Canto 1, Chapter 5

सूत उवाच अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवा: । देवर्षि: प्राह विप्रर्षिं वीणापाणि: स्मयन्निव ॥ १ ॥

sūta uvācaatha taṁ sukham āsīnaupāsīnaṁ bṛhac-chravāḥdevarṣiḥ prāha viprarṣiṁvīṇā-pāṇiḥ smayann iva

नारद उवाच पाराशर्य महाभाग भवत: कच्चिदात्मना । परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा ॥ २ ॥

nārada uvācapārāśarya mahā-bhāgabhavataḥ kaccid ātmanāparituṣyati śārīraātmā mānasa eva vā

जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भ‍ुतम् । कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम् ॥ ३ ॥

jijñāsitaṁ susampannamapi te mahad-adbhutamkṛtavān bhārataṁ yas tvaṁsarvārtha-paribṛṁhitam

जिज्ञासितमधीतं च ब्रह्म यत्तत्सनातनम् । तथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो ॥ ४ ॥

jijñāsitam adhītaṁ cabrahma yat tat sanātanamtathāpi śocasy ātmānamakṛtārtha iva prabho

व्यास उवाच अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तंतथापि नात्मा परितुष्यते मे । तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधंपृच्छामहे त्वात्मभवात्मभूतम् ॥ ५ ॥

vyāsa uvācaasty eva me sarvam idaṁ tvayoktaṁtathāpi nātmā parituṣyate metan-mūlam avyaktam agādha-bodhaṁpṛcchāmahe tvātma-bhavātma-bhūtam

स वै भवान् वेद समस्तगुह्य-मुपासितो यत्पुरुष: पुराण: । परावरेशो मनसैव विश्वंसृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्ग: ॥ ६ ॥

sa vai bhavān veda samasta-guhyamupāsito yat puruṣaḥ purāṇaḥparāvareśo manasaiva viśvaṁsṛjaty avaty atti guṇair asaṅgaḥ

त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी-मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी । परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतै:स्‍नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व ॥ ७ ॥

tvaṁ paryaṭann arka iva tri-lokīmantaś-caro vāyur ivātma-sākṣīparāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥsnātasya me nyūnam alaṁ vicakṣva

श्रीनारद उवाच भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् । येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम् ॥ ८ ॥

śrī-nārada uvācabhavatānudita-prāyaṁyaśo bhagavato ’malamyenaivāsau na tuṣyetamanye tad darśanaṁ khilam

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिता: । न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णित: ॥ ९ ॥

yathā dharmādayaś cārthāmuni-varyānukīrtitāḥna tathā vāsudevasyamahimā hy anuvarṇitaḥ

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशोजगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसान यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षया: ॥ १० ॥

na yad vacaś citra-padaṁ harer yaśojagat-pavitraṁ pragṛṇīta karhicittad vāyasaṁ tīrtham uśanti mānasāna yatra haṁsā niramanty uśik-kṣayāḥ

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवोयस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत्श‍ृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ११ ॥

tad-vāg-visargo janatāgha-viplavoyasmin prati-ślokam abaddhavaty apināmāny anantasya yaśo ’ṅkitāni yatśṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ

नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितंन शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरेन चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥ १२ ॥

naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitaṁna śobhate jñānam alaṁ nirañjanamkutaḥ punaḥ śaśvad abhadram īśvarena cārpitaṁ karma yad apy akāraṇam

अथो महाभाग भवानमोघद‍ृक्शुचिश्रवा: सत्यरतो धृतव्रत: । उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तयेसमाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम् ॥ १३ ॥

atho mahā-bhāga bhavān amogha-dṛkśuci-śravāḥ satya-rato dhṛta-vrataḥurukramasyākhila-bandha-muktayesamādhinānusmara tad-viceṣṭitam

ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षत:पृथग्दृशस्तत्कृतरूपनामभि: । न कर्हिचित्क्वापि च दु:स्थिता मति-र्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम् ॥ १४ ॥

tato ’nyathā kiñcana yad vivakṣataḥpṛthag dṛśas tat-kṛta-rūpa-nāmabhiḥna karhicit kvāpi ca duḥsthitā matirlabheta vātāhata-naur ivāspadam

जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासत:स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रम: । यद्वाक्यतो धर्म इतीतर: स्थितोन मन्यते तस्य निवारणं जन: ॥ १५ ॥

jugupsitaṁ dharma-kṛte ’nuśāsataḥsvabhāva-raktasya mahān vyatikramaḥyad-vākyato dharma itītaraḥ sthitona manyate tasya nivāraṇaṁ janaḥ

विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो-रनन्तपारस्य निवृत्तित: सुखम् । प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन-स्ततो भवान्दर्शय चेष्टितं विभो: ॥ १६ ॥

vicakṣaṇo ’syārhati vedituṁ vibhorananta-pārasya nivṛttitaḥ sukhampravartamānasya guṇair anātmanastato bhavān darśaya ceṣṭitaṁ vibhoḥ

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे-र्भजन्नपक्‍वोऽथ पतेत्ततो यदि । यत्र क्‍व वाभद्रमभूदमुष्य किंको वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मत: ॥ १७ ॥

tyaktvā sva-dharmaṁ caraṇāmbujaṁ harerbhajann apakvo ’tha patet tato yadiyatra kva vābhadram abhūd amuṣya kiṁko vārtha āpto ’bhajatāṁ sva-dharmataḥ

तस्यैव हेतो: प्रयतेत कोविदोन लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यध: । तल्लभ्यते दु:खवदन्यत: सुखंकालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥ १८ ॥

tasyaiva hetoḥ prayateta kovidona labhyate yad bhramatām upary adhaḥtal labhyate duḥkhavad anyataḥ sukhaṁkālena sarvatra gabhīra-raṁhasā

न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजे-न्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् । स्मरन्मुकुन्दाङ्‌घ्र्युरपगूहनं पुन-र्विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जन: ॥ १९ ॥

na vai jano jātu kathañcanāvrajenmukunda-sevy anyavad aṅga saṁsṛtimsmaran mukundāṅghry-upagūhanaṁ punarvihātum icchen na rasa-graho janaḥ

इदं हि विश्वं भगवानिवेतरोयतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवा: । तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि तेप्रादेशमात्रं भवत: प्रदर्शितम् ॥ २० ॥

idaṁ hi viśvaṁ bhagavān ivetaroyato jagat-sthāna-nirodha-sambhavāḥtad dhi svayaṁ veda bhavāṁs tathāpi teprādeśa-mātraṁ bhavataḥ pradarśitam

त्वमात्मनात्मानमवेह्यमोघद‍ृक्परस्य पुंस: परमात्मन: कलाम् । अजं प्रजातं जगत: शिवाय त-न्महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम् ॥ २१ ॥

tvam ātmanātmānam avehy amogha-dṛkparasya puṁsaḥ paramātmanaḥ kalāmajaṁ prajātaṁ jagataḥ śivāya tanmahānubhāvābhyudayo ’dhigaṇyatām

इदं हि पुंसस्तपस: श्रुतस्य वास्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयो: । अविच्युतोऽर्थ: कविभिर्निरूपितोयदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥ २२ ॥

idaṁ hi puṁsas tapasaḥ śrutasya vāsviṣṭasya sūktasya ca buddhi-dattayoḥavicyuto ’rthaḥ kavibhir nirūpitoyad-uttamaśloka-guṇānuvarṇanam

अहं पुरातीतभवेऽभवं मुनेदास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् । निरूपितो बालक एव योगिनांशुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम् ॥ २३ ॥

ahaṁ purātīta-bhave ’bhavaṁ munedāsyās tu kasyāścana veda-vādināmnirūpito bālaka eva yogināṁśuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām

ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भकेदान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि । चक्रु: कृपां यद्यपि तुल्यदर्शना:शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि ॥ २४ ॥

te mayy apetākhila-cāpale ’rbhakedānte ’dhṛta-krīḍanake ’nuvartinicakruḥ kṛpāṁ yadyapi tulya-darśanāḥśuśrūṣamāṇe munayo ’lpa-bhāṣiṇi

उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजै:सकृत्स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिष: । एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतस-स्तद्धर्म एवात्मरुचि: प्रजायते ॥ २५ ॥

ucchiṣṭa-lepān anumodito dvijaiḥsakṛt sma bhuñje tad-apāsta-kilbiṣaḥevaṁ pravṛttasya viśuddha-cetasastad-dharma evātma-ruciḥ prajāyate

