Canto 1, Chapter 7

शौनक उवाच निर्गते नारदे सूत भगवान् बादरायण: । श्रुतवांस्तदभिप्रेतं तत: किमकरोद्विभु: ॥ १ ॥

śaunaka uvācanirgate nārade sūtabhagavān bādarāyaṇaḥśrutavāṁs tad-abhipretaṁtataḥ kim akarod vibhuḥ

सूत उवाच ब्रह्मनद्यां सरस्वत्यामाश्रम: पश्चिमे तटे । शम्याप्रास इति प्रोक्त ऋषीणां सत्रवर्धन: ॥ २ ॥

sūta uvācabrahma-nadyāṁ sarasvatyāmāśramaḥ paścime taṭeśamyāprāsa iti proktaṛṣīṇāṁ satra-vardhanaḥ

तस्मिन् स्व आश्रमे व्यासो बदरीषण्डमण्डिते । आसीनोऽप उपस्पृश्य प्रणिदध्यौ मन: स्वयम् ॥ ३ ॥

tasmin sva āśrame vyāsobadarī-ṣaṇḍa-maṇḍiteāsīno ’pa upaspṛśyapraṇidadhyau manaḥ svayam

भक्तियोगेन मनसि सम्यक् प्रणिहितेऽमले । अपश्यत्पुरुषं पूर्णं मायां च तदपाश्रयम् ॥ ४ ॥

bhakti-yogena manasisamyak praṇihite ’maleapaśyat puruṣaṁ pūrṇaṁmāyāṁ ca tad-apāśrayām

यया सम्मोहितो जीव आत्मानं त्रिगुणात्मकम् । परोऽपि मनुतेऽनर्थं तत्कृतं चाभिपद्यते ॥ ५ ॥

yayā sammohito jīvaātmānaṁ tri-guṇātmakamparo ’pi manute ’narthaṁtat-kṛtaṁ cābhipadyate

अनर्थोपशमं साक्षाद्भक्तियोगमधोक्षजे । लोकस्याजानतो विद्वांश्चक्रे सात्वतसंहिताम् ॥ ६ ॥

anarthopaśamaṁ sākṣādbhakti-yogam adhokṣajelokasyājānato vidvāṁścakre sātvata-saṁhitām

यस्यां वै श्रूयमाणायां कृष्णे परमपूरुषे । भक्तिरुत्पद्यते पुंस: शोकमोहभयापहा ॥ ७ ॥

yasyāṁ vai śrūyamāṇāyāṁkṛṣṇe parama-pūruṣebhaktir utpadyate puṁsaḥśoka-moha-bhayāpahā

स संहितां भागवतीं कृत्वानुक्रम्य चात्मजम् । शुकमध्यापयामास निवृत्तिनिरतं मुनि: ॥ ८ ॥

sa saṁhitāṁ bhāgavatīṁkṛtvānukramya cātma-jamśukam adhyāpayām āsanivṛtti-nirataṁ muniḥ

शौनक उवाच स वै निवृत्तिनिरत: सर्वत्रोपेक्षको मुनि: । कस्य वा बृहतीमेतामात्माराम: समभ्यसत् ॥ ९ ॥

śaunaka uvācasa vai nivṛtti-nirataḥsarvatropekṣako muniḥkasya vā bṛhatīm etāmātmārāmaḥ samabhyasat

सूत उवाच आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे । कुर्वन्त्यहैतुकीं भक्तिमित्थम्भूतगुणो हरि: ॥ १० ॥

sūta uvācaātmārāmāś ca munayonirgranthā apy urukramekurvanty ahaitukīṁ bhaktimittham-bhūta-guṇo hariḥ

हरेर्गुणाक्षिप्तमतिर्भगवान् बादरायणि: । अध्यगान्महदाख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रिय: ॥ ११ ॥

harer guṇākṣipta-matirbhagavān bādarāyaṇiḥadhyagān mahad ākhyānaṁnityaṁ viṣṇu-jana-priyaḥ

परीक्षितोऽथ राजर्षेर्जन्मकर्मविलापनम् । संस्थां च पाण्डुपुत्राणां वक्ष्ये कृष्णकथोदयम् ॥ १२ ॥

parīkṣito ’tha rājarṣerjanma-karma-vilāpanamsaṁsthāṁ ca pāṇḍu-putrāṇāṁvakṣye kṛṣṇa-kathodayam

