Canto 10, Chapter 15

श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजेबभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै-र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācatataś ca paugaṇḍa-vayaḥ-śrītau vrajebabhūvatus tau paśu-pāla-sammataugāś cārayantau sakhibhiḥ samaṁ padairvṛndāvanaṁ puṇyam atīva cakratuḥ

तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतोगोपैर्गृणद्भ‍ि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद्विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥

tan mādhavo veṇum udīrayan vṛtogopair gṛṇadbhiḥ sva-yaśo balānvitaḥpaśūn puraskṛtya paśavyam āviśadvihartu-kāmaḥ kusumākaraṁ vanam

तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलंमहन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिनानिरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥

tan mañju-ghoṣāli-mṛga-dvijākulaṁmahan-manaḥ-prakhya-payaḥ-sarasvatāvātena juṣṭaṁ śata-patra-gandhinānirīkṣya rantuṁ bhagavān mano dadhe

स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रियाफलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदास्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥

sa tatra tatrāruṇa-pallava-śriyāphala-prasūnoru-bhareṇa pādayoḥspṛśac chikhān vīkṣya vanaspatīn mudāsmayann ivāhāgra-jam ādi-pūruṣaḥ

श्रीभगवानुवाचअहो अमी देववरामरार्चितंपादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन-स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥

śrī-bhagavān uvācaaho amī deva-varāmarārcitaṁpādāmbujaṁ te sumanaḥ-phalārhaṇamnamanty upādāya śikhābhir ātmanastamo-’pahatyai taru-janma yat-kṛtam

एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थंगायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्यागूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥

ete ’linas tava yaśo ’khila-loka-tīrthaṁgāyanta ādi-puruṣānupathaṁ bhajanteprāyo amī muni-gaṇā bhavadīya-mukhyāgūḍhaṁ vane ’pi na jahaty anaghātma-daivam

नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य:कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागतायधन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥

nṛtyanty amī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥkurvanti gopya iva te priyam īkṣaṇenasūktaiś ca kokila-gaṇā gṛham āgatāyadhanyā vanaukasa iyān hi satāṁ nisargaḥ

धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्-पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै-र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥

dhanyeyam adya dharaṇī tṛṇa-vīrudhas tvat-pāda-spṛśo druma-latāḥ karajābhimṛṣṭāḥnadyo ’drayaḥ khaga-mṛgāḥ sadayāvalokairgopyo ’ntareṇa bhujayor api yat-spṛhā śrīḥ

श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ vṛndāvanaṁ śrīmatkṛṣṇaḥ prīta-manāḥ paśūnreme sañcārayann adreḥsarid-rodhaḥsu sānugaḥ

क्‍वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्‍वचित् । क्‍वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्‍वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्‍वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्‍वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥

kvacid gāyati gāyatsumadāndhāliṣv anuvrataiḥupagīyamāna-caritaḥpathi saṅkarṣaṇānvitaḥ

चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥

cakora-krauñca-cakrāhva-bhāradvājāṁś ca barhiṇaḥanurauti sma sattvānāṁbhīta-vad vyāghra-siṁhayoḥ

क्‍वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥

kvacit krīḍā-pariśrāntaṁgopotsaṅgopabarhaṇamsvayaṁ viśramayaty āryaṁpāda-saṁvāhanādibhiḥ

नृत्यतो गायत: क्‍वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥

nṛtyato gāyataḥ kvāpivalgato yudhyato mithaḥgṛhīta-hastau gopālānhasantau praśaśaṁsatuḥ

क्‍वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥

kvacit pallava-talpeṣuniyuddha-śrama-karśitaḥvṛkṣa-mūlāśrayaḥ śetegopotsaṅgopabarhaṇaḥ

पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥

pāda-saṁvāhanaṁ cakruḥkecit tasya mahātmanaḥapare hata-pāpmānovyajanaiḥ samavījayan

अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥

anye tad-anurūpāṇimanojñāni mahātmanaḥgāyanti sma mahā-rājasneha-klinna-dhiyaḥ śanaiḥ

एवं निगूढात्मगति: स्वमाययागोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवोग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥

evaṁ nigūḍhātma-gatiḥ sva-māyayāgopātmajatvaṁ caritair viḍambayanreme ramā-lālita-pāda-pallavogrāmyaiḥ samaṁ grāmya-vad īśa-ceṣṭitaḥ

श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥

śrīdāmā nāma gopālorāma-keśavayoḥ sakhāsubala-stokakṛṣṇādyāgopāḥ premṇedam abruvan

राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥

rāma rāma mahā-bāhokṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇaito ’vidūre su-mahadvanaṁ tālāli-saṅkulam

फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥

phalāni tatra bhūrīṇipatanti patitāni casanti kintv avaruddhānidhenukena durātmanā

सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥

so ’ti-vīryo ’suro rāmahe kṛṣṇa khara-rūpa-dhṛkātma-tulya-balair anyairjñātibhir bahubhir vṛtaḥ

तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥

tasmāt kṛta-narāhārādbhītair nṛbhir amitra-hanna sevyate paśu-gaṇaiḥpakṣi-saṅghair vivarjitam

विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥

vidyante ’bhukta-pūrvāṇiphalāni surabhīṇi caeṣa vai surabhir gandhoviṣūcīno ’vagṛhyate

प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥

prayaccha tāni naḥ kṛṣṇagandha-lobhita-cetasāmvāñchāsti mahatī rāmagamyatāṁ yadi rocate

एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥

evaṁ suhṛd-vacaḥ śrutvāsuhṛt-priya-cikīrṣayāprahasya jagmatur gopairvṛtau tālavanaṁ prabhū

बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥

balaḥ praviśya bāhubhyāṁtālān samparikampayanphalāni pātayām āsamataṅ-gaja ivaujasā

फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥

phalānāṁ patatāṁ śabdaṁniśamyāsura-rāsabhaḥabhyadhāvat kṣiti-talaṁsa-nagaṁ parikampayan

समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्‌भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥

sametya tarasā pratyagdvābhyāṁ padbhyāṁ balaṁ balīnihatyorasi kā-śabdaṁmuñcan paryasarat khalaḥ

पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥

punar āsādya saṁrabdhaupakroṣṭā parāk sthitaḥcaraṇāv aparau rājanbalāya prākṣipad ruṣā

स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥

sa taṁ gṛhītvā prapadorbhrāmayitvaika-pāṇinācikṣepa tṛṇa-rājāgrebhrāmaṇa-tyakta-jīvitam

तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥

tenāhato mahā-tālovepamāno bṛhac-chirāḥpārśva-sthaṁ kampayan bhagnaḥsa cānyaṁ so ’pi cāparam

बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥

balasya līlayotsṛṣṭa-khara-deha-hatāhatāḥtālāś cakampire sarvemahā-vāteritā iva

नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥

naitac citraṁ bhagavatihy anante jagad-īśvareota-protam idaṁ yasmiṁstantuṣv aṅga yathā paṭaḥ

तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥

tataḥ kṛṣṇaṁ ca rāmaṁ cajñātayo dhenukasya yekroṣṭāro ’bhyadravan sarvesaṁrabdhā hata-bāndhavāḥ

तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥

tāṁs tān āpatataḥ kṛṣṇorāmaś ca nṛpa līlayāgṛhīta-paścāc-caraṇānprāhiṇot tṛṇa-rājasu

फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥

phala-prakara-saṅkīrṇaṁdaitya-dehair gatāsubhiḥrarāja bhūḥ sa-tālāgrairghanair iva nabhas-talam

तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥

tayos tat su-mahat karmaniśamya vibudhādayaḥmumucuḥ puṣpa-varṣāṇicakrur vādyāni tuṣṭuvuḥ

अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥

atha tāla-phalāny ādanmanuṣyā gata-sādhvasāḥtṛṇaṁ ca paśavaś cerurhata-dhenuka-kānane

कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥

kṛṣṇaḥ kamala-patrākṣaḥpuṇya-śravaṇa-kīrtanaḥstūyamāno ’nugair gopaiḥsāgrajo vrajam āvrajat

तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह-वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिंगोप्यो दिद‍ृक्षितद‍ृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥

taṁ gorajaś-churita-kuntala-baddha-barha-vanya-prasūna-rucirekṣaṇa-cāru-hāsamveṇum kvaṇantam anugair upagīta-kīrtiṁgopyo didṛkṣita-dṛśo ’bhyagaman sametāḥ

पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै-स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठंसव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥

pītvā mukunda-mukha-sāragham akṣi-bhṛṅgaistāpaṁ jahur viraha-jaṁ vraja-yoṣito ’hnitat sat-kṛtiṁ samadhigamya viveśa goṣṭhaṁsavrīḍa-hāsa-vinayaṁ yad apāṅga-mokṣam

तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥

tayor yaśodā-rohiṇyauputrayoḥ putra-vatsaleyathā-kāmaṁ yathā-kālaṁvyadhattāṁ paramāśiṣaḥ

गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥

gatādhvāna-śramau tatramajjanonmardanādibhiḥnīvīṁ vasitvā rucirāṁdivya-srag-gandha-maṇḍitau

जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥

janany-upahṛtaṁ prāśyasvādy annam upalālitausaṁviśya vara-śayyāyāṁsukhaṁ suṣupatur vraje

एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्‍वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥

evaṁ sa bhagavān kṛṣṇovṛndāvana-caraḥ kvacityayau rāmam ṛte rājankālindīṁ sakhibhir vṛtaḥ

अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥

atha gāvaś ca gopāś canidāghātapa-pīḍitāḥduṣṭaṁ jalaṁ papus tasyāstṛṣṇārtā viṣa-dūṣitam

विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥

viṣāmbhas tad upaspṛśyadaivopahata-cetasaḥnipetur vyasavaḥ sarvesalilānte kurūdvaha

ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥

te sampratīta-smṛtayaḥsamutthāya jalāntikātāsan su-vismitāḥ sarvevīkṣamāṇāḥ parasparam

अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥

anvamaṁsata tad rājangovindānugrahekṣitampītvā viṣaṁ paretasyapunar utthānam ātmanaḥ