Canto 1, Chapter 6

सूत उवाच एवं निशम्य भगवान्देवर्षेर्जन्म कर्म च । भूय: पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यास: सत्यवतीसुत: ॥ १ ॥

sūta uvācaevaṁ niśamya bhagavāndevarṣer janma karma cabhūyaḥ papraccha taṁ brahmanvyāsaḥ satyavatī-sutaḥ

व्यास उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव । वर्तमानो वयस्याद्ये तत: किमकरोद्भ‍वान् ॥ २ ॥

vyāsa uvācabhikṣubhir vipravasitevijñānādeṣṭṛbhis tavavartamāno vayasy ādyetataḥ kim akarod bhavān

स्वायम्भुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वय: । कथं चेदमुदस्राक्षी: काले प्राप्ते कलेवरम् ॥ ३ ॥

svāyambhuva kayā vṛttyāvartitaṁ te paraṁ vayaḥkathaṁ cedam udasrākṣīḥkāle prāpte kalevaram

प्राक्कल्पविषयामेतां स्मृतिं ते मुनिसत्तम । न ह्येष व्यवधात्काल एष सर्वनिराकृति: ॥ ४ ॥

prāk-kalpa-viṣayām etāṁsmṛtiṁ te muni-sattamana hy eṣa vyavadhāt kālaeṣa sarva-nirākṛtiḥ

नारद उवाच भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम । वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम् ॥ ५ ॥

nārada uvācabhikṣubhir vipravasitevijñānādeṣṭṛbhir mamavartamāno vayasy ādyetata etad akāraṣam

एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी । मय्यात्मजेऽनन्यगतौ चक्रे स्‍नेहानुबन्धनम् ॥ ६ ॥

ekātmajā me jananīyoṣin mūḍhā ca kiṅkarīmayy ātmaje ’nanya-gataucakre snehānubandhanam

सास्वतन्त्रा न कल्पासीद्योगक्षेमं ममेच्छती । ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा ॥ ७ ॥

sāsvatantrā na kalpāsīdyoga-kṣemaṁ mamecchatīīśasya hi vaśe lokoyoṣā dārumayī yathā

अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदुपेक्षया । दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालक: पञ्चहायन: ॥ ८ ॥

ahaṁ ca tad-brahma-kuleūṣivāṁs tad-upekṣayādig-deśa-kālāvyutpannobālakaḥ pañca-hāyanaḥ

एकदा निर्गतां गेहाद्दुहन्तीं निशि गां पथि । सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्ट: कृपणां कालचोदित: ॥ ९ ॥

ekadā nirgatāṁ gehādduhantīṁ niśi gāṁ pathisarpo ’daśat padā spṛṣṭaḥkṛpaṇāṁ kāla-coditaḥ

तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सत: । अनुग्रहं मन्यमान: प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम् ॥ १० ॥

tadā tad aham īśasyabhaktānāṁ śam abhīpsataḥanugrahaṁ manyamānaḥprātiṣṭhaṁ diśam uttarām

स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् । खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥

sphītāñ janapadāṁs tatrapura-grāma-vrajākarānkheṭa-kharvaṭa-vāṭīś cavanāny upavanāni ca

चित्रधातुविचित्राद्रीनिभभग्नभुजद्रुमान् । जलाशयाञ्छिवजलान्नलिनी: सुरसेविता: । चित्रस्वनै: पत्ररथैर्विभ्रमद्भ्रमरश्रिय: ॥ १२ ॥

citra-dhātu-vicitrādrīnibha-bhagna-bhuja-drumānjalāśayāñ chiva-jalānnalinīḥ sura-sevitāḥcitra-svanaiḥ patra-rathairvibhramad bhramara-śriyaḥ

नलवेणुशरस्तन्बकुशकीचकगह्वरम् । एक एवातियातोऽहमद्राक्षं विपिनं महत् । घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम् ॥ १३ ॥

nala-veṇu-śaras-tanba-kuśa-kīcaka-gahvarameka evātiyāto ’hamadrākṣaṁ vipinaṁ mahatghoraṁ pratibhayākāraṁvyālolūka-śivājiram

परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षित: । स्‍नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रम: ॥ १४ ॥

pariśrāntendriyātmāhaṁtṛṭ-parīto bubhukṣitaḥsnātvā pītvā hrade nadyāupaspṛṣṭo gata-śramaḥ

तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रित: । आत्मनात्मानमात्मस्थं यथाश्रुतमचिन्तयम् ॥ १५ ॥

tasmin nirmanuje ’raṇyepippalopastha āśritaḥātmanātmānam ātmasthaṁyathā-śrutam acintayam

ध्यायतश्चरणाम्भोजं भावनिर्जितचेतसा । औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर्हरि: ॥ १६ ॥

dhyāyataś caraṇāmbhojaṁbhāva-nirjita-cetasāautkaṇṭhyāśru-kalākṣasyahṛdy āsīn me śanair hariḥ

प्रेमातिभरनिर्भिन्नपुलकाङ्गोऽतिनिर्वृत: । आनन्दसम्प्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ १७ ॥

premātibhara-nirbhinna-pulakāṅgo ’tinirvṛtaḥānanda-samplave līnonāpaśyam ubhayaṁ mune

रूपं भगवतो यत्तन्मन:कान्तं शुचापहम् । अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद्दुर्मना इव ॥ १८ ॥

rūpaṁ bhagavato yat tanmanaḥ-kāntaṁ śucāpahamapaśyan sahasottasthevaiklavyād durmanā iva

दिद‍ृक्षुस्तदहं भूय: प्रणिधाय मनो हृदि । वीक्षमाणोऽपि नापश्यमवितृप्त इवातुर: ॥ १९ ॥

didṛkṣus tad ahaṁ bhūyaḥpraṇidhāya mano hṛdivīkṣamāṇo ’pi nāpaśyamavitṛpta ivāturaḥ

एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् । गम्भीरश्लक्ष्णया वाचा शुच: प्रशमयन्निव ॥ २० ॥

evaṁ yatantaṁ vijanemām āhāgocaro girāmgambhīra-ślakṣṇayā vācāśucaḥ praśamayann iva

हन्तास्मिञ्जन्मनि भवान्मा मां द्रष्टुमिहार्हति । अविपक्‍वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ २१ ॥

hantāsmiñ janmani bhavānmā māṁ draṣṭum ihārhatiavipakva-kaṣāyāṇāṁdurdarśo ’haṁ kuyoginām

सकृद् यद्दर्शितं रूपमेतत्कामाय तेऽनघ । मत्काम: शनकै: साधु सर्वान्मुञ्चति हृच्छयान् ॥ २२ ॥

sakṛd yad darśitaṁ rūpametat kāmāya te ’naghamat-kāmaḥ śanakaiḥ sādhusarvān muñcati hṛc-chayān

सत्सेवयादीर्घयापि जाता मयि द‍ृढा मति: । हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि ॥ २३ ॥

sat-sevayādīrghayāpijātā mayi dṛḍhā matiḥhitvāvadyam imaṁ lokaṁgantā maj-janatām asi

मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् । प्रजासर्गनिरोधेऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात् ॥ २४ ॥

matir mayi nibaddheyaṁna vipadyeta karhicitprajā-sarga-nirodhe ’pismṛtiś ca mad-anugrahāt

एतावदुक्त्वोपरराम तन्महद्भूतं नभोलिङ्गमलिङ्गमीश्वरम् । अहं च तस्मै महतां महीयसेशीर्ष्णावनामं विदधेऽनुकम्पित: ॥ २५ ॥

etāvad uktvopararāma tan mahadbhūtaṁ nabho-liṅgam aliṅgam īśvaramahaṁ ca tasmai mahatāṁ mahīyaseśīrṣṇāvanāmaṁ vidadhe ’nukampitaḥ

