Canto 10, Chapter 16

श्रीशुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्ण: कृष्णाहिना विभु: । तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सर्पं तमुदवासयत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācavilokya dūṣitāṁ kṛṣṇāṁkṛṣṇaḥ kṛṣṇāhinā vibhuḥtasyā viśuddhim anvicchansarpaṁ tam udavāsayat

श्रीराजोवाचकथमन्तर्जलेऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवानहिम् । स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥ २ ॥

śrī-rājovācakatham antar-jale ’gādhenyagṛhṇād bhagavān ahimsa vai bahu-yugāvāsaṁyathāsīd vipra kathyatām

ब्रह्मन् भगवतस्तस्य भूम्न: स्वच्छन्दवर्तिन: । गोपालोदारचरितं कस्तृप्येतामृतं जुषन् ॥ ३ ॥

brahman bhagavatas tasyabhūmnaḥ svacchanda-vartinaḥgopālodāra-caritaṁkas tṛpyetāmṛtaṁ juṣan

श्रीशुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रद: कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगा: खगा: ॥ ४ ॥

śrī-śuka uvācakālindyāṁ kāliyasyāsīdhradaḥ kaścid viṣāgnināśrapyamāṇa-payā yasminpatanty upari-gāḥ khagāḥ

विप्रुष्मता विषदोर्मिमारुतेनाभिमर्शिता: । म्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिन: स्थिरजङ्गमा: ॥ ५ ॥

vipruṣmatā viṣadormi-mārutenābhimarśitāḥmriyante tīra-gā yasyaprāṇinaḥ sthira-jaṅgamāḥ

तं चण्डवेगविषवीर्यमवेक्ष्य तेनदुष्टां नदीं च खलसंयमनावतार: । कृष्ण: कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्ग-मास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ६ ॥

taṁ caṇḍa-vega-viṣa-vīryam avekṣya tenaduṣṭāṁ nadīṁ ca khala-saṁyamanāvatāraḥkṛṣṇaḥ kadambam adhiruhya tato ’ti-tuṅgamāsphoṭya gāḍha-raśano nyapatad viṣode

सर्पह्रद: पुरुषसारनिपातवेग-सङ्‌क्षोभितोरगविषोच्छ्वसिताम्बुराशि: । पर्यक्‍प्लुतो विषकषायबिभीषणोर्मि-र्धावन् धनु:शतमनन्तबलस्य किं तत् ॥ ७ ॥

sarpa-hradaḥ puruṣa-sāra-nipāta-vega-saṅkṣobhitoraga-viṣocchvasitāmbu-rāśiḥparyak pluto viṣa-kaṣāya-bibhīṣaṇormirdhāvan dhanuḥ-śatam ananta-balasya kiṁ tat

तस्य ह्रदे विहरतो भुजदण्डघूर्ण-वार्घोषमङ्ग वरवारणविक्रमस्य । आश्रुत्य तत् स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्यचक्षु:श्रवा: समसरत्तदमृष्यमाण: ॥ ८ ॥

tasya hrade viharato bhuja-daṇḍa-ghūrṇa-vār-ghoṣam aṅga vara-vāraṇa-vikramasyaāśrutya tat sva-sadanābhibhavaṁ nirīkṣyacakṣuḥ-śravāḥ samasarat tad amṛṣyamāṇaḥ

तं प्रेक्षणीयसुकुमारघनावदातंश्रीवत्सपीतवसनं स्मितसुन्दरास्यम् । क्रीडन्तमप्रतिभयं कमलोदराङ्‍‍‍‍‍घ्रिसन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद ॥ ९ ॥

taṁ prekṣaṇīya-sukumāra-ghanāvadātaṁśrīvatsa-pīta-vasanaṁ smita-sundarāsyamkrīḍantam apratibhayaṁ kamalodarāṅghriṁsandaśya marmasu ruṣā bhujayā cachāda

