Canto 10, Chapter 29

श्रीबादरायणिरुवाचभगवानपि ता रात्री: शारदोत्फुल्लमल्लिका: । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित: ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācabhagavān api tā rātṛīḥśāradotphulla-mallikāḥvīkṣya rantuṁ manaś cakreyoga-māyām upāśritaḥ

तदोडुराज: ककुभ: करैर्मुखंप्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमै: । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रिय: प्रियाया इव दीर्घदर्शन: ॥ २ ॥

tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karair mukhaṁprācyā vilimpann aruṇena śantamaiḥsa carṣaṇīnām udagāc chuco mṛjanpriyaḥ priyāyā iva dīrgha-darśanaḥ

द‍ृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलंरमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितंजगौ कलं वामद‍ृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥

dṛṣṭvā kumudvantam akhaṇḍa-maṇḍalaṁramānanābhaṁ nava-kuṅkumāruṇamvanaṁ ca tat-komala-gobhī rañjitaṁjagau kalaṁ vāma-dṛśāṁ manoharam

निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनंव्रजस्त्रिय: कृष्णगृहीतमानसा: । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमा:स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला: ॥ ४ ॥

niśamya gītāṁ tad anaṅga-vardhanaṁvraja-striyaḥ kṛṣṇa-gṛhīta-mānasāḥājagmur anyonyam alakṣitodyamāḥsa yatra kānto java-lola-kuṇḍalāḥ

दुहन्त्योऽभिययु: काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुका: । पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययु: ॥ ५ ॥

duhantyo ’bhiyayuḥ kāściddohaṁ hitvā samutsukāḥpayo ’dhiśritya saṁyāvamanudvāsyāparā yayuḥ

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्न‍न्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥

pariveṣayantyas tad dhitvāpāyayantyaḥ śiśūn payaḥśuśrūṣantyaḥ patīn kāścidaśnantyo ’pāsya bhojanam

ता वार्यमाणा: पतिभि: पितृभिर्भ्रातृबन्धुभि: । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिता: ॥ ८ ॥

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥpitṛbhir bhrātṛ-bandhubhiḥgovindāpahṛtātmānona nyavartanta mohitāḥ

अन्तर्गृहगता: काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमा: । कृष्णं तद्भ‍ावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना: ॥ ९ ॥

antar-gṛha-gatāḥ kāścidgopyo ’labdha-vinirgamāḥkṛṣṇaṁ tad-bhāvanā-yuktādadhyur mīlita-locanāḥ

दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥

duḥsaha-preṣṭha-viraha-tīvra-tāpa-dhutāśubhāḥdhyāna-prāptācyutāśleṣa-nirvṛtyā kṣīṇa-maṅgalāḥ

श्रीपरीक्षिदुवाचकृष्णं विदु: परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥

śrī-parīkṣid uvācakṛṣṇaṁ viduḥ paraṁ kāntaṁna tu brahmatayā muneguṇa-pravāhoparamastāsāṁ guṇa-dhiyāṁ katham

श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्य: सिद्धिं यथा गत: । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रिया: ॥ १३ ॥

śrī-śuka uvācauktaṁ purastād etat tecaidyaḥ siddhiṁ yathā gataḥdviṣann api hṛṣīkeśaṁkim utādhokṣaja-priyāḥ

नृणां नि:श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १४ ॥

nṛṇāṁ niḥśreyasārthāyavyaktir bhagavato nṛpaavyayasyāprameyasyanirguṇasya guṇātmanaḥ

कामं क्रोधं भयं स्‍नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥

kāmaṁ krodhaṁ bhayaṁ snehamaikyaṁ sauhṛdam eva canityaṁ harau vidadhatoyānti tan-mayatāṁ hi te

न चैवं विस्मय: कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥

na caivaṁ vismayaḥ kāryobhavatā bhagavaty ajeyogeśvareśvare kṛṣṇeyata etad vimucyate

ता द‍ृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषित: । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाच: पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥

tā dṛṣṭvāntikam āyātābhagavān vraja-yoṣitaḥavadad vadatāṁ śreṣṭhovācaḥ peśair vimohayan

श्रीभगवानुवाचस्वागतं वो महाभागा: प्रियं किं करवाणि व: । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥

