Canto 10, Chapter 11

श्रीशुक उवाच गोपा नन्दादय: श्रुत्वा द्रुमयो: पततोरवम् । तत्राजग्मु: कुरुश्रेष्ठ निर्घातभयशङ्किता: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācagopā nandādayaḥ śrutvādrumayoḥ patato ravamtatrājagmuḥ kuru-śreṣṭhanirghāta-bhaya-śaṅkitāḥ

भूम्यां निपतितौ तत्र दद‍ृशुर्यमलार्जुनौ । बभ्रमुस्तदविज्ञाय लक्ष्यं पतनकारणम् ॥ २ ॥

bhūmyāṁ nipatitau tatradadṛśur yamalārjunaubabhramus tad avijñāyalakṣyaṁ patana-kāraṇam

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं च बालकम् । कस्येदं कुत आश्चर्यमुत्पात इति कातरा: ॥ ३ ॥

ulūkhalaṁ vikarṣantaṁdāmnā baddhaṁ ca bālakamkasyedaṁ kuta āścaryamutpāta iti kātarāḥ

बाला ऊचुरनेनेति तिर्यग्गतमुलूखलम् । विकर्षता मध्यगेन पुरुषावप्यचक्ष्महि ॥ ४ ॥

bālā ūcur anenetitiryag-gatam ulūkhalamvikarṣatā madhya-genapuruṣāv apy acakṣmahi

न ते तदुक्तं जगृहुर्न घटेतेति तस्य तत् । बालस्योत्पाटनं तर्वो: केचित्सन्दिग्धचेतस: ॥ ५ ॥

na te tad-uktaṁ jagṛhurna ghaṭeteti tasya tatbālasyotpāṭanaṁ tarvoḥkecit sandigdha-cetasaḥ

उलूखलं विकर्षन्तं दाम्ना बद्धं स्वमात्मजम् । विलोक्य नन्द: प्रहसद्वदनो विमुमोच ह ॥ ६ ॥

ulūkhalaṁ vikarṣantaṁdāmnā baddhaṁ svam ātmajamvilokya nandaḥ prahasad-vadano vimumoca ha

गोपीभि: स्तोभितोऽनृत्यद् भगवान्बालवत्‍क्‍वचित् । उद्गायति क्‍वचिन्मुग्धस्तद्वशो दारुयन्त्रवत् ॥ ७ ॥

gopībhiḥ stobhito ’nṛtyadbhagavān bālavat kvacitudgāyati kvacin mugdhastad-vaśo dāru-yantravat

बिभर्ति क्‍वचिदाज्ञप्त: पीठकोन्मानपादुकम् । बाहुक्षेपं च कुरुते स्वानां च प्रीतिमावहन् ॥ ८ ॥

bibharti kvacid ājñaptaḥpīṭhakonmāna-pādukambāhu-kṣepaṁ ca kurutesvānāṁ ca prītim āvahan

दर्शयंस्तद्विदां लोक आत्मनो भृत्यवश्यताम् । व्रजस्योवाह वै हर्षं भगवान् बालचेष्टितै: ॥ ९ ॥

darśayaṁs tad-vidāṁ lokaātmano bhṛtya-vaśyatāmvrajasyovāha vai harṣaṁbhagavān bāla-ceṣṭitaiḥ

क्रीणीहि भो: फलानीति श्रुत्वा सत्वरमच्युत: । फलार्थी धान्यमादाय ययौ सर्वफलप्रद: ॥ १० ॥

krīṇīhi bhoḥ phalānītiśrutvā satvaram acyutaḥphalārthī dhānyam ādāyayayau sarva-phala-pradaḥ

फलविक्रयिणी तस्य च्युतधान्यकरद्वयम् । फलैरपूरयद् रत्नै: फलभाण्डमपूरि च ॥ ११ ॥

phala-vikrayiṇī tasyacyuta-dhānya-kara-dvayamphalair apūrayad ratnaiḥphala-bhāṇḍam apūri ca

सरित्तीरगतं कृष्णं भग्नार्जुनमथाह्वयत् । रामं च रोहिणी देवी क्रीडन्तं बालकैर्भृशम् ॥ १२ ॥

sarit-tīra-gataṁ kṛṣṇaṁbhagnārjunam athāhvayatrāmaṁ ca rohiṇī devīkrīḍantaṁ bālakair bhṛśam

