Canto 10, Chapter 2

श्रीशुक उवाच प्रलम्बबकचाणूरतृणावर्तमहाशनै: । मुष्टिकारिष्टद्विविदपूतनाकेशीधेनुकै: ॥ १ ॥ अन्यैश्चासुरभूपालैर्बाणभौमादिभिर्युत: । यदूनां कदनं चक्रे बली मागधसंश्रय: ॥ २ ॥

śrī-śuka uvācapralamba-baka-cāṇūra-tṛṇāvarta-mahāśanaiḥmuṣṭikāriṣṭa-dvivida-pūtanā-keśī-dhenukaiḥ

ते पीडिता निविविशु: कुरुपञ्चालकेकयान् । शाल्वान् विदर्भान् निषधान् विदेहान् कोशलानपि ॥ ३ ॥

te pīḍitā niviviśuḥkuru-pañcāla-kekayānśālvān vidarbhān niṣadhānvidehān kośalān api

एके तमनुरुन्धाना ज्ञातय: पर्युपासते । हतेषु षट्‌सु बालेषु देवक्या औग्रसेनिना ॥ ४ ॥ सप्तमो वैष्णवं धाम यमनन्तं प्रचक्षते । गर्भो बभूव देवक्या हर्षशोकविवर्धन: ॥ ५ ॥

eke tam anurundhānājñātayaḥ paryupāsatehateṣu ṣaṭsu bāleṣudevakyā augraseninā

भगवानपि विश्वात्मा विदित्वा कंसजं भयम् । यदूनां निजनाथानां योगमायां समादिशत् ॥ ६ ॥

bhagavān api viśvātmāviditvā kaṁsajaṁ bhayamyadūnāṁ nija-nāthānāṁyoga-māyāṁ samādiśat

गच्छ देवि व्रजं भद्रे गोपगोभिरलङ्कृतम् । रोहिणी वसुदेवस्य भार्यास्ते नन्दगोकुले । अन्याश्च कंससंविग्ना विवरेषु वसन्ति हि ॥ ७ ॥

gaccha devi vrajaṁ bhadregopa-gobhir alaṅkṛtamrohiṇī vasudevasyabhāryāste nanda-gokuleanyāś ca kaṁsa-saṁvignāvivareṣu vasanti hi

देवक्या जठरे गभन शेषाख्यं धाम मामकम् । तत् सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशय ॥ ८ ॥

devakyā jaṭhare garbhaṁśeṣākhyaṁ dhāma māmakamtat sannikṛṣya rohiṇyāudare sanniveśaya

अथाहमंशभागेन देवक्या: पुत्रतां शुभे । प्राप्स्यामि त्वं यशोदायां नन्दपत्न्‍यां भविष्यसि ॥ ९ ॥

athāham aṁśa-bhāgenadevakyāḥ putratāṁ śubheprāpsyāmi tvaṁ yaśodāyāṁnanda-patnyāṁ bhaviṣyasi

अर्चिष्यन्ति मनुष्यास्त्वां सर्वकामवरेश्वरीम् । धूपोपहारबलिभि: सर्वकामवरप्रदाम् ॥ १० ॥

arciṣyanti manuṣyās tvāṁsarva-kāma-vareśvarīmdhūpopahāra-balibhiḥsarva-kāma-vara-pradām

नामधेयानि कुर्वन्ति स्थानानि च नरा भुवि । दुर्गेति भद्रकालीति विजया वैष्णवीति च ॥ ११ ॥ कुमुदा चण्डिका कृष्णा माधवी कन्यकेति च । माया नारायणीशानी शारदेत्यम्बिकेति च ॥ १२ ॥

nāmadheyāni kurvantisthānāni ca narā bhuvidurgeti bhadrakālītivijayā vaiṣṇavīti ca

गर्भसङ्कर्षणात् तं वै प्राहु: सङ्कर्षणं भुवि । रामेति लोकरमणाद् बलभद्रं बलोच्छ्रयात् ॥ १३ ॥

garbha-saṅkarṣaṇāt taṁ vaiprāhuḥ saṅkarṣaṇaṁ bhuvirāmeti loka-ramaṇādbalabhadraṁ balocchrayāt

