥ

सख्यं मैत्रीं सौहृदं च सारथ्यादिषु संस्मरन् । नृपमग्रजमित्याह बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४ ॥

sakhyaṁ maitrīṁ sauhṛdaṁ casārathyādiṣu saṁsmarannṛpam agrajam ity āhabāṣpa-gadgadayā girā

अर्जुन उवाच वञ्चितोऽहं महाराज हरिणा बन्धुरूपिणा । येन मेऽपहृतं तेजो देवविस्मापनं महत् ॥ ५ ॥

arjuna uvācavañcito ’haṁ mahā-rājahariṇā bandhu-rūpiṇāyena me ’pahṛtaṁ tejodeva-vismāpanaṁ mahat

यस्य क्षणवियोगेन लोको ह्यप्रियदर्शन: । उक्थेन रहितो ह्येष मृतक: प्रोच्यते यथा ॥ ६ ॥

yasya kṣaṇa-viyogenaloko hy apriya-darśanaḥukthena rahito hy eṣamṛtakaḥ procyate yathā

यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानांराज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मयाभिहतश्च मत्स्य:सज्जीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥ ७ ॥

yat-saṁśrayād drupada-geham upāgatānāṁrājñāṁ svayaṁvara-mukhe smara-durmadānāmtejo hṛtaṁ khalu mayābhihataś ca matsyaḥsajjīkṛtena dhanuṣādhigatā ca kṛṣṇā

यत्सन्निधावहमु खांडवमग्नयेऽदा-मिन्द्रं च सामरगणं तरसा विजित्य । लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमायादिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥ ८ ॥

yat-sannidhāv aham u khāṇḍavam agnaye ’dāmindraṁ ca sāmara-gaṇaṁ tarasā vijityalabdhā sabhā maya-kṛtādbhuta-śilpa-māyādigbhyo ’haran nṛpatayo balim adhvare te

यत्तेजसा नृपशिरोऽङ्‌घ्रिमहन्मखार्थम्आर्योऽनुजस्तव गजायुतसत्त्ववीर्य: । तेनाहृता: प्रमथनाथमखाय भूपायन्मोचितास्तदनयन्बलिमध्वरे ते ॥ ९ ॥

yat-tejasā nṛpa-śiro-’ṅghrim ahan makhārthamāryo ’nujas tava gajāyuta-sattva-vīryaḥtenāhṛtāḥ pramatha-nātha-makhāya bhūpāyan-mocitās tad-anayan balim adhvare te

पत्‍न्‍यास्तवाधिमखक्लृप्तमहाभिषेक-श्लाघिष्ठचारुकबरं कितवै: सभायाम् । स्पृष्टं विकीर्य पदयो: पतिताश्रुमुख्यायस्तत्स्त्रियोऽकृतहतेशविमुक्तकेशा: ॥ १० ॥

patnyās tavādhimakha-kḷpta-mahābhiṣeka-ślāghiṣṭha-cāru-kabaraṁ kitavaiḥ sabhāyāmspṛṣṭaṁ vikīrya padayoḥ patitāśru-mukhyāyas tat-striyo ’kṛta-hateśa-vimukta-keśāḥ

यो नो जुगोप वन एत्य दुरन्तकृच्छ्राद्दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग् य: । शाकान्नशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकींतृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घ: ॥ ११ ॥

yo no jugopa vana etya duranta-kṛcchrāddurvāsaso ’ri-racitād ayutāgra-bhug yaḥśākānna-śiṣṭam upayujya yatas tri-lokīṁtṛptām amaṁsta salile vinimagna-saṅghaḥ

यत्तेजसाथ भगवान् युधि शूलपाणि-र्विस्मापित: सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेणप्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥ १२ ॥

yat-tejasātha bhagavān yudhi śūla-pāṇirvismāpitaḥ sagirijo ’stram adān nijaṁ meanye ’pi cāham amunaiva kalevareṇaprāpto mahendra-bhavane mahad-āsanārdham

तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्मंगाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवा: । सेन्द्रा: श्रिता यदनुभावितमाजमीढतेनाहमद्य मुषित: पुरुषेण भूम्ना ॥ १३ ॥

tatraiva me viharato bhuja-daṇḍa-yugmaṁgāṇḍīva-lakṣaṇam arāti-vadhāya devāḥsendrāḥ śritā yad-anubhāvitam ājamīḍhatenāham adya muṣitaḥ puruṣeṇa bhūmnā

यद्बान्धव: कुरुबलाब्धिमनन्तपार-मेको रथेन ततरेऽहमतीर्यसत्त्वम् । प्रत्याहृतं बहु धनं च मया परेषांतेजास्पदं मणिमयं च हृतं शिरोभ्य: ॥ १४ ॥

yad-bāndhavaḥ kuru-balābdhim ananta-pārameko rathena tatare ’ham atīrya-sattvampratyāhṛtaṁ bahu dhanaṁ ca mayā pareṣāṁtejās-padaṁ maṇimayaṁ ca hṛtaṁ śirobhyaḥ

यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र-राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु । अग्रेचरो मम विभो रथयूथपाना-मायुर्मनांसि च द‍ृशा सह ओज आर्च्छत् ॥ १५ ॥

yo bhīṣma-karṇa-guru-śalya-camūṣv adabhra-rājanya-varya-ratha-maṇḍala-maṇḍitāsuagrecaro mama vibho ratha-yūthapānāmāyur manāṁsi ca dṛśā saha oja ārcchat

यद्दो:षु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण-नप्तृत्रिगर्तशल्यसैन्धवबाह्लिकाद्यै: । अस्‍त्राण्यमोघमहिमानि निरूपितानिनोपस्पृशुर्नृहरिदासमिवासुराणि ॥ १६ ॥

yad-doḥṣu mā praṇihitaṁ guru-bhīṣma-karṇa-naptṛ-trigarta-śalya-saindhava-bāhlikādyaiḥastrāṇy amogha-mahimāni nirūpitāninopaspṛśur nṛhari-dāsam ivāsurāṇi

सौत्ये वृत: कुमतिनात्मद ईश्वरो मेयत्पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्या: । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ठंन प्राहरन् यदनुभावनिरस्तचित्ता: ॥ १७ ॥

sautye vṛtaḥ kumatinātmada īśvaro meyat-pāda-padmam abhavāya bhajanti bhavyāḥmāṁ śrānta-vāham arayo rathino bhuvi-ṣṭhaṁna prāharan yad-anubhāva-nirasta-cittāḥ

नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । सञ्जल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मर्तुर्लुठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥ १८ ॥

narmāṇy udāra-rucira-smita-śobhitānihe pārtha he ’rjuna sakhe kuru-nandanetisañjalpitāni nara-deva hṛdi-spṛśānismartur luṭhanti hṛdayaṁ mama mādhavasya

शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि ष्वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्ध: । सख्यु: सखेव पितृवत्तनयस्य सर्वं सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥ १९ ॥

śayyāsanāṭana-vikatthana-bhojanādiṣvaikyād vayasya ṛtavān iti vipralabdhaḥsakhyuḥ sakheva pitṛvat tanayasya sarvaṁsehe mahān mahitayā kumater aghaṁ me

सोऽहं नृपेन्द्र रहित: पुरुषोत्तमेनसख्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्य: । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन्गोपैरसद्भ‍िरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥ २० ॥

so ’haṁ nṛpendra rahitaḥ puruṣottamenasakhyā priyeṇa suhṛdā hṛdayena śūnyaḥadhvany urukrama-parigraham aṅga rakṣangopair asadbhir abaleva vinirjito ’smi

