Canto 10, Chapter 20

श्रीशुक उवाच तयोस्तदद्भ‍ुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मन: । गोपा: स्त्रीभ्य: समाचख्यु: प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācatayos tad adbhutaṁ karmadāvāgner mokṣam ātmanaḥgopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥpralamba-vadham eva ca

गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिता: । मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥

gopa-vṛddhāś ca gopyaś catad upākarṇya vismitāḥmenire deva-pravaraukṛṣṇa-rāmau vrajaṁ gatau

तत: प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भ‍वा । विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥

tataḥ prāvartata prāvṛṭsarva-sattva-samudbhavāvidyotamāna-paridhirvisphūrjita-nabhas-talā

सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभि: । अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥

sāndra-nīlāmbudair vyomasa-vidyut-stanayitnubhiḥaspaṣṭa-jyotir ācchannaṁbrahmeva sa-guṇaṁ babhau

अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु । स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्य: काल आगते ॥ ५ ॥

aṣṭau māsān nipītaṁ yadbhūmyāś coda-mayaṁ vasusva-gobhir moktum ārebheparjanyaḥ kāla āgate

तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिता: । प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचु: करुणा इव ॥ ६ ॥

taḍidvanto mahā-meghāścaṇḍa-śvasana-vepitāḥprīṇanaṁ jīvanaṁ hy asyamumucuḥ karuṇā iva

तप:कृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही । यथैव काम्यतपसस्तनु: सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥

tapaḥ-kṛśā deva-mīḍhāāsīd varṣīyasī mahīyathaiva kāmya-tapasastanuḥ samprāpya tat-phalam

निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहा: । यथा पापेन पाषण्डा न हि वेदा: कलौ युगे ॥ ८ ॥

niśā-mukheṣu khadyotāstamasā bhānti na grahāḥyathā pāpena pāṣaṇḍāna hi vedāḥ kalau yuge

श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुका: ससृजुर्गिर: । तूष्णीं शयाना: प्राग् यद्वद्ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥

śrutvā parjanya-ninadaṁmaṇḍukāḥ sasṛjur giraḥtūṣṇīṁ śayānāḥ prāg yadvadbrāhmaṇā niyamātyaye

आसन्नुत्पथगामिन्य: क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यती: । पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पद: ॥ १० ॥

āsann utpatha-gāminyaḥkṣudra-nadyo ’nuśuṣyatīḥpuṁso yathāsvatantrasyadeha-draviṇa-sampadaḥ

हरिता हरिभि: शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता । उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥

haritā haribhiḥ śaṣpairindragopaiś ca lohitāucchilīndhra-kṛta-cchāyānṛṇāṁ śrīr iva bhūr abhūt

क्षेत्राणि शष्यसम्पद्भ‍ि: कर्षकाणां मुदं ददु: । मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥

kṣetrāṇi śaṣya-sampadbhiḥkarṣakāṇāṁ mudaṁ daduḥmāninām anutāpaṁ vaidaivādhīnam ajānatām

जलस्थलौकस: सर्वे नववारिनिषेवया । अबिभ्रन् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥

jala-sthalaukasaḥ sarvenava-vāri-niṣevayāabibhran ruciraṁ rūpaṁyathā hari-niṣevayā

सरिद्भ‍ि: सङ्गत: सिन्धुश्चुक्षोभ श्वसनोर्मिमान् । अपक्‍वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥

saridbhiḥ saṅgataḥ sindhuścukṣobha śvasanormimānapakva-yoginaś cittaṁkāmāktaṁ guṇa-yug yathā

गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथु: । अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतस: ॥ १५ ॥

girayo varṣa-dhārābhirhanyamānā na vivyathuḥabhibhūyamānā vyasanairyathādhokṣaja-cetasaḥ

मार्गा बभूवु: सन्दिग्धस्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृता: । नाभ्यस्यमाना: श्रुतयो द्विजै: कालेन चाहता: ॥ १६ ॥

mārgā babhūvuḥ sandigdhāstṛṇaiś channā hy asaṁskṛtāḥnābhyasyamānāḥ śrutayodvijaiḥ kālena cāhatāḥ