यदा मृधे कौरवसृञ्जयानांवीरेष्वथो वीरगतिं गतेषु । वृकोदराविद्धगदाभिमर्श-भग्नोरुदण्डे धृतराष्ट्रपुत्रे ॥ १३ ॥ भर्तु: प्रियं द्रौणिरिति स्म पश्यन्कृष्णासुतानां स्वपतां शिरांसि । उपाहरद्विप्रियमेव तस्यजुगुप्सितं कर्म विगर्हयन्ति ॥ १४ ॥

yadā mṛdhe kaurava-sṛñjayānāṁvīreṣv atho vīra-gatiṁ gateṣuvṛkodarāviddha-gadābhimarśa-bhagnoru-daṇḍe dhṛtarāṣṭra-putre

माता शिशूनां निधनं सुतानांनिशम्य घोरं परितप्यमाना । तदारुदद्वाष्पकलाकुलाक्षीतां सान्‍त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ १५ ॥

mātā śiśūnāṁ nidhanaṁ sutānāṁniśamya ghoraṁ paritapyamānātadārudad vāṣpa-kalākulākṣītāṁ sāntvayann āha kirīṭamālī

तदा शुचस्ते प्रमृजामि भद्रेयद्ब्रह्मबन्धो: शिर आततायिन: । गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैरुपाहरेत्वाक्रम्य यत्‍स्‍नास्यसि दग्धपुत्रा ॥ १६ ॥

tadā śucas te pramṛjāmi bhadreyad brahma-bandhoḥ śira ātatāyinaḥgāṇḍīva-muktair viśikhair upāharetvākramya yat snāsyasi dagdha-putrā

इति प्रियां वल्गुविचित्रजल्पै:स सान्‍त्वयित्वाच्युतमित्रसूत: । अन्वाद्रवद्दंशित उग्रधन्वाकपिध्वजो गुरुपुत्रं रथेन ॥ १७ ॥

iti priyāṁ valgu-vicitra-jalpaiḥsa sāntvayitvācyuta-mitra-sūtaḥanvādravad daṁśita ugra-dhanvākapi-dhvajo guru-putraṁ rathena

तमापतन्तं स विलक्ष्य दूरात्कुमारहोद्विग्नमना रथेन । पराद्रवत्प्राणपरीप्सुरुर्व्यांयावद्गमं रुद्रभयाद्यथा क: ॥ १८ ॥

tam āpatantaṁ sa vilakṣya dūrātkumāra-hodvigna-manā rathenaparādravat prāṇa-parīpsur urvyāṁyāvad-gamaṁ rudra-bhayād yathā kaḥ

यदाशरणमात्मानमैक्षत श्रान्तवाजिनम् । अस्त्रं ब्रह्मशिरो मेने आत्मत्राणं द्विजात्मज: ॥ १९ ॥

yadāśaraṇam ātmānamaikṣata śrānta-vājinamastraṁ brahma-śiro meneātma-trāṇaṁ dvijātmajaḥ

अथोपस्पृश्य सलिलं सन्दधे तत्समाहित: । अजानन्नपि संहारं प्राणकृच्छ्र उपस्थिते ॥ २० ॥

athopaspṛśya salilaṁsandadhe tat samāhitaḥajānann api saṁhāraṁprāṇa-kṛcchra upasthite

तत: प्रादुष्कृतं तेज: प्रचण्डं सर्वतोदिशम् । प्राणापदमभिप्रेक्ष्य विष्णुं जिष्णुरुवाच ह ॥ २१ ॥

tataḥ prāduṣkṛtaṁ tejaḥpracaṇḍaṁ sarvato diśamprāṇāpadam abhiprekṣyaviṣṇuṁ jiṣṇur uvāca ha

अर्जुन उवाच कृष्ण कृष्ण महाबाहो भक्तानामभयङ्कर । त्वमेको दह्यमानानामपवर्गोऽसि संसृते: ॥ २२ ॥

arjuna uvācakṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bāhobhaktānām abhayaṅkaratvam eko dahyamānānāmapavargo ’si saṁsṛteḥ

त्वमाद्य: पुरुष: साक्षादीश्वर: प्रकृते: पर: । मायां व्युदस्य चिच्छक्त्या कैवल्ये स्थित आत्मनि ॥ २३ ॥

tvam ādyaḥ puruṣaḥ sākṣādīśvaraḥ prakṛteḥ paraḥmāyāṁ vyudasya cic-chaktyākaivalye sthita ātmani