सन्दिष्टैवं भगवता तथेत्योमिति तद्वच: । प्रतिगृह्य परिक्रम्य गां गता तत् तथाकरोत् ॥ १४ ॥

sandiṣṭaivaṁ bhagavatātathety om iti tad-vacaḥpratigṛhya parikramyagāṁ gatā tat tathākarot

गर्भे प्रणीते देवक्या रोहिणीं योगनिद्रया । अहो विस्रंसितो गर्भ इति पौरा विचुक्रुशु: ॥ १५ ॥

garbhe praṇīte devakyārohiṇīṁ yoga-nidrayāaho visraṁsito garbhaiti paurā vicukruśuḥ

भगवानपि विश्वात्मा भक्तानामभयङ्कर: । आविवेशांशभागेन मन आनकदुन्दुभे: ॥ १६ ॥

bhagavān api viśvātmābhaktānām abhayaṅkaraḥāviveśāṁśa-bhāgenamana ānakadundubheḥ

स बिभ्रत् पौरुषं धाम भ्राजमानो यथा रवि: । दुरासदोऽतिदुर्धर्षो भूतानां सम्बभूव ह ॥ १७ ॥

sa bibhrat pauruṣaṁ dhāmabhrājamāno yathā raviḥdurāsado ’tidurdharṣobhūtānāṁ sambabhūva ha

ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशंसमाहितं शूरसुतेन देवी । दधार सर्वात्मकमात्मभूतंकाष्ठा यथानन्दकरं मनस्त: ॥ १८ ॥

tato jagan-maṅgalam acyutāṁśaṁsamāhitaṁ śūra-sutena devīdadhāra sarvātmakam ātma-bhūtaṁkāṣṭhā yathānanda-karaṁ manastaḥ

सा देवकी सर्वजगन्निवास-निवासभूता नितरां न रेजे । भोजेन्द्रगेहेऽग्निशिखेव रुद्धासरस्वती ज्ञानखले यथा सती ॥ १९ ॥

sā devakī sarva-jagan-nivāsa-nivāsa-bhūtā nitarāṁ na rejebhojendra-gehe ’gni-śikheva ruddhāsarasvatī jñāna-khale yathā satī

तां वीक्ष्य कंस: प्रभयाजितान्तरांविरोचयन्तीं भवनं शुचिस्मिताम् । आहैष मे प्राणहरो हरिर्गुहांध्रुवं श्रितो यन्न पुरेयमीद‍ृशी ॥ २० ॥

tāṁ vīkṣya kaṁsaḥ prabhayājitāntarāṁvirocayantīṁ bhavanaṁ śuci-smitāmāhaiṣa me prāṇa-haro harir guhāṁdhruvaṁ śrito yan na pureyam īdṛśī

किमद्य तस्मिन् करणीयमाशु मेयदर्थतन्त्रो न विहन्ति विक्रमम् । स्त्रिया: स्वसुर्गुरुमत्या वधोऽयंयश: श्रियं हन्त्यनुकालमायु: ॥ २१ ॥

kim adya tasmin karaṇīyam āśu meyad artha-tantro na vihanti vikramamstriyāḥ svasur gurumatyā vadho ’yaṁyaśaḥ śriyaṁ hanty anukālam āyuḥ

स एष जीवन् खलु सम्परेतोवर्तेत योऽत्यन्तनृशंसितेन । देहे मृते तं मनुजा: शपन्तिगन्ता तमोऽन्धं तनुमानिनो ध्रुवम् ॥ २२ ॥

sa eṣa jīvan khalu samparetovarteta yo ’tyanta-nṛśaṁsitenadehe mṛte taṁ manujāḥ śapantigantā tamo ’ndhaṁ tanu-mānino dhruvam

इति घोरतमाद् भावात् सन्निवृत्त: स्वयं प्रभु: । आस्ते प्रतीक्षंस्तज्जन्म हरेर्वैरानुबन्धकृत् ॥ २३ ॥

iti ghoratamād bhāvātsannivṛttaḥ svayaṁ prabhuḥāste pratīkṣaṁs taj-janmaharer vairānubandha-kṛt

आसीन: संविशंस्तिष्ठन् भुञ्जान: पर्यटन् महीम् । चिन्तयानो हृषीकेशमपश्यत् तन्मयं जगत् ॥ २४ ॥

āsīnaḥ saṁviśaṁs tiṣṭhanbhuñjānaḥ paryaṭan mahīmcintayāno hṛṣīkeśamapaśyat tanmayaṁ jagat