नोपेयातां यदाहूतौ क्रीडासङ्गेन पुत्रकौ । यशोदां प्रेषयामास रोहिणी पुत्रवत्सलाम् ॥ १३ ॥

nopeyātāṁ yadāhūtaukrīḍā-saṅgena putrakauyaśodāṁ preṣayām āsarohiṇī putra-vatsalām

क्रीडन्तं सा सुतं बालैरतिवेलं सहाग्रजम् । यशोदाजोहवीत्कृष्णं पुत्रस्‍नेहस्‍नुतस्तनी ॥ १४ ॥

krīḍantaṁ sā sutaṁ bālairativelaṁ sahāgrajamyaśodājohavīt kṛṣṇaṁputra-sneha-snuta-stanī

कृष्ण कृष्णारविन्दाक्ष तात एहि स्तनं पिब । अलं विहारै: क्षुत्क्षान्त: क्रीडाश्रान्तोऽसि पुत्रक ॥ १५ ॥

kṛṣṇa kṛṣṇāravindākṣatāta ehi stanaṁ pibaalaṁ vihāraiḥ kṣut-kṣāntaḥkrīḍā-śrānto ’si putraka

हे रामागच्छ ताताशु सानुज: कुलनन्दन । प्रातरेव कृताहारस्तद् भवान्भोक्तुमर्हति ॥ १६ ॥

he rāmāgaccha tātāśusānujaḥ kula-nandanaprātar eva kṛtāhārastad bhavān bhoktum arhati

प्रतीक्षतेत्वां दाशार्ह भोक्ष्यमाणो व्रजाधिप: । एह्यावयो: प्रियं धेहि स्वगृहान्यात बालका: ॥ १७ ॥

pratīkṣate tvāṁ dāśārhabhokṣyamāṇo vrajādhipaḥehy āvayoḥ priyaṁ dhehisva-gṛhān yāta bālakāḥ

धूलिधूसरिताङ्गस्त्वं पुत्र मज्जनमावह । जन्मर्क्षं तेऽद्य भवति विप्रेभ्यो देहि गा: शुचि: ॥ १८ ॥

dhūli-dhūsaritāṅgas tvaṁputra majjanam āvahajanmarkṣaṁ te ’dya bhavativiprebhyo dehi gāḥ śuciḥ

पश्य पश्य वयस्यांस्ते मातृमृष्टान्स्वलङ्कृतान् । त्वं च स्‍नात: कृताहारो विहरस्व स्वलङ्कृत: ॥ १९ ॥

paśya paśya vayasyāṁs temātṛ-mṛṣṭān svalaṅkṛtāntvaṁ ca snātaḥ kṛtāhāroviharasva svalaṅkṛtaḥ

इत्थं यशोदा तमशेषशेखरंमत्वा सुतं स्‍नेहनिबद्धधीर्नृप । हस्ते गृहीत्वा सहराममच्युतंनीत्वा स्ववाटं कृतवत्यथोदयम् ॥ २० ॥

itthaṁ yaśodā tam aśeṣa-śekharaṁmatvā sutaṁ sneha-nibaddha-dhīr nṛpahaste gṛhītvā saha-rāmam acyutaṁnītvā sva-vāṭaṁ kṛtavaty athodayam

श्रीशुक उवाच गोपवृद्धा महोत्पाताननुभूय बृहद्वने । नन्दादय: समागम्य व्रजकार्यममन्त्रयन् ॥ २१ ॥

śrī-śuka uvācagopa-vṛddhā mahotpātānanubhūya bṛhadvanenandādayaḥ samāgamyavraja-kāryam amantrayan

तत्रोपानन्दनामाह गोपो ज्ञानवयोऽधिक: । देशकालार्थतत्त्वज्ञ: प्रियकृद् रामकृष्णयो: ॥ २२ ॥

tatropananda-nāmāhagopo jñāna-vayo-’dhikaḥdeśa-kālārtha-tattva-jñaḥpriya-kṛd rāma-kṛṣṇayoḥ

उत्थातव्यमितोऽस्माभिर्गोकुलस्य हितैषिभि: । आयान्त्यत्र महोत्पाता बालानां नाशहेतव: ॥ २३ ॥

utthātavyam ito ’smābhirgokulasya hitaiṣibhiḥāyānty atra mahotpātābālānāṁ nāśa-hetavaḥ