तद्वै धनुस्त इषव: स रथो हयास्तेसोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति । सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्तंभस्मन्हुतं कुहकराद्धमिवोप्तमूष्याम् ॥ २१ ॥

tad vai dhanus ta iṣavaḥ sa ratho hayās teso ’haṁ rathī nṛpatayo yata ānamantisarvaṁ kṣaṇena tad abhūd asad īśa-riktaṁbhasman hutaṁ kuhaka-rāddham ivoptam ūṣyām

राजंस्त्वयानुपृष्टानां सुहृदां न: सुहृत्पुरे । विप्रशापविमूढानां निघ्नतां मुष्टिभिर्मिथ: ॥ २२ ॥ वारुणीं मदिरां पीत्वा मदोन्मथितचेतसाम् । अजानतामिवान्योन्यं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २३ ॥

rājaṁs tvayānupṛṣṭānāṁsuhṛdāṁ naḥ suhṛt-purevipra-śāpa-vimūḍhānāṁnighnatāṁ muṣṭibhir mithaḥ

प्रायेणैतद् भगवत ईश्वरस्य विचेष्टितम् । मिथो निघ्नन्ति भूतानि भावयन्ति च यन्मिथ: ॥ २४ ॥

prāyeṇaitad bhagavataīśvarasya viceṣṭitammitho nighnanti bhūtānibhāvayanti ca yan mithaḥ

जलौकसां जले यद्वन्महान्तोऽदन्त्यणीयस: । दुर्बलान्बलिनो राजन्महान्तो बलिनो मिथ: ॥ २५ ॥ एवं बलिष्ठैर्यदुभिर्महद्भ‍िरितरान् विभु: । यदून्यदुभिरन्योन्यं भूभारान् सञ्जहार ह ॥ २६ ॥

jalaukasāṁ jale yadvanmahānto ’danty aṇīyasaḥdurbalān balino rājanmahānto balino mithaḥ

देशकालार्थयुक्तानि हृत्तापोपशमानि च । हरन्ति स्मरतश्चित्तं गोविन्दाभिहितानि मे ॥ २७ ॥

deśa-kālārtha-yuktānihṛt-tāpopaśamāni caharanti smarataś cittaṁgovindābhihitāni me

सूत उवाच एवं चिन्तयतो जिष्णो: कृष्णपादसरोरुहम् । सौहार्देनातिगाढेन शान्तासीद्विमला मति: ॥ २८ ॥

sūta uvācaevaṁ cintayato jiṣṇoḥkṛṣṇa-pāda-saroruhamsauhārdenātigāḍhenaśāntāsīd vimalā matiḥ

वासुदेवाङ्घ्र्यनुध्यानपरिबृंहितरंहसा । भक्त्या निर्मथिताशेषकषायधिषणोऽर्जुन: ॥ २९ ॥

vāsudevāṅghry-anudhyāna-paribṛṁhita-raṁhasābhaktyā nirmathitāśeṣa-kaṣāya-dhiṣaṇo ’rjunaḥ

गीतं भगवता ज्ञानं यत् तत् सङ्ग्राममूर्धनि । कालकर्मतमोरुद्धं पुनरध्यगमत् प्रभु: ॥ ३० ॥

gītaṁ bhagavatā jñānaṁyat tat saṅgrāma-mūrdhanikāla-karma-tamo-ruddhaṁpunar adhyagamat prabhuḥ

विशोको ब्रह्मसम्पत्त्या सञ्छिन्नद्वैतसंशय: । लीनप्रकृतिनैर्गुण्यादलिङ्गत्वादसम्भव: ॥ ३१ ॥

viśoko brahma-sampattyāsañchinna-dvaita-saṁśayaḥlīna-prakṛti-nairguṇyādaliṅgatvād asambhavaḥ

