Canto 1, Chapter 8

सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥

sūta uvācaatha te samparetānāṁsvānām udakam icchatāmdātuṁ sakṛṣṇā gaṅgāyāṁpuraskṛtya yayuḥ striyaḥ

ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥

te ninīyodakaṁ sarvevilapya ca bhṛśaṁ punaḥāplutā hari-pādābja-rajaḥ-pūta-sarij-jale

तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥

tatrāsīnaṁ kuru-patiṁdhṛtarāṣṭraṁ sahānujamgāndhārīṁ putra-śokārtāṁpṛthāṁ kṛṣṇāṁ ca mādhavaḥ

सान्‍त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥

sāntvayām āsa munibhirhata-bandhūñ śucārpitānbhūteṣu kālasya gatiṁdarśayan na pratikriyām

साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥

sādhayitvājāta-śatroḥsvaṁ rājyaṁ kitavair hṛtamghātayitvāsato rājñaḥkaca-sparśa-kṣatāyuṣaḥ

याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥

yājayitvāśvamedhais taṁtribhir uttama-kalpakaiḥtad-yaśaḥ pāvanaṁ dikṣuśata-manyor ivātanot

आमन्‍त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥

āmantrya pāṇḍu-putrāṁś caśaineyoddhava-saṁyutaḥdvaipāyanādibhir vipraiḥpūjitaiḥ pratipūjitaḥ

गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥

gantuṁ kṛtamatir brahmandvārakāṁ ratham āsthitaḥupalebhe ’bhidhāvantīmuttarāṁ bhaya-vihvalām

उत्तरोवाचपाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥

uttarovācapāhi pāhi mahā-yogindeva-deva jagat-patenānyaṁ tvad abhayaṁ paśyeyatra mṛtyuḥ parasparam

अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥

abhidravati mām īśaśaras taptāyaso vibhokāmaṁ dahatu māṁ nāthamā me garbho nipātyatām

सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥

sūta uvācaupadhārya vacas tasyābhagavān bhakta-vatsalaḥapāṇḍavam idaṁ kartuṁdrauṇer astram abudhyata

तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥

tarhy evātha muni-śreṣṭhapāṇḍavāḥ pañca sāyakānātmano ’bhimukhān dīptānālakṣyāstrāṇy upādaduḥ

व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥

vyasanaṁ vīkṣya tat teṣāmananya-viṣayātmanāmsudarśanena svāstreṇasvānāṁ rakṣāṁ vyadhād vibhuḥ

अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥

antaḥsthaḥ sarva-bhūtānāmātmā yogeśvaro hariḥsva-māyayāvṛṇod garbhaṁvairāṭyāḥ kuru-tantave

यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥

yadyapy astraṁ brahma-śirastv amoghaṁ cāpratikriyamvaiṣṇavaṁ teja āsādyasamaśāmyad bhṛgūdvaha

मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥

mā maṁsthā hy etad āścaryaṁsarvāścaryamaye ’cyuteya idaṁ māyayā devyāsṛjaty avati hanty ajaḥ

ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥

brahma-tejo-vinirmuktairātmajaiḥ saha kṛṣṇayāprayāṇābhimukhaṁ kṛṣṇamidam āha pṛthā satī

कुन्त्युवाचनमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥

kunty uvācanamasye puruṣaṁ tvādyamīśvaraṁ prakṛteḥ paramalakṣyaṁ sarva-bhūtānāmantar bahir avasthitam

मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढद‍ृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥

māyā-javanikācchannamajñādhokṣajam avyayamna lakṣyase mūḍha-dṛśānaṭo nāṭyadharo yathā

तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥

tathā paramahaṁsānāṁmunīnām amalātmanāmbhakti-yoga-vidhānārthaṁkathaṁ paśyema hi striyaḥ

कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥

kṛṣṇāya vāsudevāyadevakī-nandanāya cananda-gopa-kumārāyagovindāya namo namaḥ

नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्‍घ्रये ॥ २२ ॥

namaḥ paṅkaja-nābhāyanamaḥ paṅkaja-mālinenamaḥ paṅkaja-netrāyanamas te paṅkajāṅghraye

यथा हृषीकेश खलेन देवकीकंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभोत्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥

yathā hṛṣīkeśa khalena devakīkaṁsena ruddhāticiraṁ śucārpitāvimocitāhaṁ ca sahātmajā vibhotvayaiva nāthena muhur vipad-gaṇāt

विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना-दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतोद्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥

viṣān mahāgneḥ puruṣāda-darśanādasat-sabhāyā vana-vāsa-kṛcchrataḥmṛdhe mṛdhe ’neka-mahārathāstratodrauṇy-astrataś cāsma hare ’bhirakṣitāḥ

विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥

vipadaḥ santu tāḥ śaśvattatra tatra jagad-gurobhavato darśanaṁ yat syādapunar bhava-darśanam

जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥

janmaiśvarya-śruta-śrībhiredhamāna-madaḥ pumānnaivārhaty abhidhātuṁ vaitvām akiñcana-gocaram

नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥

namo ’kiñcana-vittāyanivṛtta-guṇa-vṛttayeātmārāmāya śāntāyakaivalya-pataye namaḥ

मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥

manye tvāṁ kālam īśānamanādi-nidhanaṁ vibhumsamaṁ carantaṁ sarvatrabhūtānāṁ yan mithaḥ kaliḥ