तत्रान्वहं कृष्णकथा: प्रगायता-मनुग्रहेणाश‍ृणवं मनोहरा: । ता: श्रद्धया मेऽनुपदं विश‍ृण्वत:प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचि: ॥ २६ ॥

tatrānvahaṁ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatāmanugraheṇāśṛṇavaṁ manoharāḥtāḥ śraddhayā me ’nupadaṁ viśṛṇvataḥpriyaśravasy aṅga mamābhavad ruciḥ

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामतेप्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाहमेतत्सदसत्स्वमाययापश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे ॥ २७ ॥

tasmiṁs tadā labdha-rucer mahā-matepriyaśravasy askhalitā matir mamayayāham etat sad-asat sva-māyayāpaśye mayi brahmaṇi kalpitaṁ pare

इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे-र्विश‍ृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि-र्भक्ति: प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा ॥ २८ ॥

itthaṁ śarat-prāvṛṣikāv ṛtū harerviśṛṇvato me ’nusavaṁ yaśo ’malamsaṅkīrtyamānaṁ munibhir mahātmabhirbhaktiḥ pravṛttātma-rajas-tamopahā

तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनस: । श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ २९ ॥

tasyaivaṁ me ’nuraktasyapraśritasya hatainasaḥśraddadhānasya bālasyadāntasyānucarasya ca

ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भ‍गवतोदितम् । अन्ववोचन् गमिष्यन्त: कृपया दीनवत्सला: ॥ ३० ॥

jñānaṁ guhyatamaṁ yat tatsākṣād bhagavatoditamanvavocan gamiṣyantaḥkṛpayā dīna-vatsalāḥ

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधस: । मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ३१ ॥

yenaivāhaṁ bhagavatovāsudevasya vedhasaḥmāyānubhāvam avidaṁyena gacchanti tat-padam

एतत्संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् । यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ ३२ ॥

etat saṁsūcitaṁ brahmaṁstāpa-traya-cikitsitamyad īśvare bhagavatikarma brahmaṇi bhāvitam

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत । तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ॥ ३३ ॥

āmayo yaś ca bhūtānāṁjāyate yena suvratatad eva hy āmayaṁ dravyaṁna punāti cikitsitam

एवं नृणां क्रियायोगा: सर्वे संसृतिहेतव: । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिता: परे ॥ ३४ ॥

evaṁ nṛṇāṁ kriyā-yogāḥsarve saṁsṛti-hetavaḥta evātma-vināśāyakalpante kalpitāḥ pare

यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ ३५ ॥

yad atra kriyate karmabhagavat-paritoṣaṇamjñānaṁ yat tad adhīnaṁ hibhakti-yoga-samanvitam

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् । गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च ॥ ३६ ॥

kurvāṇā yatra karmāṇibhagavac-chikṣayāsakṛtgṛṇanti guṇa-nāmānikṛṣṇasyānusmaranti ca

ॐ नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नम: सङ्कर्षणाय च ॥ ३७ ॥

oṁ namo bhagavate tubhyaṁvāsudevāya dhīmahipradyumnāyāniruddhāyanamaḥ saṅkarṣaṇāya ca

इति मूर्त्यभिधानेन मन्त्रमूर्तिममूर्तिकम् । यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग्दर्शन: पुमान् ॥ ३८ ॥

iti mūrty-abhidhānenamantra-mūrtim amūrtikamyajate yajña-puruṣaṁsa samyag-darśanaḥ pumān

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् । अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशव: ॥ ३९ ॥

imaṁ sva-nigamaṁ brahmannavetya mad-anuṣṭhitamadān me jñānam aiśvaryaṁsvasmin bhāvaṁ ca keśavaḥ

त्वमप्यदभ्रश्रुत विश्रुतं विभो:समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् । प्राख्याहि दु:खैर्मुहुरर्दितात्मनांसङ्‍क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा ॥ ४० ॥

tvam apy adabhra-śruta viśrutaṁ vibhoḥsamāpyate yena vidāṁ bubhutsitamprākhyāhi duḥkhair muhur arditātmanāṁsaṅkleśa-nirvāṇam uśanti nānyathā