स एव जीवलोकस्य मायामोहितचेतस: । विधत्से स्वेन वीर्येण श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २४ ॥

sa eva jīva-lokasyamāyā-mohita-cetasaḥvidhatse svena vīryeṇaśreyo dharmādi-lakṣaṇam

तथायं चावतारस्ते भुवो भारजिहीर्षया । स्वानां चानन्यभावानामनुध्यानाय चासकृत् ॥ २५ ॥

tathāyaṁ cāvatāras tebhuvo bhāra-jihīrṣayāsvānāṁ cānanya-bhāvānāmanudhyānāya cāsakṛt

किमिदं स्वित्कुतो वेति देवदेव न वेद्‍म्यहम् । सर्वतोमुखमायाति तेज: परमदारुणम् ॥ २६ ॥

kim idaṁ svit kuto vetideva-deva na vedmy ahamsarvato mukham āyātitejaḥ parama-dāruṇam

श्रीभगवानुवाचवेत्थेदं द्रोणपुत्रस्य ब्राह्ममस्त्रं प्रदर्शितम् । नैवासौ वेद संहारं प्राणबाध उपस्थिते ॥ २७ ॥

śrī-bhagavān uvācavetthedaṁ droṇa-putrasyabrāhmam astraṁ pradarśitamnaivāsau veda saṁhāraṁprāṇa-bādha upasthite

न ह्यस्यान्यतमं किञ्चिदस्त्रं प्रत्यवकर्शनम् । जह्यस्त्रतेज उन्नद्धमस्त्रज्ञो ह्यस्त्रतेजसा ॥ २८ ॥

na hy asyānyatamaṁ kiñcidastraṁ pratyavakarśanamjahy astra-teja unnaddhamastra-jño hy astra-tejasā

सूत उवाच श्रुत्वा भगवता प्रोक्तं फाल्गुन: परवीरहा । स्पृष्ट्वापस्तं परिक्रम्य ब्राह्मं ब्राह्मास्त्रं सन्दधे ॥ २९ ॥

sūta uvācaśrutvā bhagavatā proktaṁphālgunaḥ para-vīra-hāspṛṣṭvāpas taṁ parikramyabrāhmaṁ brāhmāstraṁ sandadhe

संहत्यान्योन्यमुभयोस्तेजसी शरसंवृते । आवृत्य रोदसी खं च ववृधातेऽर्कवह्निवत् ॥ ३० ॥

saṁhatyānyonyam ubhayostejasī śara-saṁvṛteāvṛtya rodasī khaṁ cavavṛdhāte ’rka-vahnivat

द‍ृष्ट्वास्त्रतेजस्तु तयोस्त्रील्लोकान् प्रदहन्महत् । दह्यमाना: प्रजा: सर्वा: सांवर्तकममंसत ॥ ३१ ॥

dṛṣṭvāstra-tejas tu tayostrīl lokān pradahan mahatdahyamānāḥ prajāḥ sarvāḥsāṁvartakam amaṁsata

प्रजोपद्रवमालक्ष्य लोकव्यतिकरं च तम् । मतं च वासुदेवस्य सञ्जहारार्जुनो द्वयम् ॥ ३२ ॥

prajopadravam ālakṣyaloka-vyatikaraṁ ca tammataṁ ca vāsudevasyasañjahārārjuno dvayam

तत आसाद्य तरसा दारुणं गौतमीसुतम् । बबन्धामर्षताम्राक्ष: पशुं रशनया यथा ॥ ३३ ॥

tata āsādya tarasādāruṇaṁ gautamī-sutambabandhāmarṣa-tāmrākṣaḥpaśuṁ raśanayā yathā

शिबिराय निनीषन्तं रज्ज्वा बद्ध्वा रिपुं बलात् । प्राहार्जुनं प्रकुपितो भगवानम्बुजेक्षण: ॥ ३४ ॥

śibirāya ninīṣantaṁrajjvā baddhvā ripuṁ balātprāhārjunaṁ prakupitobhagavān ambujekṣaṇaḥ

मैनं पार्थार्हसि त्रातुं ब्रह्मबन्धुमिमं जहि । योऽसावनागस: सुप्तानवधीन्निशि बालकान् ॥ ३५ ॥

mainaṁ pārthārhasi trātuṁbrahma-bandhum imaṁ jahiyo ’sāv anāgasaḥ suptānavadhīn niśi bālakān