तं नागभोगपरिवीतमद‍ृष्टचेष्ट-मालोक्य तत्प्रियसखा: पशुपा भृशार्ता: । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामादु:खानुशोकभयमूढधियो निपेतु: ॥ १० ॥

taṁ nāga-bhoga-parivītam adṛṣṭa-ceṣṭamālokya tat-priya-sakhāḥ paśupā bhṛśārtāḥkṛṣṇe ’rpitātma-suhṛd-artha-kalatra-kāmāduḥkhānuśoka-bhaya-mūḍha-dhiyo nipetuḥ

गावो वृषा वत्सतर्य: क्रन्दमाना: सुदु:खिता: । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥ ११ ॥

gāvo vṛṣā vatsataryaḥkrandamānāḥ su-duḥkhitāḥkṛṣṇe nyastekṣaṇā bhītārudantya iva tasthire

अथ व्रजे महोत्पातास्त्रिविधा ह्यतिदारुणा: । उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिन: ॥ १२ ॥

atha vraje mahotpātāstri-vidhā hy ati-dāruṇāḥutpetur bhuvi divy ātmanyāsanna-bhaya-śaṁsinaḥ

तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥

tān ālakṣya bhayodvignāgopā nanda-purogamāḥvinā rāmeṇa gāḥ kṛṣṇaṁjñātvā cārayituṁ gatam

तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बल: । प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य स: ॥ १६ ॥

tāṁs tathā kātarān vīkṣyabhagavān mādhavo balaḥprahasya kiñcin novācaprabhāva-jño ’nujasya saḥ

तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदै: । भगवल्लक्षणैर्जग्मु: पदव्या यमुनातटम् ॥ १७ ॥

te ’nveṣamāṇā dayitaṁkṛṣṇaṁ sūcitayā padaiḥbhagaval-lakṣaṇair jagmuḥpadavyā yamunā-taṭam

ते तत्र तत्राब्जयवाङ्कुशाशनि-ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्पते: । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरेनिरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्वरा: ॥ १८ ॥

te tatra tatrābja-yavāṅkuśāśani-dhvajopapannāni padāni viś-pateḥmārge gavām anya-padāntarāntarenirīkṣamāṇā yayur aṅga satvarāḥ

अन्तर्ह्रदे भुजगभोगपरीतमारात्कृष्णं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिषणान् परित: पशूंश्चसङ्क्रन्दत: परमकश्मलमापुरार्ता: ॥ १९ ॥

antar hrade bhujaga-bhoga-parītam ārātkṛṣṇaṁ nirīham upalabhya jalāśayāntegopāṁś ca mūḍha-dhiṣaṇān paritaḥ paśūṁś casaṅkrandataḥ parama-kaśmalam āpur ārtāḥ

गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्तेतत्सौहृदस्मितविलोकगिर: स्मरन्त्य: । ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृशदु:खतप्ता:शून्यं प्रियव्यतिहृतं दद‍ृशुस्त्रिलोकम् ॥ २० ॥

gopyo ’nurakta-manaso bhagavaty anantetat-sauhṛda-smita-viloka-giraḥ smarantyaḥgraste ’hinā priyatame bhṛśa-duḥkha-taptāḥśūnyaṁ priya-vyatihṛtaṁ dadṛśus tri-lokam

ता: कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टांतुल्यव्यथा: समनुगृह्य शुच: स्रवन्त्य: । तास्ता व्रजप्रियकथा: कथयन्त्य आसन्कृष्णाननेऽर्पितद‍ृशो मृतकप्रतीका: ॥ २१ ॥

tāḥ kṛṣṇa-mātaram apatyam anupraviṣṭāṁtulya-vyathāḥ samanugṛhya śucaḥ sravantyaḥtās tā vraja-priya-kathāḥ kathayantya āsankṛṣṇānane ’rpita-dṛśo mṛtaka-pratīkāḥ

कृष्णप्राणान्निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् राम: कृष्णानुभाववित् ॥ २२ ॥

kṛṣṇa-prāṇān nirviśatonandādīn vīkṣya taṁ hradampratyaṣedhat sa bhagavānrāmaḥ kṛṣṇānubhāva-vit

