Canto 10, Chapter 1

श्रीराजोवाचकथितो वंशविस्तारो भवता सोमसूर्ययो: । राज्ञां चोभयवंश्यानां चरितं परमाद्भ‍ुतम् ॥ १ ॥

śrī-rājovācakathito vaṁśa-vistārobhavatā soma-sūryayoḥrājñāṁ cobhaya-vaṁśyānāṁcaritaṁ paramādbhutam

यदोश्च धर्मशीलस्य नितरां मुनिसत्तम । तत्रांशेनावतीर्णस्य विष्णोर्वीर्याणि शंस न: ॥ २ ॥

yadoś ca dharma-śīlasyanitarāṁ muni-sattamatatrāṁśenāvatīrṇasyaviṣṇor vīryāṇi śaṁsa naḥ

अवतीर्य यदोर्वंशे भगवान् भूतभावन: । कृतवान् यानि विश्वात्मा तानि नो वद विस्तरात् ॥ ३ ॥

avatīrya yador vaṁśebhagavān bhūta-bhāvanaḥkṛtavān yāni viśvātmātāni no vada vistarāt

निवृत्ततर्षैरुपगीयमानाद्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोऽभिरामात् । क उत्तमश्लोकगुणानुवादात्पुमान् विरज्येत विना पशुघ्नात् ॥ ४ ॥

nivṛtta-tarṣair upagīyamānādbhavauṣadhāc chrotra-mano-’bhirāmātka uttamaśloka-guṇānuvādātpumān virajyeta vinā paśughnāt

पितामहा मे समरेऽमरञ्जयै-र्देवव्रताद्यातिरथैस्तिमिङ्गिलै: । दूरत्ययं कौरवसैन्यसागरंकृत्वातरन् वत्सपदं स्म यत्‍प्लवा: ॥ ५ ॥ द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टमिदं मदङ्गंसन्तानबीजं कुरुपाण्डवानाम् । जुगोप कुक्षिं गत आत्तचक्रोमातुश्च मे य: शरणं गताया: ॥ ६ ॥ वीर्याणि तस्याखिलदेहभाजा-मन्तर्बहि: पूरुषकालरूपै: । प्रयच्छतो मृत्युमुतामृतं चमायामनुष्यस्य वदस्व विद्वन् ॥ ७ ॥

pitāmahā me samare ’marañjayairdevavratādyātirathais timiṅgilaiḥduratyayaṁ kaurava-sainya-sāgaraṁkṛtvātaran vatsa-padaṁ sma yat-plavāḥ

रोहिण्यास्तनय: प्रोक्तो राम: सङ्कर्षणस्त्वया । देवक्या गर्भसम्बन्ध: कुतो देहान्तरं विना ॥ ८ ॥

rohiṇyās tanayaḥ proktorāmaḥ saṅkarṣaṇas tvayādevakyā garbha-sambandhaḥkuto dehāntaraṁ vinā

कस्मान्मुकुन्दो भगवान् पितुर्गेहाद् व्रजं गत: । क्‍व वासं ज्ञातिभि: सार्धं कृतवान् सात्वतांपति: ॥ ९ ॥

kasmān mukundo bhagavānpitur gehād vrajaṁ gataḥkva vāsaṁ jñātibhiḥ sārdhaṁkṛtavān sātvatāṁ patiḥ

व्रजे वसन् किमकरोन्मधुपुर्यां च केशव: । भ्रातरं चावधीत् कंसं मातुरद्धातदर्हणम् ॥ १० ॥

vraje vasan kim akaronmadhupuryāṁ ca keśavaḥbhrātaraṁ cāvadhīt kaṁsaṁmātur addhātad-arhaṇam

देहं मानुषमाश्रित्य कति वर्षाणि वृष्णिभि: । यदुपुर्यां सहावात्सीत् पत्न्‍य: कत्यभवन् प्रभो: ॥ ११ ॥

dehaṁ mānuṣam āśrityakati varṣāṇi vṛṣṇibhiḥyadu-puryāṁ sahāvātsītpatnyaḥ katy abhavan prabhoḥ