मत्तं प्रमत्तमुन्मत्तं सुप्तं बालं स्त्रियं जडम् । प्रपन्नं विरथं भीतं न रिपुं हन्ति धर्मवित् ॥ ३६ ॥

mattaṁ pramattam unmattaṁsuptaṁ bālaṁ striyaṁ jaḍamprapannaṁ virathaṁ bhītaṁna ripuṁ hanti dharma-vit

स्वप्राणान् य: परप्राणै: प्रपुष्णात्यघृण: खल: । तद्वधस्तस्य हि श्रेयो यद्दोषाद्यात्यध: पुमान् ॥ ३७ ॥

sva-prāṇān yaḥ para-prāṇaiḥprapuṣṇāty aghṛṇaḥ khalaḥtad-vadhas tasya hi śreyoyad-doṣād yāty adhaḥ pumān

प्रतिश्रुतं च भवता पाञ्चाल्यै श‍ृण्वतो मम । आहरिष्ये शिरस्तस्य यस्ते मानिनि पुत्रहा ॥ ३८ ॥

pratiśrutaṁ ca bhavatāpāñcālyai śṛṇvato mamaāhariṣye śiras tasyayas te mānini putra-hā

तदसौ वध्यतां पाप आतताय्यात्मबन्धुहा । भर्तुश्च विप्रियं वीर कृतवान् कुलपांसन: ॥ ३९ ॥

tad asau vadhyatāṁ pāpaātatāyy ātma-bandhu-hābhartuś ca vipriyaṁ vīrakṛtavān kula-pāṁsanaḥ

सूत उवाच एवं परीक्षता धर्मं पार्थ: कृष्णेन चोदित: । नैच्छद्धन्तुं गुरुसुतं यद्यप्यात्महनं महान् ॥ ४० ॥

sūta uvācaevaṁ parīkṣatā dharmaṁpārthaḥ kṛṣṇena coditaḥnaicchad dhantuṁ guru-sutaṁyadyapy ātma-hanaṁ mahān

अथोपेत्य स्वशिबिरं गोविन्दप्रियसारथि: । न्यवेदयत्तं प्रियायै शोचन्त्या आत्मजान् हतान् ॥ ४१ ॥

athopetya sva-śibiraṁgovinda-priya-sārathiḥnyavedayat taṁ priyāyaiśocantyā ātma-jān hatān

तथाहृतं पशुवत् पाशबद्ध-मवाङ्‍मुखं कर्मजुगुप्सितेन । निरीक्ष्य कृष्णापकृतं गुरो: सुतंवामस्वभावा कृपया ननाम च ॥ ४२ ॥

tathāhṛtaṁ paśuvat pāśa-baddhamavāṅ-mukhaṁ karma-jugupsitenanirīkṣya kṛṣṇāpakṛtaṁ guroḥ sutaṁvāma-svabhāvā kṛpayā nanāma ca

उवाच चासहन्त्यस्य बन्धनानयनं सती । मुच्यतां मुच्यतामेष ब्राह्मणो नितरां गुरु: ॥ ४३ ॥

uvāca cāsahanty asyabandhanānayanaṁ satīmucyatāṁ mucyatām eṣabrāhmaṇo nitarāṁ guruḥ

सरहस्यो धनुर्वेद: सविसर्गोपसंयम: । अस्त्रग्रामश्च भवता शिक्षितो यदनुग्रहात् ॥ ४४ ॥

sarahasyo dhanur-vedaḥsavisargopasaṁyamaḥastra-grāmaś ca bhavatāśikṣito yad-anugrahāt

स एष भगवान्द्रोण: प्रजारूपेण वर्तते । तस्यात्मनोऽर्धं पत्‍न्‍यास्ते नान्वगाद्वीरसू: कृपी ॥ ४५ ॥

sa eṣa bhagavān droṇaḥprajā-rūpeṇa vartatetasyātmano ’rdhaṁ patny āstenānvagād vīrasūḥ kṛpī

तद् धर्मज्ञ महाभाग भवद्भ‍िर्गौरवं कुलम् । वृजिनं नार्हति प्राप्तुं पूज्यं वन्द्यमभीक्ष्णश: ॥ ४६ ॥

tad dharmajña mahā-bhāgabhavadbhir gauravaṁ kulamvṛjinaṁ nārhati prāptuṁpūjyaṁ vandyam abhīkṣṇaśaḥ