इत्थं स्वगोकुलमनन्यगतिं निरीक्ष्यसस्त्रीकुमारमतिदु:खितमात्महेतो: । आज्ञाय मर्त्यपदवीमनुवर्तमान:स्थित्वा मुहूर्तमुदतिष्ठदुरङ्गबन्धात् ॥ २३ ॥

ittham sva-gokulam ananya-gatiṁ nirīkṣyasa-strī-kumāram ati-duḥkhitam ātma-hetoḥājñāya martya-padavīm anuvartamānaḥsthitvā muhūrtam udatiṣṭhad uraṅga-bandhāt

तत्प्रथ्यमानवपुषा व्यथितात्मभोग-स्त्यक्त्वोन्नमय्य कुपित: स्वफणान् भुजङ्ग: । तस्थौ श्वसञ्छ्वसनरन्ध्रविषाम्बरीष-स्तब्धेक्षणोल्मुकमुखो हरिमीक्षमाण: ॥ २४ ॥

tat-prathyamāna-vapuṣā vyathitātma-bhogastyaktvonnamayya kupitaḥ sva-phaṇān bhujaṅgaḥtasthau śvasañ chvasana-randhra-viṣāmbarīṣa-stabdhekṣaṇolmuka-mukho harim īkṣamāṇaḥ

तं जिह्वया द्विशिखया परिलेलिहानंद्वे सृक्‍वणी ह्यतिकरालविषाग्निद‍ृष्टिम् । क्रीडन्नमुं परिससार यथा खगेन्द्रोबभ्राम सोऽप्यवसरं प्रसमीक्षमाण: ॥ २५ ॥

taṁ jihvayā dvi-śikhayā parilelihānaṁdve sṛkvaṇī hy ati-karāla-viṣāgni-dṛṣṭimkrīḍann amuṁ parisasāra yathā khagendrobabhrāma so ’py avasaraṁ prasamīkṣamāṇaḥ

एवं परिभ्रमहतौजसमुन्नतांस-मानम्य तत्पृथुशिर:स्वधिरूढ आद्य: । तन्मूर्धरत्ननिकरस्पर्शातिताम्र-पादाम्बुजोऽखिलकलादिगुरुर्ननर्त ॥ २६ ॥

evaṁ paribhrama-hataujasam unnatāṁsamānamya tat-pṛthu-śiraḥsv adhirūḍha ādyaḥtan-mūrdha-ratna-nikara-sparśāti-tāmra-pādāmbujo ’khila-kalādi-gurur nanarta

तं नर्तुमुद्यतमवेक्ष्य तदा तदीय-गन्धर्वसिद्धमुनिचारणदेववध्व: । प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत-पुष्पोपहारनुतिभि: सहसोपसेदु: ॥ २७ ॥

taṁ nartum udyatam avekṣya tadā tadīya-gandharva-siddha-muni-cāraṇa-deva-vadhvaḥprītyā mṛdaṅga-paṇavānaka-vādya-gīta-puṣpopahāra-nutibhiḥ sahasopaseduḥ

यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग शतैकशीर्ष्ण-स्तत्तन् ममर्द खरदण्डधरोऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिपातै: । क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणमास्यतोऽसृङ्नस्तो वमन् परमकश्मलमाप नाग: ॥ २८ ॥

yad yac chiro na namate ’ṅga śataika-śīrṣṇastat tan mamarda khara-daṇḍa-dharo ’ṅghri-pātaiḥkṣīṇāyuṣo bhramata ulbaṇam āsyato ’sṛṅnasto vaman parama-kaśmalam āpa nāgaḥ