एतदन्यच्च सर्वं मे मुने कृष्णविचेष्टितम् । वक्तुमर्हसि सर्वज्ञ श्रद्दधानाय विस्तृतम् ॥ १२ ॥

etad anyac ca sarvaṁ memune kṛṣṇa-viceṣṭitamvaktum arhasi sarvajñaśraddadhānāya vistṛtam

नैषातिदु:सहा क्षुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते । पिबन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ॥ १३ ॥

naiṣātiduḥsahā kṣun māṁtyaktodam api bādhatepibantaṁ tvan-mukhāmbhoja-cyutaṁ hari-kathāmṛtam

सूत उवाच एवं निशम्य भृगुनन्दन साधुवादंवैयासकि: स भगवानथ विष्णुरातम् । प्रत्यर्च्य कृष्णचरितं कलिकल्मषघ्नंव्याहर्तुमारभत भागवतप्रधान: ॥ १४ ॥

sūta uvācaevaṁ niśamya bhṛgu-nandana sādhu-vādaṁvaiyāsakiḥ sa bhagavān atha viṣṇu-rātampratyarcya kṛṣṇa-caritaṁ kali-kalmaṣa-ghnaṁvyāhartum ārabhata bhāgavata-pradhānaḥ

श्रीशुक उवाच सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव राजर्षिसत्तम । वासुदेवकथायां ते यज्जाता नैष्ठिकी रति: ॥ १५ ॥

śrī-śuka uvācasamyag vyavasitā buddhistava rājarṣi-sattamavāsudeva-kathāyāṁ teyaj jātā naiṣṭhikī ratiḥ

वासुदेवकथाप्रश्न: पुरुषांस्त्रीन् पुनाति हि । वक्तारं प्रच्छकं श्रोतृंस्तत्पादसलिलं यथा ॥ १६ ॥

vāsudeva-kathā-praśnaḥpuruṣāṁs trīn punāti hivaktāraṁ pracchakaṁ śrotṝṁstat-pāda-salilaṁ yathā

भूमिर्द‍ृप्तनृपव्याजदैत्यानीकशतायुतै: । आक्रान्ता भूरिभारेण ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥ १७ ॥

bhūmir dṛpta-nṛpa-vyāja-daityānīka-śatāyutaiḥākrāntā bhūri-bhāreṇabrahmāṇaṁ śaraṇaṁ yayau

गौर्भूत्वाश्रुमुखी खिन्ना क्रन्दन्ती करुणं विभो: । उपस्थितान्तिके तस्मै व्यसनं समवोचत ॥ १८ ॥

gaur bhūtvāśru-mukhī khinnākrandantī karuṇaṁ vibhoḥupasthitāntike tasmaivyasanaṁ samavocata

ब्रह्मा तदुपधार्याथ सह देवैस्तया सह । जगाम सत्रिनयनस्तीरं क्षीरपयोनिधे: ॥ १९ ॥

brahmā tad-upadhāryāthasaha devais tayā sahajagāma sa-tri-nayanastīraṁ kṣīra-payo-nidheḥ

तत्र गत्वा जगन्नाथं देवदेवं वृषाकपिम् । पुरुषं पुरुषसूक्तेन उपतस्थे समाहित: ॥ २० ॥

tatra gatvā jagannāthaṁdeva-devaṁ vṛṣākapimpuruṣaṁ puruṣa-sūktenaupatasthe samāhitaḥ

गिरं समाधौ गगने समीरितांनिशम्य वेधास्त्रिदशानुवाच ह । गां पौरुषीं मे श‍ृणुतामरा: पुन-र्विधीयतामाशु तथैव मा चिरम् ॥ २१ ॥

giraṁ samādhau gagane samīritāṁniśamya vedhās tridaśān uvāca hagāṁ pauruṣīṁ me śṛṇutāmarāḥ punarvidhīyatām āśu tathaiva mā ciram

पुरैव पुंसावधृतो धराज्वरोभवद्भ‍िरंशैर्यदुषूपजन्यताम् । स यावदुर्व्या भरमीश्वरेश्वर:स्वकालशक्त्या क्षपयंश्चरेद् भुवि ॥ २२ ॥

puraiva puṁsāvadhṛto dharā-jvarobhavadbhir aṁśair yaduṣūpajanyatāmsa yāvad urvyā bharam īśvareśvaraḥsva-kāla-śaktyā kṣapayaṁś cared bhuvi