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदा: । स्थैर्यं न चक्रु: कामिन्य: पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥

loka-bandhuṣu megheṣuvidyutaś cala-sauhṛdāḥsthairyaṁ na cakruḥ kāminyaḥpuruṣeṣu guṇiṣv iva

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् । व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥

dhanur viyati māhendraṁnirguṇaṁ ca guṇiny abhātvyakte guṇa-vyatikare’guṇavān puruṣo yathā

न रराजोडुपश्छन्न: स्वज्योत्स्‍नाराजितैर्घनै: । अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥

na rarājoḍupaś channaḥsva-jyotsnā-rājitair ghanaiḥahaṁ-matyā bhāsitayāsva-bhāsā puruṣo yathā

मेघागमोत्सवा हृष्टा: प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिन: । गृहेषु तप्तनिर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥

meghāgamotsavā hṛṣṭāḥpratyanandañ chikhaṇḍinaḥgṛheṣu tapta-nirviṇṇāyathācyuta-janāgame

पीत्वाप: पादपा: पद्भ‍िरासन्नानात्ममूर्तय: । प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥

pītvāpaḥ pādapāḥ padbhirāsan nānātma-mūrtayaḥprāk kṣāmās tapasā śrāntāyathā kāmānusevayā

सर:स्वशान्तरोध:सु न्यूषुरङ्गापि सारसा: । गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशया: ॥ २२ ॥

saraḥsv aśānta-rodhaḥsunyūṣur aṅgāpi sārasāḥgṛheṣv aśānta-kṛtyeṣugrāmyā iva durāśayāḥ

जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे । पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गा: कलौ यथा ॥ २३ ॥

jalaughair nirabhidyantasetavo varṣatīśvarepāṣaṇḍinām asad-vādairveda-mārgāḥ kalau yathā

व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्यश्चामृतं घना: । यथाशिषो विश्पतय: काले काले द्विजेरिता: ॥ २४ ॥

vyamuñcan vāyubhir nunnābhūtebhyaś cāmṛtaṁ ghanāḥyathāśiṣo viś-patayaḥkāle kāle dvijeritāḥ

एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्‍वखर्जुरजम्बुमत् । गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबल: प्राविशद्धरि: ॥ २५ ॥

evaṁ vanaṁ tad varṣiṣṭhaṁpakva-kharjura-jambumatgo-gopālair vṛto rantuṁsa-balaḥ prāviśad dhariḥ

धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा । ययुर्भगवताहूता द्रुतं प्रीत्या स्‍नुतस्तना: ॥ २६ ॥

dhenavo manda-gāminyaūdho-bhāreṇa bhūyasāyayur bhagavatāhūtādrutaṁ prītyā snuta-stanāḥ

वनौकस: प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युत: । जलधारा गिरेर्नादादासन्ना दद‍ृशे गुहा: ॥ २७ ॥

vanaukasaḥ pramuditāvana-rājīr madhu-cyutaḥjala-dhārā girer nādādāsannā dadṛśe guhāḥ

क्‍वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति । निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशन: ॥ २८ ॥

kvacid vanaspati-kroḍeguhāyāṁ cābhivarṣatinirviśya bhagavān remekanda-mūla-phalāśanaḥ

दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके । सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपै: सङ्कर्षणान्वित: ॥ २९ ॥

dadhy-odanaṁ samānītaṁśilāyāṁ salilāntikesambhojanīyair bubhujegopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ

शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् । तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमा: ॥ ३० ॥ प्रावृट्‍‍श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् । भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥

śādvalopari saṁviśyacarvato mīlitekṣaṇāntṛptān vṛṣān vatsatarāngāś ca svodho-bhara-śramāḥ

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे । शरत्समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥

evaṁ nivasatos tasminrāma-keśavayor vrajeśarat samabhavad vyabhrāsvacchāmbv-aparuṣānilā

शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययु: । भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥

śaradā nīrajotpattyānīrāṇi prakṛtiṁ yayuḥbhraṣṭānām iva cetāṁsipunar yoga-niṣevayā