तस्याक्षिभिर्गरलमुद्वमत: शिर:सुयद् यत् समुन्नमति नि:श्वसतो रुषोच्चै: । नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूवपुष्पै: प्रपूजित इवेह पुमान् पुराण: ॥ २९ ॥

tasyākṣibhir garalam udvamataḥ śiraḥsuyad yat samunnamati niḥśvasato ruṣoccaiḥnṛtyan padānunamayan damayāṁ babhūvapuṣpaiḥ prapūjita iveha pumān purāṇaḥ

तच्चित्रताण्डवविरुग्नफणासहस्रोरक्तं मुखैरुरु वमन्नृप भग्नगात्र: । स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणंनारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ३० ॥

tac-citra-tāṇḍava-virugna-phaṇā-sahasroraktaṁ mukhair uru vaman nṛpa bhagna-gātraḥsmṛtvā carācara-guruṁ puruṣaṁ purāṇaṁnārāyaṇaṁ tam araṇaṁ manasā jagāma

कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नंपार्ष्णिप्रहारपरिरुग्नफणातपत्रम् । द‍ृष्ट्वाहिमाद्यमुपसेदुरमुष्य पत्‍न्यआर्ता: श्लथद्वसनभूषणकेशबन्धा: ॥ ३१ ॥

kṛṣṇasya garbha-jagato ’ti-bharāvasannaṁpārṣṇi-prahāra-parirugna-phaṇātapatramdṛṣṭvāhim ādyam upasedur amuṣya patnyaārtāḥ ślathad-vasana-bhūṣaṇa-keśa-bandhāḥ

तास्तं सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृतार्भा:कायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमु: । साध्व्य: कृताञ्जलिपुटा: शमलस्य भर्तु-र्मोक्षेप्सव: शरणदं शरणं प्रपन्ना: ॥ ३२ ॥

tās taṁ su-vigna-manaso ’tha puraskṛtārbhāḥkāyaṁ nidhāya bhuvi bhūta-patiṁ praṇemuḥsādhvyaḥ kṛtāñjali-puṭāḥ śamalasya bharturmokṣepsavaḥ śaraṇa-daṁ śaraṇaṁ prapannāḥ

नागपत्‍न्य ऊचु: न्याय्यो हि दण्ड: कृतकिल्बिषेऽस्मिं-स्तवावतार: खलनिग्रहाय । रिपो: सुतानामपि तुल्यद‍ृष्टि-र्धत्से दमं फलमेवानुशंसन् ॥ ३३ ॥

nāga-patnya ūcuḥnyāyyo hi daṇḍaḥ kṛta-kilbiṣe ’smiṁstavāvatāraḥ khala-nigrahāyaripoḥ sutānām api tulya-dṛṣṭirdhatse damaṁ phalam evānuśaṁsan

अनुग्रहोऽयं भवत: कृतो हि नोदण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापह: । यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिन:क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मत: ॥ ३४ ॥

anugraho ’yaṁ bhavataḥ kṛto hi nodaṇḍo ’satāṁ te khalu kalmaṣāpahaḥyad dandaśūkatvam amuṣya dehinaḥkrodho ’pi te ’nugraha eva sammataḥ

तप: सुतप्तं किमनेन पूर्वंनिरस्तमानेन च मानदेन । धर्मोऽथ वा सर्वजनानुकम्पयायतो भवांस्तुष्यति सर्वजीव: ॥ ३५ ॥

tapaḥ sutaptaṁ kim anena pūrvaṁnirasta-mānena ca māna-denadharmo ’tha vā sarva-janānukampayāyato bhavāṁs tuṣyati sarva-jīvaḥ

कस्यानुभावोऽस्य न देव विद्महेतवाङ्‍‍‍‍‍घ्रिरेणुस्परशाधिकार: । यद्वाञ्छया श्रीर्ललनाचरत्तपोविहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता ॥ ३६ ॥

kasyānubhāvo ’sya na deva vidmahetavāṅghri-reṇu-sparaśādhikāraḥyad-vāñchayā śrīr lalanācarat tapovihāya kāmān su-ciraṁ dhṛta-vratā