मुक्त: कथञ्चिद्‌राक्षस्या बालघ्‍न्या बालको ह्यसौ । हरेरनुग्रहान्नूनमनश्चोपरि नापतत् ॥ २४ ॥

muktaḥ kathañcid rākṣasyābāla-ghnyā bālako hy asauharer anugrahān nūnamanaś copari nāpatat

चक्रवातेन नीतोऽयं दैत्येन विपदं वियत् । शिलायां पतितस्तत्र परित्रात: सुरेश्वरै: ॥ २५ ॥

cakra-vātena nīto ’yaṁdaityena vipadaṁ viyatśilāyāṁ patitas tatraparitrātaḥ sureśvaraiḥ

यन्न म्रियेत द्रुमयोरन्तरं प्राप्य बालक: । असावन्यतमो वापि तदप्यच्युतरक्षणम् ॥ २६ ॥

yan na mriyeta drumayorantaraṁ prāpya bālakaḥasāv anyatamo vāpitad apy acyuta-rakṣaṇam

यावदौत्पातिकोऽरिष्टो व्रजं नाभिभवेदित: । तावद्बालानुपादाय यास्यामोऽन्यत्र सानुगा: ॥ २७ ॥

yāvad autpātiko ’riṣṭovrajaṁ nābhibhaved itaḥtāvad bālān upādāyayāsyāmo ’nyatra sānugāḥ

वनं वृन्दावनं नाम पशव्यं नवकाननम् । गोपगोपीगवां सेव्यं पुण्याद्रितृणवीरुधम् ॥ २८ ॥

vanaṁ vṛndāvanaṁ nāmapaśavyaṁ nava-kānanamgopa-gopī-gavāṁ sevyaṁpuṇyādri-tṛṇa-vīrudham

तत्तत्राद्यैव यास्याम: शकटान् युङ्त मा चिरम् । गोधनान्यग्रतो यान्तु भवतां यदि रोचते ॥ २९ ॥

tat tatrādyaiva yāsyāmaḥśakaṭān yuṅkta mā ciramgodhanāny agrato yāntubhavatāṁ yadi rocate

तच्छ्रुत्वैकधियो गोपा: साधु साध्विति वादिन: । व्रजान्स्वान्स्वान्समायुज्य ययू रूढपरिच्छदा: ॥ ३० ॥

tac chrutvaika-dhiyo gopāḥsādhu sādhv iti vādinaḥvrajān svān svān samāyujyayayū rūḍha-paricchadāḥ

वृद्धान्बालान्स्त्रियो राजन्सर्वोपकरणानि च । अन:स्वारोप्य गोपाला यत्ता आत्तशरासना: ॥ ३१ ॥ गोधनानि पुरस्कृत्य श‍ृङ्गाण्यापूर्य सर्वत: । तूर्यघोषेण महता ययु: सहपुरोहिता: ॥ ३२ ॥

vṛddhān bālān striyo rājansarvopakaraṇāni caanaḥsv āropya gopālāyattā ātta-śarāsanāḥ

गोप्यो रूढरथा नूत्नकुचकुङ्कुमकान्तय: । कृष्णलीला जगु: प्रीत्या निष्ककण्ठ्य: सुवासस: ॥ ३३ ॥

gopyo rūḍha-rathā nūtna-kuca-kuṅkuma-kāntayaḥkṛṣṇa-līlā jaguḥ prītyāniṣka-kaṇṭhyaḥ suvāsasaḥ

तथा यशोदारोहिण्यावेकं शकटमास्थिते । रेजतु: कृष्णरामाभ्यां तत्कथाश्रवणोत्सुके ॥ ३४ ॥

tathā yaśodā-rohiṇyāvekaṁ śakaṭam āsthiterejatuḥ kṛṣṇa-rāmābhyāṁtat-kathā-śravaṇotsuke

वृन्दावनं सम्प्रविश्य सर्वकालसुखावहम् । तत्र चक्रुर्व्रजावासं शकटैरर्धचन्द्रवत् ॥ ३५ ॥

vṛndāvanaṁ sampraviśyasarva-kāla-sukhāvahamtatra cakrur vrajāvāsaṁśakaṭair ardha-candravat