ब्रह्मा भवश्च तत्रैत्य मुनिभिर्नारदादिभि: । देवै: सानुचरै: साकं गीर्भिर्वृषणमैडयन् ॥ २५ ॥

brahmā bhavaś ca tatraityamunibhir nāradādibhiḥdevaiḥ sānucaraiḥ sākaṁgīrbhir vṛṣaṇam aiḍayan

सत्यव्रतं सत्यपरं त्रिसत्यंसत्यस्य योनिं निहितं च सत्ये । सत्यस्य सत्यमृतसत्यनेत्रंसत्यात्मकं त्वां शरणं प्रपन्ना: ॥ २६ ॥

satya-vrataṁ satya-paraṁ tri-satyaṁsatyasya yoniṁ nihitaṁ ca satyesatyasya satyam ṛta-satya-netraṁsatyātmakaṁ tvāṁ śaraṇaṁ prapannāḥ

एकायनोऽसौ द्विफलस्त्रिमूल-श्चतूरस: पञ्चविध: षडात्मा । सप्तत्वगष्टविटपो नवाक्षोदशच्छदी द्विखगो ह्यादिवृक्ष: ॥ २७ ॥

ekāyano ’sau dvi-phalas tri-mūlaścatū-rasaḥ pañca-vidhaḥ ṣaḍ-ātmāsapta-tvag aṣṭa-viṭapo navākṣodaśa-cchadī dvi-khago hy ādi-vṛkṣaḥ

त्वमेक एवास्य सत: प्रसूति-स्त्वं सन्निधानं त्वमनुग्रहश्च । त्वन्मायया संवृतचेतसस्त्वांपश्यन्ति नाना न विपश्चितो ये ॥ २८ ॥

tvam eka evāsya sataḥ prasūtistvaṁ sannidhānaṁ tvam anugrahaś catvan-māyayā saṁvṛta-cetasas tvāṁpaśyanti nānā na vipaścito ye

बिभर्षि रूपाण्यवबोध आत्माक्षेमाय लोकस्य चराचरस्य । सत्त्वोपपन्नानि सुखावहानिसतामभद्राणि मुहु: खलानाम् ॥ २९ ॥

bibharṣi rūpāṇy avabodha ātmākṣemāya lokasya carācarasyasattvopapannāni sukhāvahānisatām abhadrāṇi muhuḥ khalānām

त्वय्यम्बुजाक्षाखिलसत्त्वधाम्निसमाधिनावेशितचेतसैके । त्वत्पादपोतेन महत्कृतेनकुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ ३० ॥

tvayy ambujākṣākhila-sattva-dhāmnisamādhināveśita-cetasaiketvat-pāda-potena mahat-kṛtenakurvanti govatsa-padaṁ bhavābdhim

स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्तरं द्युमन्भवार्णवं भीममदभ्रसौहृदा: । भवत्पदाम्भोरुहनावमत्र तेनिधाय याता: सदनुग्रहो भवान् ॥ ३१ ॥

svayaṁ samuttīrya sudustaraṁ dyumanbhavārṇavaṁ bhīmam adabhra-sauhṛdāḥbhavat-padāmbhoruha-nāvam atra tenidhāya yātāḥ sad-anugraho bhavān

येऽन्येऽरविन्दाक्ष विमुक्तमानिन-स्त्वय्यस्तभावादविशुद्धबुद्धय: । आरुह्य कृच्छ्रेण परं पदं तत:पतन्त्यधोऽनाद‍ृतयुष्मदङ्‌घ्रय: ॥ ३२ ॥

ye ’nye ’ravindākṣa vimukta-māninastvayy asta-bhāvād aviśuddha-buddhayaḥāruhya kṛcchreṇa paraṁ padaṁ tataḥpatanty adho ’nādṛta-yuṣmad-aṅghrayaḥ

तथा न ते माधव तावका: क्‍वचिद्भ्रश्यन्ति मार्गात्त्वयि बद्धसौहृदा: । त्वयाभिगुप्ता विचरन्ति निर्भयाविनायकानीकपमूर्धसु प्रभो ॥ ३३ ॥

tathā na te mādhava tāvakāḥ kvacidbhraśyanti mārgāt tvayi baddha-sauhṛdāḥtvayābhiguptā vicaranti nirbhayāvināyakānīkapa-mūrdhasu prabho