व्योम्नोऽब्भ्रं भूतशाबल्यं भुव: पङ्कमपां मलम् । शरज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥

vyomno ’bbhraṁ bhūta-śābalyaṁbhuvaḥ paṅkam apāṁ malamśaraj jahārāśramiṇāṁkṛṣṇe bhaktir yathāśubham

सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजु: शुभ्रवर्चस: । यथा त्यक्तैषणा: शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषा: ॥ ३५ ॥

sarva-svaṁ jaladā hitvāvirejuḥ śubhra-varcasaḥyathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntāmunayo mukta-kilbiṣāḥ

गिरयो मुमुचुस्तोयं क्‍वचिन्न मुमुचु: शिवम् । यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥

girayo mumucus toyaṁkvacin na mumucuḥ śivamyathā jñānāmṛtaṁ kālejñānino dadate na vā

नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचरा: । यथायुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढा: कुटुम्बिन: ॥ ३७ ॥

naivāvidan kṣīyamāṇaṁjalaṁ gādha-jale-carāḥyathāyur anv-ahaṁ kṣayyaṁnarā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ

गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् । यथा दरिद्र: कृपण: कुटुम्ब्यविजितेन्द्रिय: ॥ ३८ ॥

gādha-vāri-carās tāpamavindañ charad-arka-jamyathā daridraḥ kṛpaṇaḥkuṭumby avijitendriyaḥ

शनै: शनैर्जहु: पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुध: । यथाहंममतां धीरा: शरीरादिष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥

śanaiḥ śanair jahuḥ paṅkaṁsthalāny āmaṁ ca vīrudhaḥyathāhaṁ-mamatāṁ dhīrāḥśarīrādiṣv anātmasu

निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्र: शरदागमे । आत्मन्युपरते सम्यङ्‍मुनिर्व्युपरतागम: ॥ ४० ॥

niścalāmbur abhūt tūṣṇīṁsamudraḥ śarad-āgameātmany uparate samyaṅmunir vyuparatāgamaḥ

केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका द‍ृढसेतुभि: । यथा प्राणै: स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिन: ॥ ४१ ॥

kedārebhyas tv apo ’gṛhṇankarṣakā dṛḍha-setubhiḥyathā prāṇaiḥ sravaj jñānaṁtan-nirodhena yoginaḥ

शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् । देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥

śarad-arkāṁśu-jāṁs tāpānbhūtānām uḍupo ’haratdehābhimāna-jaṁ bodhomukundo vraja-yoṣitām

खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् । सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥

kham aśobhata nirmeghaṁśarad-vimala-tārakamsattva-yuktaṁ yathā cittaṁśabda-brahmārtha-darśanam

अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणै: शशी । यथा यदुपति: कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥

akhaṇḍa-maṇḍalo vyomnirarājoḍu-gaṇaiḥ śaśīyathā yadu-patiḥ kṛṣṇovṛṣṇi-cakrāvṛto bhuvi

आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् । जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतस: ॥ ४५ ॥

āśliṣya sama-śītoṣṇaṁprasūna-vana-mārutamjanās tāpaṁ jahur gopyona kṛṣṇa-hṛta-cetasaḥ

गावो मृगा: खगा नार्य: पुष्पिण्य: शरदाभवन् । अन्वीयमाना: स्ववृषै: फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥

gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥpuṣpiṇyaḥ śaradābhavananvīyamānāḥ sva-vṛṣaiḥphalair īśa-kriyā iva

उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना । राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥

udahṛṣyan vārijānisūryotthāne kumud vinārājñā tu nirbhayā lokāyathā dasyūn vinā nṛpa

पुरग्रामेष्वाग्रयणैरिन्द्रियैश्च महोत्सवै: । बभौ भू: पक्‍वशष्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरे: ॥ ४८ ॥

pura-grāmeṣv āgrayaṇairindriyaiś ca mahotsavaiḥbabhau bhūḥ pakva-śaṣyāḍhyākalābhyāṁ nitarāṁ hareḥ

वणिङ्‍मुनिनृपस्‍नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे । वर्षरुद्धा यथा सिद्धा: स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥

vaṇiṅ-muni-nṛpa-snātānirgamyārthān prapedirevarṣa-ruddhā yathā siddhāḥsva-piṇḍān kāla āgate