Canto 10, Chapter 23

श्रीगोपा ऊचु: राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथ: ॥ १ ॥

śrī-gopa ūcuḥrāma rāma mahā-bāhokṛṣṇa duṣṭa-nibarhaṇaeṣā vai bādhate kṣun nastac-chāntiṁ kartum arhathaḥ

श्रीशुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर्भगवान् देवकीसुत: । भक्ताया विप्रभार्याया: प्रसीदन्निदमब्रवीत् ॥ २ ॥

śrī-śuka uvācaiti vijñāpito gopairbhagavān devakī-sutaḥbhaktāyā vipra-bhāryāyāḥprasīdann idam abravīt

प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिन: । सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३ ॥

prayāta deva-yajanaṁbrāhmaṇā brahma-vādinaḥsatram āṅgirasaṁ nāmahy āsate svarga-kāmyayā

तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिता: । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥ ४ ॥

tatra gatvaudanaṁ gopāyācatāsmad-visarjitāḥkīrtayanto bhagavataāryasya mama cābhidhām

इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान्दण्डवत्पतिता भुवि ॥ ५ ॥

ity ādiṣṭā bhagavatāgatvā yācanta te tathākṛtāñjali-puṭā viprāndaṇḍa-vat patitā bhuvi

हे भूमिदेवा: श‍ृणुत कृष्णस्यादेशकारिण: । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६ ॥

he bhūmi-devāḥ śṛṇutakṛṣṇasyādeśa-kāriṇaḥprāptāñ jānīta bhadraṁ vogopān no rāma-coditān

गाश्चारयन्तावविदूर ओदनंरामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदिश्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमा: ॥ ७ ॥

gāś cārayantāv avidūra odanaṁrāmācyutau vo laṣato bubhukṣitautayor dvijā odanam arthinor yadiśraddhā ca vo yacchata dharma-vittamāḥ

दीक्षाया: पशुसंस्थाया: सौत्रामण्याश्च सत्तमा: । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥

dīkṣāyāḥ paśu-saṁsthāyāḥsautrāmaṇyāś ca sattamāḥanyatra dīkṣitasyāpinānnam aśnan hi duṣyati

इति ते भगवद्याच्ञां श‍ृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवु: । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिन: ॥ ९ ॥

iti te bhagavad-yācñāṁśṛṇvanto ’pi na śuśruvuḥkṣudrāśā bhūri-karmāṇobāliśā vṛddha-māninaḥ

देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यद‍ृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥

deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṁmantra-tantrartvijo ’gnayaḥdevatā yajamānaś cakratur dharmaś ca yan-mayaḥ

न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशा: प्रत्येत्य तथोचु: कृष्णरामयो: ॥ १२ ॥

na te yad om iti procurna neti ca parantapagopā nirāśāḥ pratyetyatathocuḥ kṛṣṇa-rāmayoḥ

तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वर: । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन्लौकिकीं गतिम् ॥ १३ ॥

tad upākarṇya bhagavānprahasya jagad-īśvaraḥvyājahāra punar gopāndarśayan laukikīṁ gatim

मां ज्ञापयत पत्नीभ्य: ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं व: स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥

māṁ jñāpayata patnībhyaḥsa-saṅkarṣaṇam āgatamdāsyanti kāmam annaṁ vaḥsnigdhā mayy uṣitā dhiyā

गत्वाथ पत्नीशालायां द‍ृष्ट्वासीना: स्वलङ्कृता: । नत्वा द्विजसतीर्गोपा: प्रश्रिता इदमब्रुवन् ॥ १५ ॥

gatvātha patnī-śālāyāṁdṛṣṭvāsīnāḥ sv-alaṅkṛtāḥnatvā dvija-satīr gopāḥpraśritā idam abruvan

नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि न: । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥ १६ ॥

namo vo vipra-patnībhyonibodhata vacāṁsi naḥito ’vidūre caratākṛṣṇeneheṣitā vayam

गाश्चारयन् स गोपालै: सरामो दूरमागत: । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ १७ ॥

gāś cārayan sa gopālaiḥsa-rāmo dūram āgataḥbubhukṣitasya tasyānnaṁsānugasya pradīyatām

