Canto 10, Chapter 24

श्रीशुक उवाच भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुत: । अपश्यन्निवसन्गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācabhagavān api tatraivabaladevena saṁyutaḥapaśyan nivasan gopānindra-yāga-kṛtodyamān

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शन: । प्रश्रयावनतोऽपृच्छद् वृद्धान् नन्दपुरोगमान् ॥ २ ॥

tad-abhijño ’pi bhagavānsarvātmā sarva-darśanaḥpraśrayāvanato ’pṛcchadvṛddhān nanda-purogamān

कथ्यतां मे पित: कोऽयं सम्भ्रमो व उपागत: । किं फलं कस्य वोद्देश: केन वा साध्यते मख: ॥ ३ ॥

kathyatāṁ me pitaḥ ko ’yaṁsambhramo va upāgataḥkiṁ phalaṁ kasya voddeśaḥkena vā sādhyate makhaḥ

एतद् ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पित: । न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह । अस्त्यस्वपरद‍ृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ॥ ४ ॥

etad brūhi mahān kāmomahyaṁ śuśrūṣave pitaḥna hi gopyaṁ hi sadhūnāṁkṛtyaṁ sarvātmanām ihaasty asva-para-dṛṣṭīnāmamitrodāsta-vidviṣām

उदासीनोऽरिवद् वर्ज्य आत्मवत् सुहृदुच्यते ॥ ५ ॥

udāsīno ’ri-vad varjyaātma-vat suhṛd ucyate

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति । विदुष: कर्मसिद्धि: स्याद् यथा नाविदुषो भवेत् ॥ ६ ॥

jñatvājñātvā ca karmāṇijano ’yam anutiṣṭhatividuṣaḥ karma-siddhiḥ syādyathā nāviduṣo bhavet

तत्र तावत् क्रियायोगो भवतां किं विचारित: । अथवा लौकिकस्तन्मे पृच्छत: साधु भण्यताम् ॥ ७ ॥

tatra tāvat kriyā-yogobhavatāṁ kiṁ vicāritaḥatha vā laukikas tan mepṛcchataḥ sādhu bhaṇyatām

श्रीनन्द उवाच पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तय: । तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पय: ॥ ८ ॥

śrī-nanda uvācaparjanyo bhagavān indromeghās tasyātma-mūrtayaḥte ’bhivarṣanti bhūtānāṁprīṇanaṁ jīvanaṁ payaḥ

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् । द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नरा: ॥ ९ ॥

taṁ tāta vayam anye cavārmucāṁ patim īśvaramdravyais tad-retasā siddhairyajante kratubhir narāḥ

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे । पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्य: फलभावन: ॥ १० ॥

tac-cheṣeṇopajīvantitri-varga-phala-hetavepuṁsāṁ puruṣa-kārāṇāṁparjanyaḥ phala-bhāvanaḥ

य एनं विसृजेद् धर्मं परम्पर्यागतं नर: । कामाद् द्वेषाद्भ‍याल्लोभात्स वै नाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥

ya enaṁ visṛjed dharmaṁparamparyāgataṁ naraḥkāmād dveṣād bhayāl lobhātsa vai nāpnoti śobhanam

श्रीशुक उवाच वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् । इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशव: ॥ १२ ॥

śrī-śuka uvācavaco niśamya nandasyatathānyeṣāṁ vrajaukasāmindrāya manyuṁ janayanpitaraṁ prāha keśavaḥ

श्रीभगवानुवाचकर्मणा जायते जन्तु: कर्मणैव प्रलीयते । सुखं दु:खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ॥ १३ ॥

śrī-bhagavān uvācakarmaṇā jāyate jantuḥkarmaṇaiva pralīyatesukhaṁ duḥkhaṁ bhayaṁ kṣemaṁkarmaṇaivābhipadyate

अस्ति चेदीश्वर: कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तु: प्रभुर्हि स: ॥ १४ ॥

asti ced īśvaraḥ kaścitphala-rūpy anya-karmaṇāmkartāraṁ bhajate so ’pina hy akartuḥ prabhur hi saḥ

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् । अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम् ॥ १५ ॥

kim indreṇeha bhūtānāṁsva-sva-karmānuvartināmanīśenānyathā kartuṁsvabhāva-vihitaṁ nṛṇām

स्वभावतन्त्रो हि जन: स्वभावमनुवर्तते । स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ १६ ॥

svabhāva-tantro hi janaḥsvabhāvam anuvartatesvabhāva-stham idaṁ sarvaṁsa-devāsura-mānuṣam

देहानुच्चावचाञ्जन्तु: प्राप्योत्सृजति कर्मणा । शत्रुर्मित्रमुदासीन: कर्मैव गुरुरीश्वर: ॥ १७ ॥

dehān uccāvacāñ jantuḥprāpyotsṛjati karmaṇāśatrur mitram udāsīnaḥkarmaiva gurur īśvaraḥ

तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थ: स्वकर्मकृत् । अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम् ॥ १८ ॥

tasmāt sampūjayet karmasvabhāva-sthaḥ sva-karma-kṛtanjasā yena vartetatad evāsya hi daivatam

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति । न तस्माद् विन्दते क्षेमं जारान् नार्यसती यथा ॥ १९ ॥