सत्त्वं विशुद्धं श्रयते भवान् स्थितौशरीरिणां श्रेयउपायनं वपु: । वेदक्रियायोगतप:समाधिभि-स्तवार्हणं येन जन: समीहते ॥ ३४ ॥

sattvaṁ viśuddhaṁ śrayate bhavān sthitauśarīriṇāṁ śreya-upāyanaṁ vapuḥveda-kriyā-yoga-tapaḥ-samādhibhistavārhaṇaṁ yena janaḥ samīhate

सत्त्वं न चेद्धातरिदं निजं भवेद्विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् । गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान्प्रकाशते यस्य च येन वा गुण: ॥ ३५ ॥

sattvaṁ na ced dhātar idaṁ nijaṁ bhavedvijñānam ajñāna-bhidāpamārjanamguṇa-prakāśair anumīyate bhavānprakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ

न नामरूपे गुणजन्मकर्मभि-र्निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिण: । मनोवचोभ्यामनुमेयवर्त्मनोदेव क्रियायां प्रतियन्त्यथापि हि ॥ ३६ ॥

na nāma-rūpe guṇa-janma-karmabhirnirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥmano-vacobhyām anumeya-vartmanodeva kriyāyāṁ pratiyanty athāpi hi

श‍ृण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तयन्नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते । क्रियासु यस्त्वच्चरणारविन्दयो-राविष्टचेता न भवाय कल्पते ॥ ३७ ॥

śṛṇvan gṛṇan saṁsmarayaṁś ca cintayannāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni tekriyāsu yas tvac-caraṇāravindayorāviṣṭa-cetā na bhavāya kalpate

दिष्टय‍ा हरेऽस्या भवत: पदो भुवोभारोऽपनीतस्तव जन्मनेशितु: । दिष्टय‍ाङ्कितां त्वत्पदकै: सुशोभनै-र्द्रक्ष्याम गां द्यां च तवानुकम्पिताम् ॥ ३८ ॥

diṣṭyā hare ’syā bhavataḥ pado bhuvobhāro ’panītas tava janmaneśituḥdiṣṭyāṅkitāṁ tvat-padakaiḥ suśobhanairdrakṣyāma gāṁ dyāṁ ca tavānukampitām

न तेऽभवस्येश भवस्य कारणंविना विनोदं बत तर्कयामहे । भवो निरोध: स्थितिरप्यविद्ययाकृता यतस्त्वय्यभयाश्रयात्मनि ॥ ३९ ॥

na te ’bhavasyeśa bhavasya kāraṇaṁvinā vinodaṁ bata tarkayāmahebhavo nirodhaḥ sthitir apy avidyayākṛtā yatas tvayy abhayāśrayātmani

मत्स्याश्वकच्छपनृसिंहवराहहंस-राजन्यविप्रविबुधेषु कृतावतार: । त्वं पासि नस्त्रिभुवनं च यथाधुनेशभारं भुवो हर यदूत्तम वन्दनं ते ॥ ४० ॥

matsyāśva-kacchapa-nṛsiṁha-varāha-haṁsa-rājanya-vipra-vibudheṣu kṛtāvatāraḥtvaṁ pāsi nas tri-bhuvanaṁ ca yathādhuneśabhāraṁ bhuvo hara yadūttama vandanaṁ te

दिष्टय‍ाम्ब ते कुक्षिगत: पर: पुमा-नंशेन साक्षाद् भगवान् भवाय न: । माभूद् भयं भोजपतेर्मुमूर्षो-र्गोप्ता यदूनां भविता तवात्मज: ॥ ४१ ॥

diṣṭyāmba te kukṣi-gataḥ paraḥ pumānaṁśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥmābhūd bhayaṁ bhoja-pater mumūrṣorgoptā yadūnāṁ bhavitā tavātmajaḥ

श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय पुरुषं यद्रूपमनिदं यथा । ब्रह्मेशानौ पुरोधाय देवा: प्रतिययुर्दिवम् ॥ ४२ ॥

śrī-śuka uvācaity abhiṣṭūya puruṣaṁyad-rūpam anidaṁ yathābrahmeśānau purodhāyadevāḥ pratiyayur divam