Canto 1, Chapter 2

व्यास उवाच इति सम्प्रश्नसंहृष्टो विप्राणां रौमहर्षणि: । प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ १ ॥

vyāsa uvācaiti sampraśna-saṁhṛṣṭoviprāṇāṁ raumaharṣaṇiḥpratipūjya vacas teṣāṁpravaktum upacakrame

सूत उवाच यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यंद्वैपायनो विरहकातर आजुहाव । पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदु-स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि ॥ २ ॥

sūta uvācayaṁ pravrajantam anupetam apeta-kṛtyaṁdvaipāyano viraha-kātara ājuhāvaputreti tan-mayatayā taravo ’bhinedustaṁ sarva-bhūta-hṛdayaṁ munim ānato ’smi

य: स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक-मध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् । संसारिणां करुणयाह पुराणगुह्यंतं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम् ॥ ३ ॥

yaḥ svānubhāvam akhila-śruti-sāram ekamadhyātma-dīpam atititīrṣatāṁ tamo ’ndhamsaṁsāriṇāṁ karuṇayāha purāṇa-guhyaṁtaṁ vyāsa-sūnum upayāmi guruṁ munīnām

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥ ४ ॥

nārāyaṇaṁ namaskṛtyanaraṁ caiva narottamamdevīṁ sarasvatīṁ vyāsaṁtato jayam udīrayet

मुनय: साधु पृष्टोऽहं भवद्भ‍िर्लोकमङ्गलम् । यत्कृत: कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति ॥ ५ ॥

munayaḥ sādhu pṛṣṭo ’haṁbhavadbhir loka-maṅgalamyat kṛtaḥ kṛṣṇa-sampraśnoyenātmā suprasīdati

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे । अहैतुक्यप्रतिहता ययात्मा सुप्रसीदति ॥ ६ ॥

sa vai puṁsāṁ paro dharmoyato bhaktir adhokṣajeahaituky apratihatāyayātmā suprasīdati

वासुदेवे भगवति भक्तियोग: प्रयोजित: । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम् ॥ ७ ॥

vāsudeve bhagavatibhakti-yogaḥ prayojitaḥjanayaty āśu vairāgyaṁjñānaṁ ca yad ahaitukam

धर्म: स्वनुष्ठित: पुंसां विष्वक्सेनकथासु य: । नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम् ॥ ८ ॥

dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṁsāṁviṣvaksena-kathāsu yaḥnotpādayed yadi ratiṁśrama eva hi kevalam

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते । नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृत: ॥ ९ ॥

dharmasya hy āpavargyasyanārtho ’rthāyopakalpatenārthasya dharmaikāntasyakāmo lābhāya hi smṛtaḥ

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता । जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभि: ॥ १० ॥

kāmasya nendriya-prītirlābho jīveta yāvatājīvasya tattva-jijñāsānārtho yaś ceha karmabhiḥ

वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ ११ ॥

vadanti tat tattva-vidastattvaṁ yaj jñānam advayambrahmeti paramātmetibhagavān iti śabdyate

तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया । पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया ॥ १२ ॥

tac chraddadhānā munayojñāna-vairāgya-yuktayāpaśyanty ātmani cātmānaṁbhaktyā śruta-gṛhītayā

अत: पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागश: । स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम् ॥ १३ ॥

ataḥ pumbhir dvija-śreṣṭhāvarṇāśrama-vibhāgaśaḥsvanuṣṭhitasya dharmasyasaṁsiddhir hari-toṣaṇam

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पति: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च ध्येय: पूज्यश्च नित्यदा ॥ १४ ॥

tasmād ekena manasābhagavān sātvatāṁ patiḥśrotavyaḥ kīrtitavyaś cadhyeyaḥ pūjyaś ca nityadā

यदनुध्यासिना युक्ता: कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् । छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम् ॥ १५ ॥

yad-anudhyāsinā yuktāḥkarma-granthi-nibandhanamchindanti kovidās tasyako na kuryāt kathā-ratim

शुश्रूषो: श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचि: । स्यान्महत्सेवया विप्रा: पुण्यतीर्थनिषेवणात् ॥ १६ ॥

śuśrūṣoḥ śraddadhānasyavāsudeva-kathā-ruciḥsyān mahat-sevayā viprāḥpuṇya-tīrtha-niṣevaṇāt