वृन्दावनं गोवर्धनं यमुनापुलिनानि च । वीक्ष्यासीदुत्तमा प्रीती राममाधवयोर्नृप ॥ ३६ ॥

vṛndāvanaṁ govardhanaṁyamunā-pulināni cavīkṣyāsīd uttamā prītīrāma-mādhavayor nṛpa

एवं व्रजौकसां प्रीतिं यच्छन्तौ बालचेष्टितै: । कलवाक्यै: स्वकालेन वत्सपालौ बभूवतु: ॥ ३७ ॥

evaṁ vrajaukasāṁ prītiṁyacchantau bāla-ceṣṭitaiḥkala-vākyaiḥ sva-kālenavatsa-pālau babhūvatuḥ

अविदूरे व्रजभुव: सह गोपालदारकै: । चारयामासतुर्वत्सान् नानाक्रीडापरिच्छदौ ॥ ३८ ॥

avidūre vraja-bhuvaḥsaha gopāla-dārakaiḥcārayām āsatur vatsānnānā-krīḍā-paricchadau

क्‍वचिद्वादयतो वेणुं क्षेपणै: क्षिपत: क्‍वचित् । क्‍वचित्पादै: किङ्किणीभि: क्‍वचित्कृत्रिमगोवृषै: ॥ ३९ ॥ वृषायमाणौ नर्दन्तौ युयुधाते परस्परम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूंश्चेरतु: प्राकृतौ यथा ॥ ४० ॥

kvacid vādayato veṇuṁkṣepaṇaiḥ kṣipataḥ kvacitkvacit pādaiḥ kiṅkiṇībhiḥkvacit kṛtrima-go-vṛṣaiḥ

कदाचिद् यमुनातीरे वत्सांश्चारयतो: स्वकै: । वयस्यै: कृष्णबलयोर्जिघांसुर्दैत्य आगमत् ॥ ४१ ॥

kadācid yamunā-tīrevatsāṁś cārayatoḥ svakaiḥvayasyaiḥ kṛṣṇa-balayorjighāṁsur daitya āgamat

तं वत्सरूपिणं वीक्ष्य वत्सयूथगतं हरि: । दर्शयन् बलदेवाय शनैर्मुग्ध इवासदत् ॥ ४२ ॥

taṁ vatsa-rūpiṇaṁ vīkṣyavatsa-yūtha-gataṁ hariḥdarśayan baladevāyaśanair mugdha ivāsadat

गृहीत्वापरपादाभ्यां सहलाङ्गूलमच्युत: । भ्रामयित्वा कपित्थाग्रे प्राहिणोद्गतजीवितम् । स कपित्थैर्महाकाय: पात्यमानै: पपात ह ॥ ४३ ॥

gṛhītvāpara-pādābhyāṁsaha-lāṅgūlam acyutaḥbhrāmayitvā kapitthāgreprāhiṇod gata-jīvitamsa kapitthair mahā-kāyaḥpātyamānaiḥ papāta ha

तं वीक्ष्य विस्मिता बाला: शशंसु: साधु साध्विति । देवाश्च परिसन्तुष्टा बभूवु: पुष्पवर्षिण: ॥ ४४ ॥

taṁ vīkṣya vismitā bālāḥśaśaṁsuḥ sādhu sādhv itidevāś ca parisantuṣṭābabhūvuḥ puṣpa-varṣiṇaḥ

तौ वत्सपालकौ भूत्वा सर्वलोकैकपालकौ । सप्रातराशौ गोवत्सांश्चारयन्तौ विचेरतु: ॥ ४५ ॥

tau vatsa-pālakau bhūtvāsarva-lokaika-pālakausaprātar-āśau go-vatsāṁścārayantau viceratuḥ

स्वं स्वं वत्सकुलं सर्वे पाययिष्यन्त एकदा । गत्वा जलाशयाभ्याशं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥ ४६ ॥

svaṁ svaṁ vatsa-kulaṁ sarvepāyayiṣyanta ekadāgatvā jalāśayābhyāśaṁpāyayitvā papur jalam

ते तत्र दद‍ृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् । तत्रसुर्वज्रनिर्भिन्नं गिरे: श‍ृङ्गमिव च्युतम् ॥ ४७ ॥

te tatra dadṛśur bālāmahā-sattvam avasthitamtatrasur vajra-nirbhinnaṁgireḥ śṛṅgam iva cyutam