श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुका: । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥

śrutvācyutam upāyātaṁnityaṁ tad-darśanotsukāḥtat-kathākṣipta-manasobabhūvur jāta-sambhramāḥ

चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनै: । अभिसस्रु: प्रियं सर्वा: समुद्रमिव निम्नगा: ॥ १९ ॥

catur-vidhaṁ bahu-guṇamannam ādāya bhājanaiḥabhisasruḥ priyaṁ sarvāḥsamudram iva nimnagāḥ

निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं दद‍ृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥

niṣidhyamānāḥ patibhirbhrātṛbhir bandhubhiḥ sutaiḥbhagavaty uttama-ślokedīrgha-śruta-dhṛtāśayāḥ

श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह-धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जंकर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ २२ ॥

śyāmaṁ hiraṇya-paridhiṁ vanamālya-barha-dhātu-pravāla-naṭa-veṣam anavratāṁsevinyasta-hastam itareṇa dhunānam abjaṁkarṇotpalālaka-kapola-mukhābja-hāsam

प्राय:श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै-र्यस्मिन् निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रै: । अन्त: प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापंप्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र ॥ २३ ॥

prāyaḥ-śruta-priyatamodaya-karṇa-pūrairyasmin nimagna-manasas tam athākṣi-randraiḥantaḥ praveśya su-ciraṁ parirabhya tāpaṁprājñaṁ yathābhimatayo vijahur narendra

तास्तथा त्यक्तसर्वाशा: प्राप्ता आत्मदिद‍ृक्षया । विज्ञायाखिलद‍ृग्द्रष्टा प्राह प्रहसितानन: ॥ २४ ॥

tās tathā tyakta-sarvāśāḥprāptā ātma-didṛkṣayāvijñāyākhila-dṛg-draṣṭāprāha prahasitānanaḥ

स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिद‍ृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि व: ॥ २५ ॥

svāgataṁ vo mahā-bhāgāāsyatāṁ karavāma kimyan no didṛkṣayā prāptāupapannam idaṁ hi vaḥ

नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशला: स्वार्थदर्शिन: । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६ ॥

nanv addhā mayi kurvantikuśalāḥ svārtha-darśinaḥahaituky avyavahitāṁbhaktim ātma-priye yathā

प्राणबुद्धिमन:स्वात्मदारापत्यधनादय: । यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्तत: को न्वपर: प्रिय: ॥ २७ ॥

prāṇa-buddhi-manaḥ-svātmadārāpatya-dhanādayaḥyat-samparkāt priyā āsaṁstataḥ ko nv aparaḥ priyaḥ

तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातय: । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिन: ॥ २८ ॥

tad yāta deva-yajanaṁpatayo vo dvijātayaḥsva-satraṁ pārayiṣyantiyuṣmābhir gṛha-medhinaḥ

श्रीपत्‍न्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसंसत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टंकेशैर्निवोढुमतिलङ्‌घ्य समस्तबन्धून् ॥ २९ ॥

śrī-patnya ūcuḥmaivaṁ vibho ’rhati bhavān gadituṁ nr-śaṁsaṁsatyaṁ kuruṣva nigamaṁ tava pāda-mūlamprāptā vayaṁ tulasi-dāma padāvasṛṣṭaṁkeśair nivoḍhum atilaṅghya samasta-bandhūn

गृह्णन्ति नो न पतय: पितरौ सुता वान भ्रातृबन्धुसुहृद: कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयो: पतितात्मनां नोनान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ ३० ॥

gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vāna bhrātṛ-bandhu-suhṛdaḥ kuta eva cānyetasmād bhavat-prapadayoḥ patitātmanāṁ nonānyā bhaved gatir arindama tad vidhehi

श्रीभगवानुवाचपतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादय: । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ ३१ ॥

śrī-bhagavān uvācapatayo nābhyasūyeranpitṛ-bhrātṛ-sutādayaḥlokāś ca vo mayopetādevā apy anumanvate

न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥

na prītaye ’nurāgāyahy aṅga-saṅgo nṛṇām ihatan mano mayi yuñjānāacirān mām avāpsyatha