नामान्यनन्तस्य हतत्रप: पठन्गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् । गां पर्यटंस्तुष्टमना गतस्पृह:कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सर: ॥ २६ ॥

nāmāny anantasya hata-trapaḥ paṭhanguhyāni bhadrāṇi kṛtāni ca smarangāṁ paryaṭaṁs tuṣṭa-manā gata-spṛhaḥkālaṁ pratīkṣan vimado vimatsaraḥ

एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन्नासक्तस्यामलात्मन: । काल: प्रादुरभूत्काले तडित्सौदामनी यथा ॥ २७ ॥

evaṁ kṛṣṇa-mater brahmannāsaktasyāmalātmanaḥkālaḥ prādurabhūt kāletaḍit saudāmanī yathā

प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् । आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पाञ्चभौतिक: ॥ २८ ॥

prayujyamāne mayi tāṁśuddhāṁ bhāgavatīṁ tanumārabdha-karma-nirvāṇonyapatat pāñca-bhautikaḥ

कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वत: । शिशयिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभो: ॥ २९ ॥

kalpānta idam ādāyaśayāne ’mbhasy udanvataḥśiśayiṣor anuprāṇaṁviviśe ’ntar ahaṁ vibhoḥ

सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षत: । मरीचिमिश्रा ऋषय: प्राणेभ्योऽहं च जज्ञिरे ॥ ३० ॥

sahasra-yuga-paryanteutthāyedaṁ sisṛkṣataḥmarīci-miśrā ṛṣayaḥprāṇebhyo ’haṁ ca jajñire

अन्तर्बहिश्च लोकांस्त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रत: । अनुग्रहान्महाविष्णोरविघातगति: क्‍वचित् ॥ ३१ ॥

antar bahiś ca lokāṁs trīnparyemy askandita-vrataḥanugrahān mahā-viṣṇoravighāta-gatiḥ kvacit

देवदत्तामिमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् । मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम् ॥ ३२ ॥

deva-dattām imāṁ vīṇāṁsvara-brahma-vibhūṣitāmmūrcchayitvā hari-kathāṁgāyamānaś carāmy aham

प्रगायत: स्ववीर्याणि तीर्थपाद: प्रियश्रवा: । आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥ ३३ ॥

pragāyataḥ sva-vīryāṇitīrtha-pādaḥ priya-śravāḥāhūta iva me śīghraṁdarśanaṁ yāti cetasi

एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहु: । भवसिन्धुप्लवो द‍ृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ॥ ३४ ॥

etad dhy ātura-cittānāṁmātrā-sparśecchayā muhuḥbhava-sindhu-plavo dṛṣṭohari-caryānuvarṇanam

यमादिभिर्योगपथै: कामलोभहतो मुहु: । मुकुन्दसेवया यद्वत्तथात्माद्धा न शाम्यति ॥ ३५ ॥

yamādibhir yoga-pathaiḥkāma-lobha-hato muhuḥmukunda-sevayā yadvattathātmāddhā na śāmyati

सर्वं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ । जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम् ॥ ३६ ॥

sarvaṁ tad idam ākhyātaṁyat pṛṣṭo ’haṁ tvayānaghajanma-karma-rahasyaṁ mebhavataś cātma-toṣaṇam

सूत उवाच एवं सम्भाष्य भगवान्नारदो वासवीसुतम् । आमन्‍त्र्य वीणां रणयन् ययौ याद‍ृच्छिको मुनि: ॥ ३७ ॥

sūta uvācaevaṁ sambhāṣya bhagavānnārado vāsavī-sutamāmantrya vīṇāṁ raṇayanyayau yādṛcchiko muniḥ

अहो देवर्षिर्धन्योऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वन: । गायन्माद्यन्निदं तन्‍त्र्या रमयत्यातुरं जगत् ॥ ३८ ॥

aho devarṣir dhanyo ’yaṁyat-kīrtiṁ śārṅgadhanvanaḥgāyan mādyann idaṁ tantryāramayaty āturaṁ jagat