न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितंतवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद्द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥

na veda kaścid bhagavaṁś cikīrṣitaṁtavehamānasya nṛṇāṁ viḍambanamna yasya kaścid dayito ’sti karhiciddveṣyaś ca yasmin viṣamā matir nṛṇām

जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्‍नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥

janma karma ca viśvātmannajasyākartur ātmanaḥtiryaṅ-nṝṣiṣu yādaḥsutad atyanta-viḍambanam

गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद्या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्यसा मां विमोहयति भीरपि यद्ब‍िभेति ॥ ३१ ॥

gopy ādade tvayi kṛtāgasi dāma tāvadyā te daśāśru-kalilāñjana-sambhramākṣamvaktraṁ ninīya bhaya-bhāvanayā sthitasyasā māṁ vimohayati bhīr api yad bibheti

केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥

kecid āhur ajaṁ jātaṁpuṇya-ślokasya kīrtayeyadoḥ priyasyānvavāyemalayasyeva candanam

अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥

apare vasudevasyadevakyāṁ yācito ’bhyagātajas tvam asya kṣemāyavadhāya ca sura-dviṣām

भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥

bhārāvatāraṇāyānyebhuvo nāva ivodadhausīdantyā bhūri-bhāreṇajāto hy ātma-bhuvārthitaḥ

भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥

bhave ’smin kliśyamānānāmavidyā-kāma-karmabhiḥśravaṇa-smaraṇārhāṇikariṣyann iti kecana

श‍ृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश:स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकंभवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥

śṛṇvanti gāyanti gṛṇanty abhīkṣṇaśaḥsmaranti nandanti tavehitaṁ janāḥta eva paśyanty acireṇa tāvakaṁbhava-pravāhoparamaṁ padāmbujam

अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभोजिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात्परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥

apy adya nas tvaṁ sva-kṛtehita prabhojihāsasi svit suhṛdo ’nujīvinaḥyeṣāṁ na cānyad bhavataḥ padāmbujātparāyaṇaṁ rājasu yojitāṁhasām

के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥

ke vayaṁ nāma-rūpābhyāṁyadubhiḥ saha pāṇḍavāḥbhavato ’darśanaṁ yarhihṛṣīkāṇām iveśituḥ

नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥

neyaṁ śobhiṣyate tatrayathedānīṁ gadādharatvat-padair aṅkitā bhātisva-lakṣaṇa-vilakṣitaiḥ

इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्‍वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥

ime jana-padāḥ svṛddhāḥsupakvauṣadhi-vīrudhaḥvanādri-nady-udanvantohy edhante tava vīkṣitaiḥ

अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्‍नेहपाशमिमं छिन्धि द‍ृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥

atha viśveśa viśvātmanviśva-mūrte svakeṣu mesneha-pāśam imaṁ chindhidṛḍhaṁ pāṇḍuṣu vṛṣṇiṣu

त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥

tvayi me ’nanya-viṣayāmatir madhu-pate ’sakṛtratim udvahatād addhāgaṅgevaugham udanvati

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग्राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतारयोगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥

śrī-kṛṣṇa kṛṣṇa-sakha vṛṣṇy-ṛṣabhāvani-dhrug-rājanya-vaṁśa-dahanānapavarga-vīryagovinda go-dvija-surārti-harāvatārayogeśvarākhila-guro bhagavan namas te

सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥

sūta uvācapṛthayetthaṁ kala-padaiḥpariṇūtākhilodayaḥmandaṁ jahāsa vaikuṇṭhomohayann iva māyayā

तां बाढमित्युपामन्‍त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥

tāṁ bāḍham ity upāmantryapraviśya gajasāhvayamstriyaś ca sva-puraṁ yāsyanpremṇā rājñā nivāritaḥ

व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥

vyāsādyair īśvarehājñaiḥkṛṣṇenādbhuta-karmaṇāprabodhito ’pītihāsairnābudhyata śucārpitaḥ

आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्‍नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥

āha rājā dharma-sutaścintayan suhṛdāṁ vadhamprākṛtenātmanā viprāḥsneha-moha-vaśaṁ gataḥ

अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्‍व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥

aho me paśyatājñānaṁhṛdi rūḍhaṁ durātmanaḥpārakyasyaiva dehasyabahvyo me ’kṣauhiṇīr hatāḥ

बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥

bāla-dvija-suhṛn-mitra-pitṛ-bhrātṛ-guru-druhaḥna me syān nirayān mokṣohy api varṣāyutāyutaiḥ

नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥

naino rājñaḥ prajā-bharturdharma-yuddhe vadho dviṣāmiti me na tu bodhāyakalpate śāsanaṁ vacaḥ

स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥

strīṇāṁ mad-dhata-bandhūnāṁdroho yo ’sāv ihotthitaḥkarmabhir gṛhamedhīyairnāhaṁ kalpo vyapohitum

यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥

yathā paṅkena paṅkāmbhaḥsurayā vā surākṛtambhūta-hatyāṁ tathaivaikāṁna yajñair mārṣṭum arhati