न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमंन पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वावाञ्छन्ति यत्पादरज:प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥

na nāka-pṛṣṭhaṁ na ca sārva-bhaumaṁna pārameṣṭhyaṁ na rasādhipatyamna yoga-siddhīr apunar-bhavaṁ vāvāñchanti yat-pāda-rajaḥ-prapannāḥ

तदेष नाथाप दुरापमन्यै-स्तमोजनि: क्रोधवशोऽप्यहीश: । संसारचक्रे भ्रमत: शरीरिणोयदिच्छत: स्याद् विभव: समक्ष: ॥ ३८ ॥

tad eṣa nāthāpa durāpam anyaistamo-janiḥ krodha-vaśo ’py ahīśaḥsaṁsāra-cakre bhramataḥ śarīriṇoyad-icchataḥ syād vibhavaḥ samakṣaḥ

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥

namas tubhyaṁ bhagavatepuruṣāya mahātmanebhūtāvāsāya bhūtāyaparāya paramātmane

ज्ञानविज्ञाननीधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्ते प्राकृताय च ॥ ४० ॥

jñāna-vijñāna-nīdhayebrahmaṇe ’nanta-śaktayeaguṇāyāvikārāyanamas te prākṛtāya ca

कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥

kālāya kāla-nābhāyakālāvayava-sākṣiṇeviśvāya tad-upadraṣṭretat-kartre viśva-hetave

भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥

bhūta-mātrendriya-prāṇa-mano-buddhy-āśayātmanetri-guṇenābhimānenagūḍha-svātmānubhūtaye

नम: प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नम: ॥ ४४ ॥

namaḥ pramāṇa-mūlāyakavaye śāstra-yonayepravṛttāya nivṛttāyanigamāya namo namaḥ

नम: कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ ४५ ॥

namaḥ kṛṣṇāya rāmāyavasudeva-sutāya capradyumnāyāniruddhāyasātvatāṁ pataye namaḥ

नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्ट्रे स्वसंविदे ॥ ४६ ॥

namo guṇa-pradīpāyaguṇātma-cchādanāya caguṇa-vṛtty-upalakṣyāyaguṇa-draṣṭre sva-saṁvide

अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने ॥ ४७ ॥

avyākṛta-vihārāyasarva-vyākṛta-siddhayehṛṣīkeśa namas te ’stumunaye mauna-śīline

परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नम: । अविश्वाय च विश्वाय तद्‌‌द्रष्ट्रेऽस्य च हेतवे ॥ ४८ ॥

parāvara-gati-jñāyasarvādhyakṣāya te namaḥaviśvāya ca viśvāyatad-draṣṭre ’sya ca hetave

त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभोगुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् । तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत:समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥

tvaṁ hy asya janma-sthiti-saṁyamān vibhoguṇair anīho ’kṛta-kāla-śakti-dhṛktat-tat-svabhāvān pratibodhayan sataḥsamīkṣayāmogha-vihāra īhase

तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यांशान्ता अशान्ता उत मूढयोनय: । शान्ता: प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतांस्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहत: ॥ ५० ॥

tasyaiva te ’mūs tanavas tri-lokyāṁśāntā aśāntā uta mūḍha-yonayaḥśāntāḥ priyās te hy adhunāvituṁ satāṁsthātuś ca te dharma-parīpsayehataḥ

अपराध: सकृद् भर्त्रा सोढव्य: स्वप्रजाकृत: । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानत: ॥ ५१ ॥

aparādhaḥ sakṛd bhartrāsoḍhavyaḥ sva-prajā-kṛtaḥkṣantum arhasi śāntātmanmūḍhasya tvām ajānataḥ

अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नग: । स्त्रीणां न: साधुशोच्यानां पति: प्राण: प्रदीयताम् ॥ ५२ ॥

anugṛhṇīṣva bhagavanprāṇāṁs tyajati pannagaḥstrīṇāṁ naḥ sādhu-śocyānāṁpatiḥ prāṇaḥ pradīyatām

