Canto 1, Chapter 18

सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृत: । अनुग्रहाद् भगवत:कृष्णस्याद्भुतकर्मण: ॥ १ ॥

sūta uvācayo vai drauṇy-astra-vipluṣṭona mātur udare mṛtaḥanugrahād bhagavataḥkṛṣṇasyādbhuta-karmaṇaḥ

ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् । नसम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशय: ॥ २ ॥

brahma-kopotthitād yas tutakṣakāt prāṇa-viplavātna sammumohorubhayādbhagavaty arpitāśayaḥ

उत्सृज्य सर्वत: सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थिति: । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥

utsṛjya sarvataḥ saṅgaṁvijñātājita-saṁsthitiḥvaiyāsaker jahau śiṣyogaṅgāyāṁ svaṁ kalevaram

नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥

nottamaśloka-vārtānāṁjuṣatāṁ tat-kathāmṛtamsyāt sambhramo ’nta-kāle ’pismaratāṁ tat-padāmbujam

तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वत: । यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यवएकराट् ॥ ५ ॥

tāvat kalir na prabhavetpraviṣṭo ’pīha sarvataḥyāvad īśo mahān urvyāmābhimanyava eka-rāṭ

यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभव:कलि: ॥ ६ ॥

yasminn ahani yarhy evabhagavān utsasarja gāmtadaivehānuvṛtto ’sāvadharma-prabhavaḥ kaliḥ

नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥

nānudveṣṭi kaliṁ samrāṭsāraṅga iva sāra-bhukkuśalāny āśu siddhyantinetarāṇi kṛtāni yat

किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्त: प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥

kiṁ nu bāleṣu śūreṇakalinā dhīra-bhīruṇāapramattaḥ pramatteṣuyo vṛko nṛṣu vartate

उपवर्णितमेतद्व: पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतमाख्यानंयदपृच्छत ॥ ९ ॥

upavarṇitam etad vaḥpuṇyaṁ pārīkṣitaṁ mayāvāsudeva-kathopetamākhyānaṁ yad apṛcchata

या या: कथा भगवत: कथनीयोरुकर्मण: । गुणकर्माश्रया: पुम्भि: संसेव्यास्ताबुभूषुभि: ॥ १० ॥

yā yāḥ kathā bhagavataḥkathanīyoru-karmaṇaḥguṇa-karmāśrayāḥ pumbhiḥsaṁsevyās tā bubhūṣubhiḥ

ऋषय ऊचु: सूत जीव समा: सौम्य शाश्वतीर्विशदं यश: । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि न: ॥ ११ ॥

ṛṣaya ūcuḥsūta jīva samāḥ saumyaśāśvatīr viśadaṁ yaśaḥyas tvaṁ śaṁsasi kṛṣṇasyamartyānām amṛtaṁ hi naḥ

कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥

karmaṇy asminn anāśvāsedhūma-dhūmrātmanāṁ bhavānāpāyayati govinda-pāda-padmāsavaṁ madhu

तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ १३ ॥

tulayāma lavenāpina svargaṁ nāpunar-bhavambhagavat-saṅgi-saṅgasyamartyānāṁ kim utāśiṣaḥ

को नाम तृप्येद् रसवित्कथायांमहत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु-र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्या: ॥ १४ ॥

ko nāma tṛpyed rasavit kathāyāṁmahattamaikānta-parāyaṇasyanāntaṁ guṇānām aguṇasya jagmuryogeśvarā ye bhava-pādma-mukhyāḥ

तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानोमहत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धंशुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥

tan no bhavān vai bhagavat-pradhānomahattamaikānta-parāyaṇasyaharer udāraṁ caritaṁ viśuddhaṁśuśrūṣatāṁ no vitanotu vidvan

स वै महाभागवत: परीक्षिद्येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धि: । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेनभेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥

sa vai mahā-bhāgavataḥ parīkṣidyenāpavargākhyam adabhra-buddhiḥjñānena vaiyāsaki-śabditenabheje khagendra-dhvaja-pāda-mūlam

तन्न: परं पुण्यमसंवृतार्थ-माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नंपारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥

tan naḥ paraṁ puṇyam asaṁvṛtārthamākhyānam atyadbhuta-yoga-niṣṭhamākhyāhy anantācaritopapannaṁpārīkṣitaṁ bhāgavatābhirāmam

सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्मवृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाता: । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रंमहत्तमानामभिधानयोग: ॥ १८ ॥

sūta uvācaaho vayaṁ janma-bhṛto ’dya hāsmavṛddhānuvṛttyāpi viloma-jātāḥdauṣkulyam ādhiṁ vidhunoti śīghraṁmahattamānām abhidhāna-yogaḥ

कुत: पुनर्गृणतो नाम तस्यमहत्तमैकान्तपरायणस्य । योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तोमहद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहु: ॥ १९ ॥

kutaḥ punar gṛṇato nāma tasyamahattamaikānta-parāyaṇasyayo ’nanta-śaktir bhagavān anantomahad-guṇatvād yam anantam āhuḥ

एतावतालं ननु सूचितेनगुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति-र्यस्याङ्‌घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सो: ॥ २० ॥

etāvatālaṁ nanu sūcitenaguṇair asāmyānatiśāyanasyahitvetarān prārthayato vibhūtiryasyāṅghri-reṇuṁ juṣate ’nabhīpsoḥ

अथापि यत्पादनखावसृष्टंजगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भ: । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात्को नाम लोके भगवत्पदार्थ: ॥ २१ ॥

athāpi yat-pāda-nakhāvasṛṣṭaṁjagad viriñcopahṛtārhaṇāmbhaḥseśaṁ punāty anyatamo mukundātko nāma loke bhagavat-padārthaḥ

यत्रानुरक्ता: सहसैव धीराव्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यंयस्मिन्नहिंसोपशम: स्वधर्म: ॥ २२ ॥

yatrānuraktāḥ sahasaiva dhīrāvyapohya dehādiṣu saṅgam ūḍhamvrajanti tat pārama-haṁsyam antyaṁyasminn ahiṁsopaśamaḥ sva-dharmaḥ

अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भ‍ि-राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभ: पतन्त्यात्मसमं पतत्‍त्रिण-स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चित: ॥ २३ ॥

ahaṁ hi pṛṣṭo ’ryamaṇo bhavadbhirācakṣa ātmāvagamo ’tra yāvānnabhaḥ patanty ātma-samaṁ patattriṇastathā samaṁ viṣṇu-gatiṁ vipaścitaḥ

एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥

ekadā dhanur udyamyavicaran mṛgayāṁ vanemṛgān anugataḥ śrāntaḥkṣudhitas tṛṣito bhṛśam

प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥

pratiruddhendriya-prāṇa-mano-buddhim upāratamsthāna-trayāt paraṁ prāptaṁbrahma-bhūtam avikriyam

विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥

viprakīrṇa-jaṭācchannaṁrauraveṇājinena caviśuṣyat-tālur udakaṁtathā-bhūtam ayācata

अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृत: । अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥

alabdha-tṛṇa-bhūmy-ādirasamprāptārghya-sūnṛtaḥavajñātam ivātmānaṁmanyamānaś cukopa ha

अभूतपूर्व: सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मन: । ब्राह्मणं प्रत्यभूद् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥

abhūta-pūrvaḥ sahasākṣut-tṛḍbhyām arditātmanaḥbrāhmaṇaṁ praty abhūd brahmanmatsaro manyur eva ca

स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन्धनुष्कोट्या निधायपुरमागत: ॥ ३० ॥

sa tu brahma-ṛṣer aṁsegatāsum uragaṁ ruṣāvinirgacchan dhanuṣ-koṭyānidhāya puram āgataḥ

एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षण: । मृषासमाधिराहोस्वित्किं नुस्यात्क्षत्रबन्धुभि: ॥ ३१ ॥

eṣa kiṁ nibhṛtāśeṣa-karaṇo mīlitekṣaṇaḥmṛṣā-samādhir āhosvitkiṁ nu syāt kṣatra-bandhubhiḥ

तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकै: । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥

tasya putro ’titejasvīviharan bālako ’rbhakaiḥrājñāghaṁ prāpitaṁ tātaṁśrutvā tatredam abravīt

अहो अधर्म: पालानां पीव्‍नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥

aho adharmaḥ pālānāṁpīvnāṁ bali-bhujām ivasvāminy aghaṁ yad dāsānāṁdvāra-pānāṁ śunām iva

ब्राह्मणै: क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपित: । स कथं तद्गृहे द्वा:स्थ: सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥

brāhmaṇaiḥ kṣatra-bandhur higṛha-pālo nirūpitaḥsa kathaṁ tad-gṛhe dvāḥ-sthaḥsabhāṇḍaṁ bhoktum arhati

कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भ‍िन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥

kṛṣṇe gate bhagavatiśāstary utpatha-gāmināmtad bhinna-setūn adyāhaṁśāsmi paśyata me balam

इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालक: । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥

ity uktvā roṣa-tāmrākṣovayasyān ṛṣi-bālakaḥkauśiky-āpa upaspṛśyavāg-vajraṁ visasarja ha

इति लङ्घितमर्यादं तक्षक: सप्तमेऽहनि । दङ्‍क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥

iti laṅghita-maryādaṁtakṣakaḥ saptame ’hanidaṅkṣyati sma kulāṅgāraṁcodito me tata-druham

ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दु:खार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥

tato ’bhyetyāśramaṁ bālogale sarpa-kalevarampitaraṁ vīkṣya duḥkhārtomukta-kaṇṭho ruroda ha

स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे द‍ृष्ट्वाचांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥

sa vā āṅgiraso brahmanśrutvā suta-vilāpanamunmīlya śanakair netredṛṣṭvā cāṁse mṛtoragam

विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतमित्युक्त: सन्यवेदयत् ॥ ४० ॥

visṛjya taṁ ca papracchavatsa kasmād dhi rodiṣikena vā te ’pakṛtamity uktaḥ sa nyavedayat

निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रंस ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृत-मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृत: ॥ ४१ ॥

niśamya śaptam atad-arhaṁ narendraṁsa brāhmaṇo nātmajam abhyanandataho batāṁho mahad adya te kṛtamalpīyasi droha urur damo dhṛtaḥ

न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यंसम्मातुमर्हस्यविपक्‍वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ताविन्दन्ति भद्राण्यकुतोभया: प्रजा: ॥ ४२ ॥

na vai nṛbhir nara-devaṁ parākhyaṁsammātum arhasy avipakva-buddheyat-tejasā durviṣaheṇa guptāvindanti bhadrāṇy akutobhayāḥ prajāḥ

अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्निरथाङ्गपाणावयमङ्ग लोक: । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्‍क्ष्य-त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥

alakṣyamāṇe nara-deva-nāmnirathāṅga-pāṇāv ayam aṅga lokaḥtadā hi caura-pracuro vinaṅkṣyatyarakṣyamāṇo ’vivarūthavat kṣaṇāt

तदद्य न: पापमुपैत्यनन्वयंयन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जतेपशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जना: ॥ ४४ ॥

tad adya naḥ pāpam upaity ananvayaṁyan naṣṭa-nāthasya vasor vilumpakātparasparaṁ ghnanti śapanti vṛñjatepaśūn striyo ’rthān puru-dasyavo janāḥ

तदार्यधर्म: प्रविलीयते नृणांवर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमय: । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनांशुनां कपीनामिव वर्णसङ्कर: ॥ ४५ ॥

tadārya-dharmaḥ pravilīyate nṛṇāṁvarṇāśramācāra-yutas trayīmayaḥtato ’rtha-kāmābhiniveśitātmanāṁśunāṁ kapīnām iva varṇa-saṅkaraḥ

धर्मपालो नरपति: स तु सम्राड् बृहच्छ्रवा: । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्‍श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥

dharma-pālo nara-patiḥsa tu samrāḍ bṛhac-chravāḥsākṣān mahā-bhāgavatorājarṣir haya-medhayāṭkṣut-tṛṭ-śrama-yuto dīnonaivāsmac chāpam arhati

अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्‍वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥

apāpeṣu sva-bhṛtyeṣubālenāpakva-buddhināpāpaṁ kṛtaṁ tad bhagavānsarvātmā kṣantum arhati

तिरस्कृता विप्रलब्धा: शप्ता: क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ता: प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥

tiraskṛtā vipralabdhāḥśaptāḥ kṣiptā hatā apināsya tat pratikurvantitad-bhaktāḥ prabhavo ’pi hi

इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनि: । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥

iti putra-kṛtāghenaso ’nutapto mahā-muniḥsvayaṁ viprakṛto rājñānaivāghaṁ tad acintayat

प्रायश: साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिता: । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणाश्रय: ॥ ५० ॥

prāyaśaḥ sādhavo lokeparair dvandveṣu yojitāḥna vyathanti na hṛṣyantiyata ātmā ’guṇāśrayaḥ