ājīvyaikataraṁ bhāvaṁyas tv anyam upajīvatina tasmād vindate kṣemaṁjārān nāry asatī yathā

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुव: । वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया ॥ २० ॥

varteta brahmaṇā viprorājanyo rakṣayā bhuvaḥvaiśyas tu vārtayā jīvecchūdras tu dvija-sevayā

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तूर्यमुच्यते । वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम् ॥ २१ ॥

kṛṣi-vāṇijya-go-rakṣākusīdaṁ tūryam ucyatevārtā catur-vidhā tatravayaṁ go-vṛttayo ’niśam

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतव: । रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत् ॥ २२ ॥

sattvaṁ rajas tama itisthity-utpatty-anta-hetavaḥrajasotpadyate viśvamanyonyaṁ vividhaṁ jagat

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वत: । प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्र: किं करिष्यति ॥ २३ ॥

rajasā coditā meghāvarṣanty ambūni sarvataḥprajās tair eva sidhyantimahendraḥ kiṁ kariṣyati

न न: पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् । वनौकसस्तात नित्यं वनशैलनिवासिन: ॥ २४ ॥

na naḥ purojanapadāna grāmā na gṛhā vayamvanaukasas tāta nityaṁvana-śaila-nivāsinaḥ

तस्माद् गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मख: । य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मख: ॥ २५ ॥

tasmād gavāṁ brāhmaṇānāmadreś cārabhyatāṁ makhaḥya indra-yāga-sambhārāstair ayaṁ sādhyatāṁ makhaḥ

पच्यन्तां विविधा: पाका: सूपान्ता: पायसादय: । संयावापूपशष्कुल्य: सर्वदोहश्च गृह्यताम् ॥ २६ ॥

pacyantāṁ vividhāḥ pākāḥsūpāntāḥ pāyasādayaḥsaṁyāvāpūpa-śaṣkulyaḥsarva-dohaś ca gṛhyatām

हूयन्तामग्नय: सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभि: । अन्नं बहुगुणं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणा: ॥ २७ ॥

hūyantām agnayaḥ samyagbrāhmaṇair brahma-vādibhiḥannaṁ bahu-guṇaṁ tebhyodeyaṁ vo dhenu-dakṣiṇāḥ

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हत: । यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलि: ॥ २८ ॥

anyebhyaś cāśva-cāṇḍāla-patitebhyo yathārhataḥyavasaṁ ca gavāṁ dattvāgiraye dīyatāṁ baliḥ

स्वलङ्कृता भुक्तवन्त: स्वनुलिप्ता: सुवासस: । प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान् ॥ २९ ॥

sv-alaṅkṛtā bhuktavantaḥsv-anuliptāḥ su-vāsasaḥpradakṣiṇāṁ ca kurutago-viprānala-parvatān

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते । अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मख: ॥ ३० ॥

etan mama mataṁ tātakriyatāṁ yadi rocateayaṁ go-brāhmaṇādrīṇāṁmahyaṁ ca dayito makhaḥ

श्रीशुक उवाच कालात्मना भगवता शक्रदर्प जिघांसया । प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्या: साध्वगृह्णन्त तद्वच: ॥ ३१ ॥

śrī-śuka uvācakālātmanā bhagavatāśakra-darpa-jighāṁsayāproktaṁ niśamya nandādyāḥsādhv agṛhṇanta tad-vacaḥ

तथा च व्यदधु: सर्वं यथाह मधुसूदन: । वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्‌‌द्रव्येण गिरिद्विजान् ॥ ३२ ॥ उपहृत्य बलीन् सम्यगाद‍ृता यवसं गवाम् । गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रु: प्रदक्षिणम् ॥ ३३ ॥

tathā ca vyadadhuḥ sarvaṁyathāha madhusūdanaḥvācayitvā svasty-ayanaṁtad-dravyeṇa giri-dvijān

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृता: । गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्य: सद्विजाशिष: ॥ ३४ ॥

anāṁsy anaḍud-yuktānite cāruhya sv-alaṅkṛtāḥgopyaś ca kṛṣṇa-vīryāṇigāyantyaḥ sa-dvijāśiṣaḥ

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गत: । शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद् बृहद्वपु: ॥ ३५ ॥

kṛṣṇas tv anyatamaṁ rūpaṁgopa-viśrambhaṇaṁ gataḥśailo ’smīti bruvan bhūribalim ādad bṛhad-vapuḥ

तस्मै नमो व्रजजनै: सह चक्र आत्मनात्मने । अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात् ॥ ३६ ॥

tasmai namo vraja-janaiḥsaha cakra ātmanātmaneaho paśyata śailo ’saurūpī no ’nugrahaṁ vyadhāt

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकस: । हन्ति ह्यस्मै नमस्याम: शर्मणे आत्मनो गवाम् ॥ ३७ ॥

eṣo ’vajānato martyānkāma-rūpī vanaukasaḥhanti hy asmai namasyāmaḥśarmaṇe ātmano gavām

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रचोदिता: । यथा विधाय ते गोपा सहकृष्णा व्रजं ययु: ॥ ३८ ॥

ity adri-go-dvija-makhaṁvāsudeva-pracoditāḥyathā vidhāya te gopāsaha-kṛṣṇā vrajaṁ yayuḥ