निशम्य भगवन्मार्गं संस्थां यदुकुलस्य च । स्व:पथाय मतिं चक्रे निभृतात्मा युधिष्ठिर: ॥ ३२ ॥

niśamya bhagavan-mārgaṁsaṁsthāṁ yadu-kulasya casvaḥ-pathāya matiṁ cakrenibhṛtātmā yudhiṣṭhiraḥ

पृथाप्यनुश्रुत्य धनञ्जयोदितंनाशं यदूनां भगवद्गतिं च ताम् । एकान्तभक्त्या भगवत्यधोक्षजेनिवेशितात्मोपरराम संसृते: ॥ ३३ ॥

pṛthāpy anuśrutya dhanañjayoditaṁnāśaṁ yadūnāṁ bhagavad-gatiṁ ca tāmekānta-bhaktyā bhagavaty adhokṣajeniveśitātmopararāma saṁsṛteḥ

ययाहरद् भुवो भारं तां तनुं विजहावज: । कण्टकं कण्टकेनेव द्वयं चापीशितु: समम् ॥ ३४ ॥

yayāharad bhuvo bhāraṁtāṁ tanuṁ vijahāv ajaḥkaṇṭakaṁ kaṇṭakenevadvayaṁ cāpīśituḥ samam

यथा मत्स्यादिरूपाणि धत्ते जह्याद् यथा नट: । भूभार: क्षपितो येन जहौ तच्च कलेवरम् ॥ ३५ ॥

yathā matsyādi-rūpāṇidhatte jahyād yathā naṭaḥbhū-bhāraḥ kṣapito yenajahau tac ca kalevaram

यदा मुकुन्दो भगवानिमां महींजहौ स्वतन्वा श्रवणीयसत्कथ: । तदाहरेवाप्रतिबुद्धचेतसा-मभद्रहेतु: कलिरन्ववर्तत ॥ ३६ ॥

yadā mukundo bhagavān imāṁ mahīṁjahau sva-tanvā śravaṇīya-sat-kathaḥtadāhar evāpratibuddha-cetasāmabhadra-hetuḥ kalir anvavartata

युधिष्ठिरस्तत्परिसर्पणं बुध:पुरे च राष्ट्रे च गृहे तथात्मनि । विभाव्य लोभानृतजिह्महिंसना-द्यधर्मचक्रं गमनाय पर्यधात् ॥ ३७ ॥

yudhiṣṭhiras tat parisarpaṇaṁ budhaḥpure ca rāṣṭre ca gṛhe tathātmanivibhāvya lobhānṛta-jihma-hiṁsanādy-adharma-cakraṁ gamanāya paryadhāt

स्वराट् पौत्रं विनयिनमात्मन: सुसमं गुणै: । तोयनीव्या: पतिं भूमेरभ्यषिञ्चद्गजाह्वये ॥ ३८ ॥

sva-rāṭ pautraṁ vinayinamātmanaḥ susamaṁ guṇaiḥtoya-nīvyāḥ patiṁ bhūmerabhyaṣiñcad gajāhvaye

मथुरायां तथा वज्रं शूरसेनपतिं तत: । प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नीनपिबदीश्वर: ॥ ३९ ॥

mathurāyāṁ tathā vajraṁśūrasena-patiṁ tataḥprājāpatyāṁ nirūpyeṣṭimagnīn apibad īśvaraḥ

विसृज्य तत्र तत् सर्वं दुकूलवलयादिकम् । निर्ममो निरहङ्कार: सञ्छिन्नाशेषबन्धन: ॥ ४० ॥

visṛjya tatra tat sarvaṁdukūla-valayādikamnirmamo nirahaṅkāraḥsañchinnāśeṣa-bandhanaḥ

वाचं जुहाव मनसि तत्प्राण इतरे च तम् । मृत्यावपानं सोत्सर्गं तं पञ्चत्वे ह्यजोहवीत् ॥ ४१ ॥

vācaṁ juhāva manasitat prāṇa itare ca tammṛtyāv apānaṁ sotsargaṁtaṁ pañcatve hy ajohavīt