वसुदेवगृहे साक्षाद् भगवान्पुरुष: पर: । जनिष्यते तत्प्रियार्थं सम्भवन्तु सुरस्त्रिय: ॥ २३ ॥

vasudeva-gṛhe sākṣādbhagavān puruṣaḥ paraḥjaniṣyate tat-priyārthaṁsambhavantu sura-striyaḥ

वासुदेवकलानन्त: सहस्रवदन: स्वराट् । अग्रतो भविता देवो हरे: प्रियचिकीर्षया ॥ २४ ॥

vāsudeva-kalānantaḥsahasra-vadanaḥ svarāṭagrato bhavitā devohareḥ priya-cikīrṣayā

विष्णोर्माया भगवती यया सम्मोहितं जगत् । आदिष्टा प्रभुणांशेन कार्यार्थे सम्भविष्यति ॥ २५ ॥

viṣṇor māyā bhagavatīyayā sammohitaṁ jagatādiṣṭā prabhuṇāṁśenakāryārthe sambhaviṣyati

श्रीशुक उवाच इत्यादिश्यामरगणान् प्रजापतिपतिर्विभु: । आश्वास्य च महीं गीर्भि: स्वधाम परमं ययौ ॥ २६ ॥

śrī-śuka uvācaity ādiśyāmara-gaṇānprajāpati-patir vibhuḥāśvāsya ca mahīṁ gīrbhiḥsva-dhāma paramaṁ yayau

शूरसेनो यदुपतिर्मथुरामावसन् पुरीम् । माथुराञ्छूरसेनांश्च विषयान् बुभुजे पुरा ॥ २७ ॥

śūraseno yadupatirmathurām āvasan purīmmāthurāñ chūrasenāṁś caviṣayān bubhuje purā

राजधानी तत: साभूत्सर्वयादवभूभुजाम् । मथुरा भगवान् यत्र नित्यं सन्निहितो हरि: ॥ २८ ॥

rājadhānī tataḥ sābhūtsarva-yādava-bhūbhujāmmathurā bhagavān yatranityaṁ sannihito hariḥ

तस्यां तु कर्हिचिच्छौरिर्वसुदेव: कृतोद्वह: । देवक्या सूर्यया सार्धं प्रयाणे रथमारुहत् ॥ २९ ॥

tasyāṁ tu karhicic chaurirvasudevaḥ kṛtodvahaḥdevakyā sūryayā sārdhaṁprayāṇe ratham āruhat

उग्रसेनसुत: कंस: स्वसु: प्रियचिकीर्षया । रश्मीन् हयानां जग्राह रौक्‍मै रथशतैर्वृत: ॥ ३० ॥

ugrasena-sutaḥ kaṁsaḥsvasuḥ priya-cikīrṣayāraśmīn hayānāṁ jagrāharaukmai ratha-śatair vṛtaḥ

चतु:शतं पारिबर्हं गजानां हेममालिनाम् । अश्वानामयुतं सार्धं रथानां च त्रिषट्‌शतम् ॥ ३१ ॥ दासीनां सुकुमारीणां द्वे शते समलङ्कृते । दुहित्रे देवक: प्रादाद् याने दुहितृवत्सल: ॥ ३२ ॥

catuḥ-śataṁ pāribarhaṁgajānāṁ hema-mālināmaśvānām ayutaṁ sārdhaṁrathānāṁ ca tri-ṣaṭ-śatam

शङ्खतूर्यमृदङ्गाश्च नेदुर्दुन्दुभय: समम् । प्रयाणप्रक्रमे तात वरवध्वो: सुमङ्गलम् ॥ ३३ ॥

śaṅkha-tūrya-mṛdaṅgāś canedur dundubhayaḥ samamprayāṇa-prakrame tātavara-vadhvoḥ sumaṅgalam

पथि प्रग्रहिणं कंसमाभाष्याहाशरीरवाक् । अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां वहसेऽबुध ॥ ३४ ॥

pathi pragrahiṇaṁ kaṁsamābhāṣyāhāśarīra-vākasyās tvām aṣṭamo garbhohantā yāṁ vahase ’budha

