Canto 1, Chapter 17

सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं दद‍ृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥

sūta uvācatatra go-mithunaṁ rājāhanyamānam anāthavatdaṇḍa-hastaṁ ca vṛṣalaṁdadṛśe nṛpa-lāñchanam

वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥

vṛṣaṁ mṛṇāla-dhavalaṁmehantam iva bibhyatamvepamānaṁ padaikenasīdantaṁ śūdra-tāḍitam

गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥

gāṁ ca dharma-dughāṁ dīnāṁbhṛśaṁ śūdra-padāhatāmvivatsām āśru-vadanāṁkṣāmāṁ yavasam icchatīm

पप्रच्छ रथमारूढ: कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुक: ॥ ४ ॥

papraccha ratham ārūḍhaḥkārtasvara-paricchadammegha-gambhīrayā vācāsamāropita-kārmukaḥ

कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेशेण नटवत्कर्मणाद्विज: ॥ ५ ॥

kas tvaṁ mac-charaṇe lokebalād dhaṁsy abalān balīnara-devo ’si veṣeṇanaṭavat karmaṇā ’dvijaḥ

यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि ॥ ६ ॥

yas tvaṁ kṛṣṇe gate dūraṁsaha-gāṇḍīva-dhanvanāśocyo ’sy aśocyān rahasipraharan vadham arhasi

त्वं वा मृणालधवल: पादैर्न्यून: पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो न: परिखेदयन् ॥ ७ ॥

tvaṁ vā mṛṇāla-dhavalaḥpādair nyūnaḥ padā caranvṛṣa-rūpeṇa kiṁ kaściddevo naḥ parikhedayan

न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुच: ॥ ८ ॥

na jātu kauravendrāṇāṁdordaṇḍa-parirambhitebhū-tale ’nupatanty asminvinā te prāṇināṁ śucaḥ

मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥

mā saurabheyātra śucovyetu te vṛṣalād bhayammā rodīr amba bhadraṁ tekhalānāṁ mayi śāstari

यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥

yasya rāṣṭre prajāḥ sarvāstrasyante sādhvy asādhubhiḥtasya mattasya naśyantikīrtir āyur bhago gatiḥ

कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वाद‍ृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥

ko ’vṛścat tava pādāṁs trīnsaurabheya catuṣ-padamā bhūvaṁs tvādṛśā rāṣṭrerājñāṁ kṛṣṇānuvartinām

आख्याहि वृष भद्रं व: साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥

ākhyāhi vṛṣa bhadraṁ vaḥsādhūnām akṛtāgasāmātma-vairūpya-kartāraṁpārthānāṁ kīrti-dūṣaṇam

जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते ॥ १४ ॥

jane ’nāgasy aghaṁ yuñjansarvato ’sya ca mad-bhayamsādhūnāṁ bhadram eva syādasādhu-damane kṛte

अनाग:स्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुश: । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥

anāgaḥsv iha bhūteṣuya āgas-kṛn niraṅkuśaḥāhartāsmi bhujaṁ sākṣādamartyasyāpi sāṅgadam

राज्ञो हि परमो धर्म: स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥

rājño hi paramo dharmaḥsva-dharma-sthānupālanamśāsato ’nyān yathā-śāstramanāpady utpathān iha

धर्म उवाच एतद् व: पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वच: । येषां गुणगणै: कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृत: ॥ १७ ॥

dharma uvācaetad vaḥ pāṇḍaveyānāṁyuktam ārtābhayaṁ vacaḥyeṣāṁ guṇa-gaṇaiḥ kṛṣṇodautyādau bhagavān kṛtaḥ

न वयं क्लेशबीजानि यत: स्यु: पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिता: ॥ १८ ॥

na vayaṁ kleśa-bījāniyataḥ syuḥ puruṣarṣabhapuruṣaṁ taṁ vijānīmovākya-bheda-vimohitāḥ

केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मन: । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥

kecid vikalpa-vasanāāhur ātmānam ātmanaḥdaivam anye ’pare karmasvabhāvam apare prabhum

अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चय: । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥

apratarkyād anirdeśyāditi keṣv api niścayaḥatrānurūpaṁ rājarṣevimṛśa sva-manīṣayā

सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तमा: । समाहितेन मनसा विखेद: पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥

sūta uvācaevaṁ dharme pravadatisa samrāḍ dvija-sattamāḥsamāhitena manasāvikhedaḥ paryacaṣṭa tam

राजोवाचधर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृत: स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥

rājovācadharmaṁ bravīṣi dharma-jñadharmo ’si vṛṣa-rūpa-dhṛkyad adharma-kṛtaḥ sthānaṁsūcakasyāpi tad bhavet

अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चय: ॥ २३ ॥

athavā deva-māyāyānūnaṁ gatir agocarācetaso vacasaś cāpibhūtānām iti niścayaḥ

तप: शौचं दया सत्यमिति पादा: कृते कृता: । अधर्मांशैस्त्रयो भग्ना: स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥

tapaḥ śaucaṁ dayā satyamiti pādāḥ kṛte kṛtāḥadharmāṁśais trayo bhagnāḥsmaya-saṅga-madais tava

इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यत: । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधित: कलि: ॥ २५ ॥

idānīṁ dharma pādas tesatyaṁ nirvartayed yataḥtaṁ jighṛkṣaty adharmo ’yamanṛtenaidhitaḥ kaliḥ

इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भ‍िस्तत्पदन्यासै: सर्वत: कृतकौतुका ॥ २६ ॥

iyaṁ ca bhūmir bhagavatānyāsitoru-bharā satīśrīmadbhis tat-pada-nyāsaiḥsarvataḥ kṛta-kautukā

शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजा: शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥

śocaty aśru-kalā sādhvīdurbhagevojjhitā satīabrahmaṇyā nṛpa-vyājāḥśūdrā bhokṣyanti mām iti

इति धर्मं महीं चैव सान्‍त्वयित्वा महारथ: । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥

iti dharmaṁ mahīṁ caivasāntvayitvā mahā-rathaḥniśātam ādade khaḍgaṁkalaye ’dharma-hetave

तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वल: ॥ २९ ॥

taṁ jighāṁsum abhipretyavihāya nṛpa-lāñchanamtat-pāda-mūlaṁ śirasāsamagād bhaya-vihvalaḥ

पतितं पादयोर्वीर: कृपयादीनवत्सल: । शरण्योनावधीच्छ्‍लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥

patitaṁ pādayor vīraḥkṛpayā dīna-vatsalaḥśaraṇyo nāvadhīc chlokyaāha cedaṁ hasann iva

राजोवाचन ते गुडाकेशयशोधराणांबद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चनक्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धु: ॥ ३१ ॥

rājovācana te guḍākeśa-yaśo-dharāṇāṁbaddhāñjaler vai bhayam asti kiñcitna vartitavyaṁ bhavatā kathañcanakṣetre madīye tvam adharma-bandhuḥ

त्वां वर्तमानं नरदेवदेहे-ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूग: । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहोज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भ: ॥ ३२ ॥

tvāṁ vartamānaṁ nara-deva-deheṣvanupravṛtto ’yam adharma-pūgaḥlobho ’nṛtaṁ cauryam anāryam aṁhojyeṣṭhā ca māyā kalahaś ca dambhaḥ

न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धोधर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै-र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञा: ॥ ३३ ॥

na vartitavyaṁ tad adharma-bandhodharmeṇa satyena ca vartitavyebrahmāvarte yatra yajanti yajñairyajñeśvaraṁ yajña-vitāna-vijñāḥ

यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमानइज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना-मन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥

yasmin harir bhagavān ijyamānaijyātma-mūrtir yajatāṁ śaṁ tanotikāmān amoghān sthira-jaṅgamānāmantar bahir vāyur ivaiṣa ātmā

सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्ट: स कलिर्जातवेपथु: । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥

sūta uvācaparīkṣitaivam ādiṣṭaḥsa kalir jāta-vepathuḥtam udyatāsim āhedaṁdaṇḍa-pāṇim ivodyatam

कलिरुवाचयत्र क्‍व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥

kalir uvācayatra kva vātha vatsyāmisārva-bhauma tavājñayālakṣaye tatra tatrāpitvām ātteṣu-śarāsanam

तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥

tan me dharma-bhṛtāṁ śreṣṭhasthānaṁ nirdeṣṭum arhasiyatraiva niyato vatsyaātiṣṭhaṁs te ’nuśāsanam

सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रिय: सूना यत्राधर्मश्चतुर्विध: ॥ ३८ ॥

sūta uvācaabhyarthitas tadā tasmaisthānāni kalaye dadaudyūtaṁ pānaṁ striyaḥ sūnāyatrādharmaś catur-vidhaḥ

पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभु: । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥

punaś ca yācamānāyajāta-rūpam adāt prabhuḥtato ’nṛtaṁ madaṁ kāmaṁrajo vairaṁ ca pañcamam

अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभव: कलि: । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥

amūni pañca sthānānihy adharma-prabhavaḥ kaliḥauttareyeṇa dattāninyavasat tan-nideśa-kṛt

अथैतानि न सेवेत बुभूषु: पुरुष: क्‍वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरु: ॥ ४१ ॥

athaitāni na sevetabubhūṣuḥ puruṣaḥ kvacitviśeṣato dharma-śīlorājā loka-patir guruḥ

वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तप: शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥

vṛṣasya naṣṭāṁs trīn pādāntapaḥ śaucaṁ dayām itipratisandadha āśvāsyamahīṁ ca samavardhayat

स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥

sa eṣa etarhy adhyāstaāsanaṁ pārthivocitampitāmahenopanyastaṁrājñāraṇyaṁ vivikṣatā

इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृप: । यस्य पालयत: क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिता: ॥ ४५ ॥

ittham-bhūtānubhāvo ’yamabhimanyu-suto nṛpaḥyasya pālayataḥ kṣauṇīṁyūyaṁ satrāya dīkṣitāḥ