Canto 1, Chapter 3

सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभि: । सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥

sūta uvācajagṛhe pauruṣaṁ rūpaṁbhagavān mahad-ādibhiḥsambhūtaṁ ṣoḍaśa-kalamādau loka-sisṛkṣayā

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥ २ ॥

yasyāmbhasi śayānasyayoga-nidrāṁ vitanvataḥnābhi-hradāmbujād āsīdbrahmā viśva-sṛjāṁ patiḥ

यस्यावयवसंस्थानै: कल्पितो लोकविस्तर: । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥

yasyāvayava-saṁsthānaiḥkalpito loka-vistaraḥtad vai bhagavato rūpaṁviśuddhaṁ sattvam ūrjitam

पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषासहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकंसहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥

paśyanty ado rūpam adabhra-cakṣuṣāsahasra-pādoru-bhujānanādbhutamsahasra-mūrdha-śravaṇākṣi-nāsikaṁsahasra-mauly-ambara-kuṇḍalollasat

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्‍नरादय: ॥ ५ ॥

etan nānāvatārāṇāṁnidhānaṁ bījam avyayamyasyāṁśāṁśena sṛjyantedeva-tiryaṅ-narādayaḥ

स एव प्रथमं देव: कौमारं सर्गमाश्रित: । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥

sa eva prathamaṁ devaḥkaumāraṁ sargam āśritaḥcacāra duścaraṁ brahmābrahmacaryam akhaṇḍitam

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेश: सौकरं वपु: ॥ ७ ॥

dvitīyaṁ tu bhavāyāsyarasātala-gatāṁ mahīmuddhariṣyann upādattayajñeśaḥ saukaraṁ vapuḥ

तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य स: । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यत: ॥ ८ ॥

tṛtīyam ṛṣi-sargaṁ vaidevarṣitvam upetya saḥtantraṁ sātvatam ācaṣṭanaiṣkarmyaṁ karmaṇāṁ yataḥ

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तप: ॥ ९ ॥

turye dharma-kalā-sargenara-nārāyaṇāv ṛṣībhūtvātmopaśamopetamakarot duścaraṁ tapaḥ

पञ्चम: कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥

pañcamaḥ kapilo nāmasiddheśaḥ kāla-viplutamprovācāsuraye sāṅkhyaṁtattva-grāma-vinirṇayam

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥

ṣaṣṭham atrer apatyatvaṁvṛtaḥ prāpto ’nasūyayāānvīkṣikīm alarkāyaprahlādādibhya ūcivān

तत: सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यै: सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२ ॥

tataḥ saptama ākūtyāṁrucer yajño ’bhyajāyatasa yāmādyaiḥ sura-gaṇairapāt svāyambhuvāntaram

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रम: । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३ ॥

aṣṭame merudevyāṁ tunābher jāta urukramaḥdarśayan vartma dhīrāṇāṁsarvāśrama-namaskṛtam

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपु: । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तम: ॥ १४ ॥

ṛṣibhir yācito bhejenavamaṁ pārthivaṁ vapuḥdugdhemām oṣadhīr viprāstenāyaṁ sa uśattamaḥ

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥

rūpaṁ sa jagṛhe mātsyaṁcākṣuṣodadhi-samplavenāvy āropya mahī-mayyāmapād vaivasvataṁ manum

सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभु: ॥ १६ ॥

surāsurāṇām udadhiṁmathnatāṁ mandarācalamdadhre kamaṭha-rūpeṇapṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥

dhānvantaraṁ dvādaśamaṁtrayodaśamam eva caapāyayat surān anyānmohinyā mohayan striyā

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥

caturdaśaṁ nārasiṁhaṁbibhrad daityendram ūrjitamdadāra karajair ūrāverakāṁ kaṭa-kṛd yathā

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बले: । पदत्रयं याचमान: प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥ १९ ॥

pañcadaśaṁ vāmanakaṁkṛtvāgād adhvaraṁ baleḥpada-trayaṁ yācamānaḥpratyāditsus tri-piṣṭapam

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रि:सप्तकृत्व: कुपितो नि:क्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥

avatāre ṣoḍaśamepaśyan brahma-druho nṛpāntriḥ-sapta-kṛtvaḥ kupitoniḥ-kṣatrām akaron mahīm

तत: सप्तदशे जात: सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरो: शाखा द‍ृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधस: ॥ २१ ॥

tataḥ saptadaśe jātaḥsatyavatyāṁ parāśarātcakre veda-taroḥ śākhādṛṣṭvā puṁso ’lpa-medhasaḥ

नरदेवत्वमापन्न: सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यत: परम् ॥ २२ ॥

nara-devatvam āpannaḥsura-kārya-cikīrṣayāsamudra-nigrahādīnicakre vīryāṇy ataḥ param

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भ‍रम् ॥ २३ ॥

ekonaviṁśe viṁśatimevṛṣṇiṣu prāpya janmanīrāma-kṛṣṇāv iti bhuvobhagavān aharad bharam

तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥

tataḥ kalau sampravṛttesammohāya sura-dviṣāmbuddho nāmnāñjana-sutaḥkīkaṭeṣu bhaviṣyati

अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पति: ॥ २५ ॥

athāsau yuga-sandhyāyāṁdasyu-prāyeṣu rājasujanitā viṣṇu-yaśasonāmnā kalkir jagat-patiḥ

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरे: सत्त्वनिधेर्द्विजा: । यथाविदासिन: कुल्या: सरस: स्यु: सहस्रश: ॥ २६ ॥

avatārā hy asaṅkhyeyāhareḥ sattva-nidher dvijāḥyathāvidāsinaḥ kulyāḥsarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: । कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥

ṛṣayo manavo devāmanu-putrā mahaujasaḥkalāḥ sarve harer evasaprajāpatayaḥ smṛtāḥ

एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥

ete cāṁśa-kalāḥ puṁsaḥkṛṣṇas tu bhagavān svayamindrāri-vyākulaṁ lokaṁmṛḍayanti yuge yuge

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नर: । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दु:खग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९ ॥

janma guhyaṁ bhagavatoya etat prayato naraḥsāyaṁ prātar gṛṇan bhaktyāduḥkha-grāmād vimucyate

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मन: । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥

etad rūpaṁ bhagavatohy arūpasya cid-ātmanaḥmāyā-guṇair viracitaṁmahadādibhir ātmani

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले । एवं द्रष्टरि द‍ृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभि: ॥ ३१ ॥

yathā nabhasi meghaughoreṇur vā pārthivo ’nileevaṁ draṣṭari dṛśyatvamāropitam abuddhibhiḥ

अत: परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् । अद‍ृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भव: ॥ ३२ ॥

ataḥ paraṁ yad avyaktamavyūḍha-guṇa-bṛṁhitamadṛṣṭāśruta-vastutvātsa jīvo yat punar-bhavaḥ

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥

yatreme sad-asad-rūpepratiṣiddhe sva-saṁvidāavidyayātmani kṛteiti tad brahma-darśanam

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मति: । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥

yady eṣoparatā devīmāyā vaiśāradī matiḥsampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate

एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पते: ॥ ३५ ॥

evaṁ janmāni karmāṇihy akartur ajanasya cavarṇayanti sma kavayoveda-guhyāni hṛt-pateḥ

स वा इदं विश्वममोघलील:सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्र:षाड्‍वर्गिकं जिघ्रति षड्‍गुणेश: ॥ ३६ ॥

sa vā idaṁ viśvam amogha-līlaḥsṛjaty avaty atti na sajjate ’sminbhūteṣu cāntarhita ātma-tantraḥṣāḍ-vargikaṁ jighrati ṣaḍ-guṇeśaḥ

न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु-रवैति जन्तु: कुमनीष ऊती: । नामानि रूपाणि मनोवचोभि:सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञ: ॥ ३७ ॥

na cāsya kaścin nipuṇena dhāturavaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥnāmāni rūpāṇi mano-vacobhiḥsantanvato naṭa-caryām ivājñaḥ

स वेद धातु: पदवीं परस्यदुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणे: । योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्याभजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥

sa veda dhātuḥ padavīṁ parasyaduranta-vīryasya rathāṅga-pāṇeḥyo ’māyayā santatayānuvṛttyābhajeta tat-pāda-saroja-gandham

अथेह धन्या भगवन्त इत्थंयद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावंन यत्र भूय: परिवर्त उग्र: ॥ ३९ ॥

atheha dhanyā bhagavanta itthaṁyad vāsudeve ’khila-loka-nāthekurvanti sarvātmakam ātma-bhāvaṁna yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषि: । नि:श्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ४० ॥

idaṁ bhāgavataṁ nāmapurāṇaṁ brahma-sammitamuttama-śloka-caritaṁcakāra bhagavān ṛṣiḥniḥśreyasāya lokasyadhanyaṁ svasty-ayanaṁ mahat

तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् । सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्‍धृतम् ॥ ४१ ॥

tad idaṁ grāhayām āsasutam ātmavatāṁ varamsarva-vedetihāsānāṁsāraṁ sāraṁ samuddhṛtam

स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् । प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभि: ॥ ४२ ॥

sa tu saṁśrāvayām āsamahārājaṁ parīkṣitamprāyopaviṣṭaṁ gaṅgāyāṁparītaṁ paramarṣibhiḥ

कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभि: सह । कलौ नष्टद‍ृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित: ॥ ४३ ॥

kṛṣṇe sva-dhāmopagatedharma-jñānādibhiḥ sahakalau naṣṭa-dṛśām eṣapurāṇārko ’dhunoditaḥ

तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजस: । अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सोऽहं व: श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४४ ॥

tatra kīrtayato viprāviprarṣer bhūri-tejasaḥahaṁ cādhyagamaṁ tatraniviṣṭas tad-anugrahātso ’haṁ vaḥ śrāvayiṣyāmiyathādhītaṁ yathā-mati