स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् । आगत्य सहसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद् बली ॥ ४८ ॥

sa vai bako nāma mahānasuro baka-rūpa-dhṛkāgatya sahasā kṛṣṇaṁtīkṣṇa-tuṇḍo ’grasad balī

कृष्णं महाबकग्रस्तं द‍ृष्ट्वा रामादयोऽर्भका: । बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतस: ॥ ४९ ॥

kṛṣṇaṁ mahā-baka-grastaṁdṛṣṭvā rāmādayo ’rbhakāḥbabhūvur indriyāṇīvavinā prāṇaṁ vicetasaḥ

तं तालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरो: । चच्छर्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक-स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥ ५० ॥

taṁ tālu-mūlaṁ pradahantam agnivadgopāla-sūnuṁ pitaraṁ jagad-guroḥcaccharda sadyo ’tiruṣākṣataṁ bakastuṇḍena hantuṁ punar abhyapadyata

तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो-र्दोर्भ्यां बकं कंससखं सतां पति: । पश्यत्सु बालेषु ददार लीलयामुदावहो वीरणवद् दिवौकसाम् ॥ ५१ ॥

tam āpatantaṁ sa nigṛhya tuṇḍayordorbhyāṁ bakaṁ kaṁsa-sakhaṁ satāṁ patiḥpaśyatsu bāleṣu dadāra līlayāmudāvaho vīraṇavad divaukasām

तदा बकारिं सुरलोकवासिन:समाकिरन् नन्दनमल्लिकादिभि: । समीडिरे चानकशङ्खसंस्तवै-स्तद् वीक्ष्य गोपालसुता विसिस्मिरे ॥ ५२ ॥

tadā bakāriṁ sura-loka-vāsinaḥsamākiran nandana-mallikādibhiḥsamīḍire cānaka-śaṅkha-saṁstavaistad vīkṣya gopāla-sutā visismire

मुक्तं बकास्यादुपलभ्य बालकारामादय: प्राणमिवेन्द्रियो गण: । स्थानागतं तं परिरभ्य निर्वृता:प्रणीय वत्सान् व्रजमेत्य तज्जगु: ॥ ५३ ॥

muktaṁ bakāsyād upalabhya bālakārāmādayaḥ prāṇam ivendriyo gaṇaḥsthānāgataṁ taṁ parirabhya nirvṛtāḥpraṇīya vatsān vrajam etya taj jaguḥ

श्रुत्वा तद्विस्मिता गोपा गोप्यश्चातिप्रियाद‍ृता: । प्रेत्यागतमिवोत्सुक्यादैक्षन्त तृषितेक्षणा: ॥ ५४ ॥

śrutvā tad vismitā gopāgopyaś cātipriyādṛtāḥpretyāgatam ivotsukyādaikṣanta tṛṣitekṣaṇāḥ

अहो बतास्य बालस्य बहवो मृत्यवोऽभवन् । अप्यासीद् विप्रियं तेषां कृतं पूर्वं यतो भयम् ॥ ५५ ॥

aho batāsya bālasyabahavo mṛtyavo ’bhavanapy āsīd vipriyaṁ teṣāṁkṛtaṁ pūrvaṁ yato bhayam

अथाप्यभिभवन्त्येनं नैव ते घोरदर्शना: । जिघांसयैनमासाद्य नश्यन्त्यग्नौ पतङ्गवत् ॥ ५६ ॥

athāpy abhibhavanty enaṁnaiva te ghora-darśanāḥjighāṁsayainam āsādyanaśyanty agnau pataṅgavat

अहो ब्रह्मविदां वाचो नासत्या: सन्ति कर्हिचित् । गर्गो यदाह भगवानन्वभावि तथैव तत् ॥ ५७ ॥

aho brahma-vidāṁ vāconāsatyāḥ santi karhicitgargo yad āha bhagavānanvabhāvi tathaiva tat

इति नन्दादयो गोपा: कृष्णरामकथां मुदा । कुर्वन्तो रममाणाश्च नाविन्दन् भववेदनाम् ॥ ५८ ॥

iti nandādayo gopāḥkṛṣṇa-rāma-kathāṁ mudākurvanto ramamāṇāś canāvindan bhava-vedanām

एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्‍प्लवनादिभि: ॥ ५९ ॥

evaṁ vihāraiḥ kaumāraiḥkaumāraṁ jahatur vrajenilāyanaiḥ setu-bandhairmarkaṭotplavanādibhiḥ