विधेहि ते किङ्करीणामनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ५३ ॥

vidhehi te kiṅkarīṇāmanuṣṭheyaṁ tavājñayāyac-chraddhayānutiṣṭhan vaimucyate sarvato bhayāt

श्रीशुक उवाच इत्थं स नागपत्नीभिर्भगवान् समभिष्टुत: । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्‍‍‍‍‍घ्रिकुट्टनै: ॥ ५४ ॥

śrī-śuka uvācaitthaṁ sa nāga-patnībhirbhagavān samabhiṣṭutaḥmūrcchitaṁ bhagna-śirasaṁvisasarjāṅghri-kuṭṭanaiḥ

प्रतिलब्धेन्द्रियप्राण: कालिय: शनकैर्हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीन: कृष्णं प्राह कृताञ्जलि: ॥ ५५ ॥

pratilabdhendriya-prāṇaḥkāliyaḥ śanakair harimkṛcchrāt samucchvasan dīnaḥkṛṣṇaṁ prāha kṛtāñjaliḥ

कालिय उवाच वयं खला: सहोत्पत्त्या तामसा दीर्घमन्यव: । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रह: ॥ ५६ ॥

kāliya uvācavayaṁ khalāḥ sahotpattyātamasā dīrgha-manyavaḥsvabhāvo dustyajo nāthalokānāṁ yad asad-grahaḥ

त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥

tvayā sṛṣṭam idaṁ viśvaṁdhātar guṇa-visarjanamnānā-svabhāva-vīryaujo-yoni-bījāśayākṛti

वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यव: । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिता: स्वयम् ॥ ५८ ॥

vayaṁ ca tatra bhagavansarpā jāty-uru-manyavaḥkathaṁ tyajāmas tvan-māyāṁdustyajāṁ mohitāḥ svayam

भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वर: । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि न: ॥ ५९ ॥

bhavān hi kāraṇaṁ tatrasarva-jño jagad-īśvaraḥanugrahaṁ nigrahaṁ vāmanyase tad vidhehi naḥ

श्रीशुक उवाच इत्याकर्ण्य वच: प्राह भगवान् कार्यमानुष: । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यते नदी ॥ ६० ॥

śrī-śuka uvācaity ākarṇya vacaḥ prāhabhagavān kārya-mānuṣaḥnātra stheyaṁ tvayā sarpasamudraṁ yāhi mā ciramsva-jñāty-apatya-dārāḍhyogo-nṛbhir bhujyate nadī

य एतत् संस्मरेन्मर्त्यस्तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन्नुभयो: सन्ध्योर्न युष्मद् भयमाप्नुयात् ॥ ६१ ॥

ya etat saṁsmaren martyastubhyaṁ mad-anuśāsanamkīrtayann ubhayoḥ sandhyorna yuṣmad bhayam āpnuyāt

योऽस्मिन् स्‍नात्वा मदाक्रीडे देवादींस्तर्पयेज्जलै: । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६२ ॥

yo ’smin snātvā mad-ākrīḍedevādīṁs tarpayej jalaiḥupoṣya māṁ smarann arcetsarva-pāpaiḥ pramucyate

द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रित: । यद्भ‍यत्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पादलाञ्छितम् ॥ ६३ ॥

dvīpaṁ ramaṇakaṁ hitvāhradam etam upāśritaḥyad-bhayāt sa suparṇas tvāṁnādyān mat-pāda-lāñchitam

श्रीऋषिरुवाचमुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्‍न्यश्च सादरम् ॥ ६४ ॥

śrī-ṛṣir uvācamukto bhagavatā rājankṛṣṇenādbhuta-karmaṇātaṁ pūjayām āsa mudānāga-patnyaś ca sādaram

दिव्याम्बरस्रङ्‌मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥

divyāmbara-sraṅ-maṇibhiḥparārdhyair api bhūṣaṇaiḥdivya-gandhānulepaiś camahatyotpala-mālayā