श‍ृण्वतां स्वकथा: कृष्ण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । हृद्यन्त:स्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम् ॥ १७ ॥

śṛṇvatāṁ sva-kathāḥ kṛṣṇaḥpuṇya-śravaṇa-kīrtanaḥhṛdy antaḥ stho hy abhadrāṇividhunoti suhṛt satām

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया । भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी ॥ १८ ॥

naṣṭa-prāyeṣv abhadreṣunityaṁ bhāgavata-sevayābhagavaty uttama-ślokebhaktir bhavati naiṣṭhikī

तदा रजस्तमोभावा: कामलोभादयश्च ये । चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति ॥ १९ ॥

tadā rajas-tamo-bhāvāḥkāma-lobhādayaś ca yeceta etair anāviddhaṁsthitaṁ sattve prasīdati

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगत: । भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते ॥ २० ॥

evaṁ prasanna-manasobhagavad-bhakti-yogataḥbhagavat-tattva-vijñānaṁmukta-saṅgasya jāyate

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि द‍ृष्ट एवात्मनीश्वरे ॥ २१ ॥

bhidyate hṛdaya-granthiśchidyante sarva-saṁśayāḥkṣīyante cāsya karmāṇidṛṣṭa evātmanīśvare

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा । वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम् ॥ २२ ॥

ato vai kavayo nityaṁbhaktiṁ paramayā mudāvāsudeve bhagavatikurvanty ātma-prasādanīm

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै-र्युक्त: पर: पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञा:श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्यु: ॥ २३ ॥

sattvaṁ rajas tama iti prakṛter guṇās tairyuktaḥ paraḥ puruṣa eka ihāsya dhattesthity-ādaye hari-viriñci-hareti saṁjñāḥśreyāṁsi tatra khalu sattva-tanor nṛṇāṁ syuḥ

पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमय: । तमसस्तु रजस्तस्मात्सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २४ ॥

pārthivād dāruṇo dhūmastasmād agnis trayīmayaḥtamasas tu rajas tasmātsattvaṁ yad brahma-darśanam

भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् । सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह ॥ २५ ॥

bhejire munayo ’thāgrebhagavantam adhokṣajamsattvaṁ viśuddhaṁ kṣemāyakalpante ye ’nu tān iha

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ । नारायणकला: शान्ता भजन्ति ह्यनसूयव: ॥ २६ ॥

mumukṣavo ghora-rūpānhitvā bhūta-patīn athanārāyaṇa-kalāḥ śāntābhajanti hy anasūyavaḥ

रजस्तम:प्रकृतय: समशीला भजन्ति वै । पितृभूतप्रजेशादीन्श्रियैश्वर्यप्रजेप्सव: ॥ २७ ॥

rajas-tamaḥ-prakṛtayaḥsama-śīlā bhajanti vaipitṛ-bhūta-prajeśādīnśriyaiśvarya-prajepsavaḥ

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखा: । वासुदेवपरा योगा वासुदेवपरा: क्रिया: ॥ २८ ॥ वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तप: । वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गति: ॥ २९ ॥

vāsudeva-parā vedāvāsudeva-parā makhāḥvāsudeva-parā yogāvāsudeva-parāḥ kriyāḥ

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया । सदसद्रूपया चासौ गुणमयागुणो विभु: ॥ ३० ॥

sa evedaṁ sasarjāgrebhagavān ātma-māyayāsad-asad-rūpayā cāsauguṇamayāguṇo vibhuḥ

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव । अन्त:प्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भित: ॥ ३१ ॥

tayā vilasiteṣv eṣuguṇeṣu guṇavān ivaantaḥ-praviṣṭa ābhātivijñānena vijṛmbhitaḥ

यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेक: स्वयोनिषु । नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान् ॥ ३२ ॥

yathā hy avahito vahnirdāruṣv ekaḥ sva-yoniṣunāneva bhāti viśvātmābhūteṣu ca tathā pumān

असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभि: । स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान् ॥ ३३ ॥

asau guṇamayair bhāvairbhūta-sūkṣmendriyātmabhiḥsva-nirmiteṣu nirviṣṭobhuṅkte bhūteṣu tad-guṇān

भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावन: । लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्‍नरादिषु ॥ ३४ ॥

bhāvayaty eṣa sattvenalokān vai loka-bhāvanaḥlīlāvatārānuratodeva-tiryaṅ-narādiṣu