इत्युक्त: स खल: पापो भोजानां कुलपांसन: । भगिनीं हन्तुमारब्धं खड्‍गपाणि: कचेऽग्रहीत् ॥ ३५ ॥

ity uktaḥ sa khalaḥ pāpobhojānāṁ kula-pāṁsanaḥbhaginīṁ hantum ārabdhaḥkhaḍga-pāṇiḥ kace ’grahīt

तं जुगुप्सितकर्माणं नृशंसं निरपत्रपम् । वसुदेवो महाभाग उवाच परिसान्‍त्वयन् ॥ ३६ ॥

taṁ jugupsita-karmāṇaṁnṛśaṁsaṁ nirapatrapamvasudevo mahā-bhāgauvāca parisāntvayan

श्रीवसुदेव उवाच श्लाघनीयगुण: शूरैर्भवान् भोजयशस्कर: । स कथं भगिनीं हन्यात् स्त्रियमुद्वाहपर्वणि ॥ ३७ ॥

śrī-vasudeva uvācaślāghanīya-guṇaḥ śūrairbhavān bhoja-yaśaskaraḥsa kathaṁ bhaginīṁ hanyātstriyam udvāha-parvaṇi

मृत्युर्जन्मवतां वीर देहेन सह जायते । अद्य वाब्दशतान्ते वा मृत्युर्वै प्राणिनां ध्रुव: ॥ ३८ ॥

mṛtyur janmavatāṁ vīradehena saha jāyateadya vābda-śatānte vāmṛtyur vai prāṇināṁ dhruvaḥ

देहे पञ्चत्वमापन्ने देही कर्मानुगोऽवश: । देहान्तरमनुप्राप्य प्राक्तनं त्यजते वपु: ॥ ३९ ॥

dehe pañcatvam āpannedehī karmānugo ’vaśaḥdehāntaram anuprāpyaprāktanaṁ tyajate vapuḥ

व्रजंस्तिष्ठन् पदैकेन यथैवैकेन गच्छति । यथा तृणजलौकैवं देही कर्मगतिं गत: ॥ ४० ॥

vrajaṁs tiṣṭhan padaikenayathaivaikena gacchatiyathā tṛṇa-jalaukaivaṁdehī karma-gatiṁ gataḥ

स्वप्ने यथा पश्यति देहमीद‍ृशंमनोरथेनाभिनिविष्टचेतन: । द‍ृष्टश्रुताभ्यां मनसानुचिन्तयन्प्रपद्यते तत् किमपि ह्यपस्मृति: ॥ ४१ ॥

svapne yathā paśyati deham īdṛśaṁmanorathenābhiniviṣṭa-cetanaḥdṛṣṭa-śrutābhyāṁ manasānucintayanprapadyate tat kim api hy apasmṛtiḥ

यतो यतो धावति दैवचोदितंमनो विकारात्मकमाप पञ्चसु । गुणेषु मायारचितेषु देह्यसौप्रपद्यमान: सह तेन जायते ॥ ४२ ॥

yato yato dhāvati daiva-coditaṁmano vikārātmakam āpa pañcasuguṇeṣu māyā-raciteṣu dehy asauprapadyamānaḥ saha tena jāyate

ज्योतिर्यथैवोदकपार्थिवेष्वद:समीरवेगानुगतं विभाव्यते । एवं स्वमायारचितेष्वसौ पुमान्गुणेषु रागानुगतो विमुह्यति ॥ ४३ ॥

jyotir yathaivodaka-pārthiveṣv adaḥsamīra-vegānugataṁ vibhāvyateevaṁ sva-māyā-raciteṣv asau pumānguṇeṣu rāgānugato vimuhyati

तस्मान् कस्यचिद्‌‌द्रोहमाचरेत् स तथाविध: । आत्मन: क्षेममन्विच्छन् द्रोग्धुर्वै परतो भयम् ॥ ४४ ॥

tasmān na kasyacid drohamācaret sa tathā-vidhaḥātmanaḥ kṣemam anvicchandrogdhur vai parato bhayam

एषा तवानुजा बाला कृपणा पुत्रिकोपमा । हन्तुं नार्हसि कल्याणीमिमां त्वं दीनवत्सल: ॥ ४५ ॥

eṣā tavānujā bālākṛpaṇā putrikopamāhantuṁ nārhasi kalyāṇīmimāṁ tvaṁ dīna-vatsalaḥ