त्रित्वे हुत्वा च पञ्चत्वं तच्चैकत्वेऽजुहोन्मुनि: । सर्वमात्मन्यजुहवीद्ब्रह्मण्यात्मानमव्यये ॥ ४२ ॥

tritve hutvā ca pañcatvaṁtac caikatve ’juhon muniḥsarvam ātmany ajuhavīdbrahmaṇy ātmānam avyaye

चीरवासा निराहारो बद्धवाङ्‍मुक्तमूर्धज: । दर्शयन्नात्मनो रूपं जडोन्मत्तपिशाचवत् । अनवेक्षमाणो निरगादश‍ृण्वन्बधिरो यथा ॥ ४३ ॥

cīra-vāsā nirāhārobaddha-vāṅ mukta-mūrdhajaḥdarśayann ātmano rūpaṁjaḍonmatta-piśācavatanavekṣamāṇo niragādaśṛṇvan badhiro yathā

उदीचीं प्रविवेशाशां गतपूर्वां महात्मभि: । हृदि ब्रह्म परं ध्यायन्नावर्तेत यतो गत: ॥ ४४ ॥

udīcīṁ praviveśāśāṁgata-pūrvāṁ mahātmabhiḥhṛdi brahma paraṁ dhyāyannāvarteta yato gataḥ

सर्वे तमनुनिर्जग्मुर्भ्रातर: कृतनिश्चया: । कलिनाधर्ममित्रेण द‍ृष्ट्वा स्पृष्टा: प्रजा भुवि ॥ ४५ ॥

sarve tam anunirjagmurbhrātaraḥ kṛta-niścayāḥkalinādharma-mitreṇadṛṣṭvā spṛṣṭāḥ prajā bhuvi

ते साधुकृतसर्वार्था ज्ञात्वात्यन्तिकमात्मन: । मनसा धारयामासुर्वैकुण्ठचरणाम्बुजम् ॥ ४६ ॥

te sādhu-kṛta-sarvārthājñātvātyantikam ātmanaḥmanasā dhārayām āsurvaikuṇṭha-caraṇāmbujam

तद्ध्यानोद्रिक्तया भक्त्या विशुद्धधिषणा: परे । तस्मिन् नारायणपदे एकान्तमतयो गतिम् ॥ ४७ ॥ अवापुर्दुरवापां ते असद्भ‍िर्विषयात्मभि: । विधूतकल्मषा स्थानं विरजेनात्मनैव हि ॥ ४८ ॥

tad-dhyānodriktayā bhaktyāviśuddha-dhiṣaṇāḥ paretasmin nārāyaṇa-padeekānta-matayo gatim

विदुरोऽपि परित्यज्य प्रभासे देहमात्मन: । कृष्णावेशेन तच्चित्त: पितृभि: स्वक्षयं ययौ ॥ ४९ ॥

viduro ’pi parityajyaprabhāse deham ātmanaḥkṛṣṇāveśena tac-cittaḥpitṛbhiḥ sva-kṣayaṁ yayau

द्रौपदी च तदाज्ञाय पतीनामनपेक्षताम् । वासुदेवे भगवति ह्येकान्तमतिराप तम् ॥ ५० ॥

draupadī ca tadājñāyapatīnām anapekṣatāmvāsudeve bhagavatihy ekānta-matir āpa tam

य: श्रद्धयैतद् भगवत्प्रियाणांपाण्डो: सुतानामिति सम्प्रयाणम् । श‍ृणोत्यलं स्वस्त्ययनं पवित्रंलब्ध्वा हरौ भक्तिमुपैति सिद्धिम् ॥ ५१ ॥

yaḥ śraddhayaitad bhagavat-priyāṇāṁpāṇḍoḥ sutānām iti samprayāṇamśṛṇoty alaṁ svastyayanaṁ pavitraṁlabdhvā harau bhaktim upaiti siddhim