मा रोदीदस्य जननी गौतमी पतिदेवता । यथाहं मृतवत्सार्ता रोदिम्यश्रुमुखी मुहु: ॥ ४७ ॥

mā rodīd asya jananīgautamī pati-devatāyathāhaṁ mṛta-vatsārtārodimy aśru-mukhī muhuḥ

यै: कोपितं ब्रह्मकुलं राजन्यैरजितात्मभि: । तत् कुलं प्रदहत्याशु सानुबन्धं शुचार्पितम् ॥ ४८ ॥

yaiḥ kopitaṁ brahma-kulaṁrājanyair ajitātmabhiḥtat kulaṁ pradahaty āśusānubandhaṁ śucārpitam

सूत उवाच धर्म्यं न्याय्यं सकरुणं निर्व्यलीकं समं महत् । राजा धर्मसुतो राज्ञ्या: प्रत्यनन्दद्वचो द्विजा: ॥ ४९ ॥

sūta uvācadharmyaṁ nyāyyaṁ sakaruṇaṁnirvyalīkaṁ samaṁ mahatrājā dharma-suto rājñyāḥpratyanandad vaco dvijāḥ

नकुल: सहदेवश्च युयुधानो धनञ्जय: । भगवान् देवकीपुत्रो ये चान्ये याश्च योषित: ॥ ५० ॥

nakulaḥ sahadevaś cayuyudhāno dhanañjayaḥbhagavān devakī-putroye cānye yāś ca yoṣitaḥ

तत्राहामर्षितो भीमस्तस्य श्रेयान् वध: स्मृत: । न भर्तुर्नात्मनश्चार्थे योऽहन् सुप्तान् शिशून् वृथा ॥ ५१ ॥

tatrāhāmarṣito bhīmastasya śreyān vadhaḥ smṛtaḥna bhartur nātmanaś cārtheyo ’han suptān śiśūn vṛthā

निशम्य भीमगदितं द्रौपद्याश्च चतुर्भुज: । आलोक्य वदनं सख्युरिदमाहहसन्निव ॥ ५२ ॥

niśamya bhīma-gaditaṁdraupadyāś ca catur-bhujaḥālokya vadanaṁ sakhyuridam āha hasann iva

श्रीभगवानुवाचब्रह्मबन्धुर्न हन्तव्य आततायी वधार्हण: । मयैवोभयमाम्नातं परिपाह्यनुशासनम् ॥ ५३ ॥ कुरु प्रतिश्रुतं सत्यं यत्तत्सान्‍त्वयता प्रियाम् । प्रियं च भीमसेनस्य पाञ्चाल्या मह्यमेव च ॥ ५४ ॥

śrī-bhagavān uvācabrahma-bandhur na hantavyaātatāyī vadhārhaṇaḥmayaivobhayam āmnātaṁparipāhy anuśāsanam

सूत उवाच अर्जुन: सहसाज्ञाय हरेर्हार्दमथासिना । मणिं जहार मूर्धन्यं द्विजस्य सहमूर्धजम् ॥ ५५ ॥

sūta uvācaarjunaḥ sahasājñāyaharer hārdam athāsināmaṇiṁ jahāra mūrdhanyaṁdvijasya saha-mūrdhajam

विमुच्य रशनाबद्धं बालहत्याहतप्रभम् । तेजसा मणिना हीनं शिबिरान्निरयापयत् ॥ ५६ ॥

vimucya raśanā-baddhaṁbāla-hatyā-hata-prabhamtejasā maṇinā hīnaṁśibirān nirayāpayat

वपनं द्रविणादानं स्थानान्निर्यापणं तथा । एष हि ब्रह्मबन्धूनां वधो नान्योऽस्ति दैहिक: ॥ ५७ ॥

vapanaṁ draviṇādānaṁsthānān niryāpaṇaṁ tathāeṣa hi brahma-bandhūnāṁvadho nānyo ’sti daihikaḥ

पुत्रशोकातुरा: सर्वे पाण्डवा: सह कृष्णया । स्वानां मृतानां यत्कृत्यं चक्रुर्निर्हरणादिकम् ॥ ५८ ॥

putra-śokāturāḥ sarvepāṇḍavāḥ saha kṛṣṇayāsvānāṁ mṛtānāṁ yat kṛtyaṁcakrur nirharaṇādikam