श्रीशुक उवाच एवं स सामभिर्भेदैर्बोध्यमानोऽपि दारुण: । न न्यवर्तत कौरव्य पुरुषादाननुव्रत: ॥ ४६ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ sa sāmabhir bhedairbodhyamāno ’pi dāruṇaḥna nyavartata kauravyapuruṣādān anuvrataḥ

निर्बन्धं तस्य तं ज्ञात्वा विचिन्त्यानकदुन्दुभि: । प्राप्तं कालं प्रतिव्योढुमिदं तत्रान्वपद्यत ॥ ४७ ॥

nirbandhaṁ tasya taṁ jñātvāvicintyānakadundubhiḥprāptaṁ kālaṁ prativyoḍhumidaṁ tatrānvapadyata

मृत्युर्बुद्धिमतापोह्यो यावद्बुद्धिबलोदयम् । यद्यसौ न निवर्तेत नापराधोऽस्ति देहिन: ॥ ४८ ॥

mṛtyur buddhimatāpohyoyāvad buddhi-balodayamyady asau na nivartetanāparādho ’sti dehinaḥ

प्रदाय मृत्यवे पुत्रान् मोचये कृपणामिमाम् । सुता मे यदि जायेरन् मृत्युर्वा न म्रियेत चेत् ॥ ४९ ॥ विपर्ययो वा किं न स्याद् गतिर्धातुर्दुरत्यया । उपस्थितो निवर्तेत निवृत्त: पुनरापतेत् ॥ ५० ॥

pradāya mṛtyave putrānmocaye kṛpaṇām imāmsutā me yadi jāyeranmṛtyur vā na mriyeta cet

अग्नेर्यथा दारुवियोगयोगयो-रदृष्टतोऽन्यन्न निमित्तमस्ति । एवं हि जन्तोरपि दुर्विभाव्य:शरीरसंयोगवियोगहेतु: ॥ ५१ ॥

agner yathā dāru-viyoga-yogayoradṛṣṭato ’nyan na nimittam astievaṁ hi jantor api durvibhāvyaḥśarīra-saṁyoga-viyoga-hetuḥ

एवं विमृश्य तं पापं यावदात्मनिदर्शनम् । पूजयामास वै शौरिर्बहुमानपुर:सरम् ॥ ५२ ॥

evaṁ vimṛśya taṁ pāpaṁyāvad-ātmani-darśanampūjayām āsa vai śaurirbahu-māna-puraḥsaram

प्रसन्नवदनाम्भोजो नृशंसं निरपत्रपम् । मनसा दूयमानेन विहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५३ ॥

prasanna-vadanāmbhojonṛśaṁsaṁ nirapatrapammanasā dūyamānenavihasann idam abravīt

श्रीवसुदेव उवाच न ह्यस्यास्ते भयं सौम्य यद् वैसाहाशरीरवाक् । पुत्रान् समर्पयिष्येऽस्यायतस्ते भयमुत्थितम् ॥ ५४ ॥

śrī-vasudeva uvācana hy asyās te bhayaṁ saumyayad vai sāhāśarīra-vākputrān samarpayiṣye ’syāyatas te bhayam utthitam

श्रीशुक उवाच स्वसुर्वधान्निववृते कंसस्तद्वाक्यसारवित् । वसुदेवोऽपि तं प्रीत: प्रशस्यप्राविशद् गृहम् ॥ ५५ ॥

śrī-śuka uvācasvasur vadhān nivavṛtekaṁsas tad-vākya-sāra-vitvasudevo ’pi taṁ prītaḥpraśasya prāviśad gṛham

अथ काल उपावृत्ते देवकी सर्वदेवता । पुत्रान् प्रसुषुवे चाष्टौ कन्यां चैवानुवत्सरम् ॥ ५६ ॥

atha kāla upāvṛttedevakī sarva-devatāputrān prasuṣuve cāṣṭaukanyāṁ caivānuvatsaram