śrī-bhagavān uvācasvāgataṁ vo mahā-bhāgāḥpriyaṁ kiṁ karavāṇi vaḥvrajasyānāmayaṁ kaccidbrūtāgamana-kāraṇam

रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभि: सुमध्यमा: ॥ १९ ॥

rajany eṣā ghora-rūpāghora-sattva-niṣevitāpratiyāta vrajaṁ nehastheyaṁ strībhiḥ su-madhyamāḥ

मातर: पितर: पुत्रा भ्रातर: पतयश्च व: । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्‌वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥

mātaraḥ pitaraḥ putrābhrātaraḥ patayaś ca vaḥvicinvanti hy apaśyantomā kṛḍhvaṁ bandhu-sādhvasam

द‍ृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥

dṛṣṭaṁ vanaṁ kusumitaṁrākeśa-kara-rañjitamyamunānila-līlaijattaru-pallava-śobhitam

अथ वा मदभिस्‍नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशया: । आगता ह्युपपन्नं व: प्रीयन्ते मयि जन्तव: ॥ २३ ॥

atha vā mad-abhisnehādbhavatyo yantritāśayāḥāgatā hy upapannaṁ vaḥprīyante mayi jantavaḥ

भर्तु: शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण: प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥

bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ strīṇāṁparo dharmo hy amāyayātad-bandhūnāṁ ca kalyāṇaḥprajānāṁ cānupoṣaṇam

दु:शीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पति: स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥

duḥśīlo durbhago vṛddhojaḍo rogy adhano ’pi vāpatiḥ strībhir na hātavyolokepsubhir apātakī

अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रिय: ॥ २६ ॥

asvargyam ayaśasyaṁ caphalgu kṛcchraṁ bhayāvahamjugupsitaṁ ca sarvatrahy aupapatyaṁ kula-striyaḥ

श्रवणाद् दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥

śravaṇād darśanād dhyānānmayi bhāvo ’nukīrtanātna tathā sannikarṣeṇapratiyāta tato gṛhān

श्रीशुक उवाच इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥

śrī-śuka uvācaiti vipriyam ākarṇyagopyo govinda-bhāṣitamviṣaṇṇā bhagna-saṅkalpāścintām āpur duratyayām

कृत्वा मुखान्यव शुच: श्वसनेन शुष्यद्-बिम्बाधराणि चरणेन भुव: लिखन्त्य: । अस्रैरुपात्तमसिभि: कुचकुङ्कुमानितस्थुर्मृजन्त्य उरुदु:खभरा: स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥

kṛtvā mukhāny ava śucaḥ śvasanena śuṣyadbimbādharāṇi caraṇena bhuvaḥ likhantyaḥasrair upātta-masibhiḥ kuca-kuṅkumānitasthur mṛjantya uru-duḥkha-bharāḥ sma tūṣṇīm

प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणंकृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्-संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ता: ॥ ३० ॥

preṣṭhaṁ priyetaram iva pratibhāṣamāṇaṁkṛṣṇaṁ tad-artha-vinivartita-sarva-kāmāḥnetre vimṛjya ruditopahate sma kiñcitsaṁrambha-gadgada-giro ’bruvatānuraktāḥ

गोप्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसंसन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान्देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥

śrī-gopya ūcuḥmaivaṁ vibho ’rhati bhavān gadituṁ nṛ-śaṁsaṁsantyajya sarva-viṣayāṁs tava pāda-mūlambhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmāndevo yathādi-puruṣo bhajate mumukṣūn

यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्गस्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशेप्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥

yat paty-apatya-suhṛdām anuvṛttir aṅgastrīṇāṁ sva-dharma iti dharma-vidā tvayoktamastv evam etad upadeśa-pade tvayīśepreṣṭho bhavāṁs tanu-bhṛtāṁ kila bandhur ātmā

कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला: स्व आत्मन्नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदै: किम् । तन्न: प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्याआशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥

kurvanti hi tvayi ratiṁ kuśalāḥ sva ātmannitya-priye pati-sutādibhir ārti-daiḥ kimtan naḥ prasīda parameśvara mā sma chindyāāśāṁ dhṛtāṁ tvayi cirād aravinda-netra

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषुयन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद्याम: कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥

cittaṁ sukhena bhavatāpahṛtaṁ gṛheṣuyan nirviśaty uta karāv api gṛhya-kṛtyepādau padaṁ na calatas tava pāda-mūlādyāmaḥ kathaṁ vrajam atho karavāma kiṁ vā

सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेणहासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहाध्यानेन याम पदयो: पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥

siñcāṅga nas tvad-adharāmṛta-pūrakeṇahāsāvaloka-kala-gīta-ja-hṛc-chayāgnimno ced vayaṁ virahajāgny-upayukta-dehādhyānena yāma padayoḥ padavīṁ sakhe te

यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमायादत्तक्षणं क्‍वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमञ्ज:स्थातुं स्त्वयाभिरमिता बत पारयाम: ॥ ३६ ॥

yarhy ambujākṣa tava pāda-talaṁ ramāyādatta-kṣaṇaṁ kvacid araṇya-jana-priyasyaasprākṣma tat-prabhṛti nānya-samakṣam añjaḥsthātuṁs tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ

श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्यालब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्या: स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास-स्तद्वद् वयं च तव पादरज: प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥

śrīr yat padāmbuja-rajaś cakame tulasyālabdhvāpi vakṣasi padaṁ kila bhṛtya-juṣṭamyasyāḥ sva-vīkṣaṇa utānya-sura-prayāsastadvad vayaṁ ca tava pāda-rajaḥ prapannāḥ

तन्न: प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्‍‍‍‍‍घ्रिमूलंप्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशा: । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम-तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥

tan naḥ prasīda vṛjinārdana te ’nghri-mūlaṁprāptā visṛjya vasatīs tvad-upāsanāśāḥtvat-sundara-smita-nirīkṣaṇa-tīvra-kāmataptātmanāṁ puruṣa-bhūṣaṇa dehi dāsyam

वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री-गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्यवक्ष: श्रियैकरमणं च भवाम दास्य: ॥ ३९ ॥

vīkṣyālakāvṛta-mukhaṁ tava kuṇdala-śrīgaṇḍa-sthalādhara-sudhaṁ hasitāvalokamdattābhayaṁ ca bhuja-daṇḍa-yugaṁ vilokyavakṣaḥ śriyaika-ramaṇaṁ ca bhavāma dāsyaḥ

का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतवेणुगीत-सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपंयद् गोद्विजद्रुममृगा: पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥

kā stry aṅga te kala-padāyata-veṇu-gīta-sammohitārya-caritān na calet tri-lokyāmtrailokya-saubhagam idaṁ ca nirīkṣya rūpaṁyad go-dvija-druma-mṛgāḥ pulakāny abibhran

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातोदेवो यथादिपुरुष: सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धोतप्तस्तनेषु च शिर:सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥

vyaktaṁ bhavān vraja-bhayārti-haro ’bhijātodevo yathādi-puruṣaḥ sura-loka-goptātan no nidhehi kara-paṅkajam ārta-bandhotapta-staneṣu ca śiraḥsu ca kiṅkarīṇām

श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर: । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥

śrī-śuka uvācaiti viklavitaṁ tāsāṁśrutvā yogeśvareśvaraḥprahasya sa-dayaṁ gopīrātmārāmo ’py arīramat

ताभि: समेताभिरुदारचेष्टित:प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युत: । उदारहासद्विजकुन्ददीधति-र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृत: ॥ ४३ ॥

tābhiḥ sametābhir udāra-ceṣṭitaḥpriyekṣaṇotphulla-mukhībhir acyutaḥudāra-hāsa-dvija-kunda-dīdhatirvyarocataiṇāṅka ivoḍubhir vṛtaḥ

उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथप: । मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥

upagīyamāna udgāyanvanitā-śata-yūthapaḥmālāṁ bibhrad vaijayantīṁvyacaran maṇḍayan vanam

नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु-नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा-मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥

nadyāḥ pulinam āviśyagopībhir hima-vālukamjuṣṭaṁ tat-taralānandikumudāmoda-vāyunā

एवं भगवत: कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन: । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥

evaṁ bhagavataḥ kṛṣṇāllabdha-mānā mahātmanaḥātmānaṁ menire strīṇāṁmāninyo hy adhikaṁ bhuvi

तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव: । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥

tāsāṁ tat-saubhaga-madaṁvīkṣya mānaṁ ca keśavaḥpraśamāya prasādāyatatraivāntaradhīyata