श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३३ ॥

śravaṇād darśanād dhyānānmayi bhāvo ’nukīrtanātna tathā sannikarṣeṇapratiyāta tato gṛhān

श्रीशुक उवाच इत्युक्ता द्विजपत्‍न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गता: । ते चानसूयवस्ताभि: स्त्रीभि: सत्रमपारयन् ॥ ३४ ॥

śrī-śuka uvācaity uktā dvija-patnyas tāyajña-vāṭaṁ punar gatāḥte cānasūyavas tābhiḥstrībhiḥ satram apārayan

तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥ ३५ ॥

tatraikā vidhṛtā bhartrābhagavantaṁ yathā-śrutamhṛḍopaguhya vijahaudehaṁ karmānubandhanam

भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभु: ॥ ३६ ॥

bhagavān api govindastenaivānnena gopakāncatur-vidhenāśayitvāsvayaṁ ca bubhuje prabhuḥ

एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतै: ॥ ३७ ॥

evaṁ līlā-nara-vapurnr-lokam anuśīlayanreme go-gopa-gopīnāṁramayan rūpa-vāk-kṛtaiḥ

अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन्कृतागस: । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयो: ॥ ३८ ॥

athānusmṛtya viprās teanvatapyan kṛtāgasaḥyad viśveśvarayor yācñāmahanma nṛ-viḍambayoḥ

द‍ृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥ ३९ ॥

dṛṣṭvā strīṇāṁ bhagavatikṛṣṇe bhaktim alaukikīmātmānaṁ ca tayā hīnamanutaptā vyagarhayan

धिग् जन्म नस्त्रिवृद् यत् तद् धिग्‌व्रतं धिग्‌‌बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ४० ॥

dhig janma nas tri-vṛd yat taddhig vrataṁ dhig bahu-jñatāmdhik kulaṁ dhik kriyā-dākṣyaṁvimukhā ye tv adhokṣaje

नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजा: ॥ ४१ ॥

nūnaṁ bhagavato māyāyoginām api mohinīyad vayaṁ guravo nṛṇāṁsvārthe muhyāmahe dvijāḥ

अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४२ ॥

aho paśyata nārīṇāmapi kṛṣṇe jagad-gurauduranta-bhāvaṁ yo ’vidhyanmṛtyu-pāśān gṛhābhidhān

नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥

nāsāṁ dvijāti-saṁskārona nivāso gurāv apina tapo nātma-mīmāṁsāna śaucaṁ na kriyāḥ śubhāḥ

ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो न: स्मारयामास गोपवाक्यै: सतां गति: ॥ ४५ ॥

nanu svārtha-vimūḍhānāṁpramattānāṁ gṛhehayāaho naḥ smārayām āsagopa-vākyaiḥ satāṁ gatiḥ

अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पते: । ईशितव्यै: किमस्माभिरीशस्यैतद् विडम्बनम् ॥ ४६ ॥

anyathā pūrṇa-kāmasyakaivalyādy-aśiṣāṁ pateḥīśitavyaiḥ kim asmābhirīśasyaitad viḍambanam

हित्वान्यान् भजते यं श्री: पादस्पर्शाशयासकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी ॥ ४७ ॥

hitvānyān bhajate yaṁ śrīḥpāda-sparśāśayāsakṛtsvātma-doṣāpavargeṇatad-yācñā jana-mohinī

देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याश‍ृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥

deśaḥ kālaḥ pṛthag dravyaṁmantra-tantrartvijo ’gnayaḥdevatā yajamānaś cakratur dharmaś ca yan-mayaḥ

तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमाम: कर्मवर्त्मसु ॥ ५० ॥

tasmai namo bhagavatekṛṣṇāyākuṇṭha-medhaseyan-māyā-mohita-dhiyobhramāmaḥ karma-vartmasu

स वै न आद्य: पुरुष: स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥ ५१ ॥

sa vai na ādyaḥ puruṣaḥsva-māyā-mohitātmanāmavijñatānubhāvānāṁkṣantum arhaty atikramam

इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलना: । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२ ॥

iti svāgham anusmṛtyakṛṣṇe te kṛta-helanāḥdidṛkṣavo vrajam athakaṁsād bhītā na cācalan