कीर्तिमन्तं प्रथमजं कंसायानकदुन्दुभि: । अर्पयामास कृच्छ्रेण सोऽनृतादतिविह्वल: ॥ ५७ ॥

kīrtimantaṁ prathamajaṁkaṁsāyānakadundubhiḥarpayām āsa kṛcchreṇaso ’nṛtād ativihvalaḥ

किं दु:सहं नु साधूनां विदुषां किमपेक्षितम् । किमकार्यं कदर्याणां दुस्त्यजं किं धृतात्मनाम् ॥ ५८ ॥

kiṁ duḥsahaṁ nu sādhūnāṁviduṣāṁ kim apekṣitamkim akāryaṁ kadaryāṇāṁdustyajaṁ kiṁ dhṛtātmanām

द‍ृष्ट्वा समत्वं तच्छौरे: सत्ये चैव व्यवस्थितिम् । कंसस्तुष्टमना राजन् प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ५९ ॥

dṛṣṭvā samatvaṁ tac chaureḥsatye caiva vyavasthitimkaṁsas tuṣṭa-manā rājanprahasann idam abravīt

प्रतियातु कुमारोऽयं न ह्यस्मादस्ति मे भयम् । अष्टमाद् युवयोर्गर्भान्मृत्युर्मे विहित: किल ॥ ६० ॥

pratiyātu kumāro ’yaṁna hy asmād asti me bhayamaṣṭamād yuvayor garbhānmṛtyur me vihitaḥ kila

तथेति सुतमादाय ययावानकदुन्दुभि: । नाभ्यनन्दत तद्वाक्यमसतोऽविजितात्मन: ॥ ६१ ॥

tatheti sutam ādāyayayāv ānakadundubhiḥnābhyanandata tad-vākyamasato ’vijitātmanaḥ

नन्दाद्या ये व्रजे गोपा याश्चामीषां च योषित: । वृष्णयो वसुदेवाद्या देवक्याद्या यदुस्त्रिय: ॥ ६२ ॥ सर्वे वै देवताप्राया उभयोरपि भारत । ज्ञातयो बन्धुसुहृदो ये च कंसमनुव्रता: ॥ ६३ ॥

nandādyā ye vraje gopāyāś cāmīṣāṁ ca yoṣitaḥvṛṣṇayo vasudevādyādevaky-ādyā yadu-striyaḥ

एतत् कंसाय भगवाञ्छशंसाभ्येत्य नारद: । भूमेर्भारायमाणानां दैत्यानां च वधोद्यमम् ॥ ६४ ॥

etat kaṁsāya bhagavāñchaśaṁsābhyetya nāradaḥbhūmer bhārāyamāṇānāṁdaityānāṁ ca vadhodyamam

ऋषेर्विनिर्गमे कंसो यदून् मत्वा सुरानिति । देवक्या गर्भसम्भूतं विष्णुं च स्ववधं प्रति ॥ ६५ ॥ देवकीं वसुदेवं च निगृह्य निगडैर्गृहे । जातं जातमहन् पुत्रं तयोरजनशङ्कया ॥ ६६ ॥

ṛṣer vinirgame kaṁsoyadūn matvā surān itidevakyā garbha-sambhūtaṁviṣṇuṁ ca sva-vadhaṁ prati

मातरं पितरं भ्रातृन् सर्वांश्च सुहृदस्तथा । घ्नन्ति ह्यसुतृपो लुब्धा राजान: प्रायशो भुवि ॥ ६७ ॥

mātaraṁ pitaraṁ bhrātṝnsarvāṁś ca suhṛdas tathāghnanti hy asutṛpo lubdhārājānaḥ prāyaśo bhuvi

आत्मानमिह सञ्जातं जानन्प्राग् विष्णुना हतम् । महासुरं कालनेमिं यदुभि: स व्यरुध्यत ॥ ६८ ॥

ātmānam iha sañjātaṁjānan prāg viṣṇunā hatammahāsuraṁ kālanemiṁyadubhiḥ sa vyarudhyata

उग्रसेनं च पितरं यदुभोजान्धकाधिपम् । स्वयं निगृह्य बुभुजे शूरसेनान् महाबल: ॥ ६९ ॥

ugrasenaṁ ca pitaraṁyadu-bhojāndhakādhipamsvayaṁ nigṛhya bubhujeśūrasenān mahā-balaḥ